مقاله ارزیابی توان بوم شناختی منطقه حفاظت شده انگوران به منظور توسعه اکوتوریسم با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی

word قابل ویرایش
21 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
توجه به مسئله اکوتوریسم به عنوان یکی از شاخه های مهم گردشگری و صنعتی نوپا و موثر که اقتصاد جهانی را معطوف خود ساخته است ، از موضوعات جدیدی است که در سال های اخیر مورد برنامه ریزان و سیاست گزاران و نیز حامیان محیط زیست قرار گرفته است . هدف کلی این پژوهش ارزیابی توان بوم شناختی منطقه حفاظت شده انگوران به منظور توسعه اکوتوریسم می باشد که با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی و با مدل مخدوم به انجام رسید. به منظور رسیدن به اهداف پژوهش از روش کتابخانه ای و میدانی استفاده شده است . لازم به ذکر است که در این پژوهش در ابتدا منابع بوم شناختی منطقه مورد شناسایی ، تجزیه تحلیل و جمع بندی قرار گرفتند. سپس کلیه لایه های اطلاعاتی در سیستم اطلاعات جغرافیایی رقومی شده و ارزیابی توان بوم شناختی منطقه شناسایی گردید. نتایج حاصل از بررسی های انجام گرفته بر روی داده های بوم شناختی با استفاده از مدل خطی مخدوم نشان می دهد که ۶۹/۱۱۴۱۳۷ هکتار از منطقه جهت اکوتوریسم متمرکز طبقه یک و ۳۱/۸۴۷۹۵ هکتاراز سطح منطقه جهت اکوتوریسم گسترده طبقه یک مناسب می باشد. در واقع نتایج حاکی از این بود که منطقه حفاظت شده انگوران از توان بالایی جهت توسعه اکوتوریسم برخوردار می باشد. این مطالعه می تواند شروع مناسبی برای یک تحقیق پایه برای رسیدن به اهداف توسعه پایدار باشد.
واژگان کلیدی : توان بوم شناختی، منطقه حفاظت شده انگوران ، اکوتوریسم ، سیستم اطلاعات جغرافیایی،مدل مخدوم
١- مقدمه
صنعت گردشگری که امروزه به یکی از گسترده ترین و متنوع ترین صنایع جهان بدل شده است ، دربسیاری کشورها این صنعت ، منبع اصلی درآمد، شغل و انگیزه اصلی برای توسعه ساختارهای زیربنایی و تسهیلات ارتباطی، اقامتی و پذیرایی می باشد. گذشته از منابع مادی حاصل از گردشگری، این نکته بسیاراهمیت دارد که گردشگری به عنوان یک موضوع چند ارزشی از راهکارهای مهم نیل به توسعه پایدار محسوب می شود، چرا که منبعی تمام نشدنی و با حداقل اثرات تخریبی زیست محیطی است (کلانتری و پرچیانلو،٢٢:١٣٨٧).
اکوتوریسم به عنوان یکی از شاخه های گردشگری به سرعت در حال توسعه و شکوفایی است و بیشترین طرفداران آن ، حامیان حفاظت از محیط زیست می باشند.
طبق تعریف سازمان جهانی گردشگری ، اکوتوریسم در حقیقت یک توریسم مسئولانه به محیط های طبیعی است که ضمن حفظ محیط زیست سلامت جوامع محلی را نیز پایدار می سازد (فنل ،۶٩:١٣٨۵).
اکوتوریسم با میلیاردها دلار درآمد سالانه ، توان بالایی برای رقابت اقتصادی ایجاد می کند.علاوه بر این ، اکوتوریسم در اغلب موارد به گونه ای متفاوت از سایر بخش های گردشگری عمل می کند، زیرا این شاخه از گردشگری، مزایای توسعه پایدار از جمله حفاظت از منابع طبیعی، آموزش بازدیدکنندگان درباره مقوله پایداری و کسب سود توسط مردم بومی را در بر دارد. از آنجا که حفاظت از محیط زیست یکی از ارکان اکوتوریسم است ، این صنعت توانسته است به یک منبع مهم درآمد برای منابع طبیعی نیازمند حفاظت تبدیل شود. تحقیقات جهانی حاکی از این بوده است که تعداد بازدیدکنندگان از مناطق حفاظت شده یا سایر مناطق طبیعی افزایش قابل ملاحظه ای داشته است و مطلب دیگر اینکه اکوتوریست ها معمولا به سوی مناطق حفاظت شده جذب می شوند(اپلروود،١٩:١٣٨۶)
بنابر این باید توجه داشت که اکوتوریسم یک رویکرد مدیریتی است که با توجه به هدف های ارزشی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی با همکاری و همیاری مسئولان و مردم جامعه از طریق وضع قوانین ومقررات مناسب و اعمال موثر آنها،می تواند به طور مستقیم و غیر مستقیم باعث حفظ محیط زیست شود(زاهدی،۵:١٣٨٢)
بررسی جغرافیایی و جاذبه های اکوتوریسمی بی نظیر، تنوع گیاهی و جانوری منطقه حفاظت شده انگوران بیانگر یک منبع با ارزش از لحاظ گردشگری هدفمند (اکوتوریسم ) می باشد که نیازمند به برنامه ریزی، حفاظت و مدیریتی نظامند می باشد.
ارزیابی توان اکولوژیک در صدد بدست آوردن برنامه ای در جهت تنظیم روابط انسان و طبیعت برای به حداقل رساندن اثرات منفی و رسیدن به توسعه پایدار برای هر یک از انواع کاربری ها می باشد. این امر موجب کاهش و به حداقل رسانیدن پیامدهای منفی بر محیط زیست میشود. از این رو با استفاده از ارزیابی توان اکولوژیک می توان به عنوان پایه ای برای تصمیم گیری و برنامه ریزی های اصولی در امر توسعه اکوتوریسم در منطقه مورد مطالعه پرداخت .
از معضلات موجود در منطقه حفاظت شده انگوران نبود برنامه ای منسجم و اصولی جهت گردشگری پایدار در منطقه می باشد که مطالعه حاضر خواهد کوشید که با بررسی علمی به رفع این معضل کمک نماید. بنا به مراتب فوق این تحقیق می کوشد تا به پرسش زیر پاسخ دهد:
آیا منطقه حفاظت شده انگوران از پتانسیل های لازم جهت توسعه اکوتوریسم برخوردار است ؟
١-٢ پیشینه تحقیق
سابقه گردشگری به قدمت بشر باز می گردد. گردشگری واژه ای است فرانسوی که از ریشه تورگرفته شده است . این واژه نخستین بار در سال ١٨١١ در مجله انگلیسی به نام اسپورت ماگزین (مجله ورزشی) آمده است ، در آن زمان این لغت به معنای مسافرت به منظور تماشای آثار تاریخی و بازدید از مناظر طبیعی برای کسب لذت به کار می رفت (محلاتی،٢:١٣٨٠).
اکوتوریسم ، نوعی از گردشگری است که ریشه های آن به طبیعت و محیط های باز بر می گردد. نخستین مسافرانی که حدود نیم سده پیش از سرنگیتی (بزرگترین پارک ملی دنیا در تانزانیا) بازدید کردند و یا ماجراجویانی که در هیمالیا کوه پیمایی کردند، را میتوان نخستین اکوتوریست ها به شمار آورد(لاندبرگ ،١٣٨٣).
نوشته های مختلفی که در زمینه اکوتوریسم به رشته تحریر درآمده است ، نشان می دهد در خصوص مفهوم اکوتوریسم و زمان پیدایش آن ابهاماتی وجود دارد. برخی معتقدند این واژه برای اولین بار در سال ١٩٧٠، مطرح شده است و برخی ظهور آن را به اواخر و یا پس از آن نسبت می دهند. به عنوان مثال ارانر و هولنکارد معتقدند این واژه در اواخر سال ١٩٧٠ مطرح شده است (فنل ،۶٩:١٣٨۵).
کتاب اکوتوریسم (اصول ، تجربیات و سیاست ها) توسط مگان اپلروود، مدیر اجرایی انجمن بین المللی اکوتوریسم و با همکاری برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد تدوین شده است . این کتاب در واقع سند مقدماتی اجلاس جهانی اکوتوریسم در کبک در سال ٢٠٠٢ است که به وضعیت اکوتوریسم در دنیا، مشکلات و جریان های مرتبط با آن اشاره دارد .همچنین یونپ و جامعه بین المللی اکوتوریسم به طور مشترک در سال بین المللی اکوتوریسم (٢٠٠٠) این راهنما را به عنوان یک کتاب منبع برای دولت ها و متخصصانی که می خواهند پروژه اکوتوریسم از نظر زیست محیطی و اجتماعی درست اجرا شود، تدوین دیده شده است که در سال ١٣٨۶ این اثر توسط نگار قدیمی به فارسی برگردانده شده است (اپلروود،١٩:١٣٨۶).
اندی درام و آلن مور در سال ١٣٨٧ در مجموعه کتاب های خود در رابطه با راهنمای اکوتوریسم می باشد که جلد اول آن مقدمه ای بر برنامه ریزی و مدیریت اکوتوریسم نام دارد که محسن رنجبر آن را به فارسی ترجمه کرده است . این کتاب شامل شش فصل است که در فصل اول به مفهوم و فرایند تحول در ماهیت اکوتوریسم می پردازد و در فصل دوم به توصیف انواع دست اندرکاران مرتبط با مدیریت و توسعه اکوتوریسم پرداخته است . در فصل سوم نقش جوامع در مدیریت و رشد اکوتوریسم پرداخته است . در فصل پنجم درباره نقش سازمان های مردم نهاد ، در مدیریت و توسعه اکوتوریسم در مناطق حفاظت شده بحث شده و نهایتا در فصل ششم به اختصار به ساختار و نقش گردشگری در توسعه اکوتوریسم می پردازد (درام و مور،١٣٨٧).
پژوهش های متعددی در زمینه اکوتوریسم صورت پذیرفته که به تعدادی از آنها به شرح ذیل اشاره خواهیم داشت :
هنریک مجنونیان در سال ١٣٨٠در پژوهشی با عنوان ارزیابی توان زیست محیطی پناهگاه حیات وحش لوندویل به این نتایج دست یافته ، زون اندوختگاه بازداشته (زون ١) به دلیل دست خوردگی منطقه ، وسعت محدودی (۶۸/۲درصد منطقه ) را در بر می گیرد. برای حفظ آخرین بازمانده اجتماعات گیاهی، زیستگاههای فوق و فلور ارزشمند منطقه اعم از حمایت شده ، بومی یا انحصاری و ایجاد فرصت کافی برای احیا اکولوژیک ( زون ٢) وسعت قابل توجهی (۶۳/۵۷درصد) را بخود اختصاص می دهد. ( زون ٣ ) یا تفرج گسترده به عنوان پشتوانه ای برای زونهای تحت حفاظت و جلوگیری از تاثیر فعالیتهای تفرج متمرکز از وسعت قابل قبولی (۹۳/۳۵ درصد) برخوردار است . تفرج متمرکز(زون ۴) در زون محدودی از گستره درختزارهای باز تا متراکم (۵۵/۰درصد منطقه ) عملی است و اما وسعت آن به دلیل ویژگیهای خاص منطقه قابل مقایسه نیست . گستره محدودی (۶۳/۱درصد) از منطقه که بطور غیر مستقیم در تضمین پایداری زونهای تحت حفاظت نقش اساسی دارد. به علت تخریب به عنوان زون اصلاح و بهبود (بازسازی، ۵) در نظر گرفته شده است . پناهگاه حیات وحش لوندویل فاقد زونهای ۶ و ٧ بوده اما نوار باریکی از آن (۵۸/۱ درصد منطقه ) د رحاشیه غربی منطقه که از درختزارهای متراکم تشکیل شده به خاطر نقش حایل خود از یکسو و اهمیت آن برای گونه های شاخه نشین به عنوان زون سپر (زون ٨) انتخاب گردیده است (مجنونیان ،١٣٨٠).
کبری کیا در سال ١٣٨۶ در پژوهشی با عنوان ارزیابی توان اکولوژیک منطقه سردشت دزفول با تاکید بر جاذبه های اکوتوریستی، پرداخته است . در نهایت وی به این نتیجه رسید که منطقه مذکور برای تفرج متمرکز توان بالایی ندارد و حدود ٩٠% منطقه نامناسب برای توریسم متمرکز است و ١٩% منطقه برای تفرج گسترده مناسب است (کیا،١٣٨۶).
اکرم مومن زاده ، سید محمدباقر نبوی ، فروزان فرخیان ، ابراهیم رجب زاده قطرمی در سال ١٣٩٠ در پژوهش خود با عنوان ارزیابی توان اکولوژیکی حوزه دریاچه سد ماررون برای کاربری اکوتوریسم و ارائه راهکارهایی به منظور توسعه این صنعت پرداختند. نتایج حاصل حاکی از کمبود امکانات در منطقه و برآورده نشدن نیازهای تفریحی بازدیدکنندگان بود(مومن زاده ،٣:١٣٩٠).
سلمان ماهینی، عبدالرسول برهان ریاضی،بابک نعیمی، ساسان کفاکی و عطیه جوادی در سال ١٣٨٨ در پژوهشی با عنوان ارزیابی توان طبیعت گردی شهرستان بهشهر بر مبنای روش ارزیابی چند معیاره با استفاده از GIS به این نتایج دست یافتند که از کل مساحت شهرستان ، حدود ٨٢۴٠٠ هکتار دارای محدودیت ، حدود ۴۵٠٠ هکتار دارای توان بالا، حدود ۵۵٠٠٠ هکتار دارای توان متوسط و حدود ٢۶٠٠ هکتار دارای توان ضعیف برای طبیعت گردی گسترده می باشد(ماهینی،١٨٧:١٣٨٨).
زیبا پیرمحمدی، جهانگیر فقهی، قوام الدین زهدی امیری، مرتضی شریفی در سال ١٣٨٧ در پژوهش خود با عنوان کاربرد GIS در ارزیابی توان اکولوژیکی برای کاربری اکوتوریسم پرداختند. نتایج این پژوهش حاکی از گویایی و قابلیت بالای GISدر فرایند ارزیابی توان اکولوژیکی سرزمین برای کاربری اکوتوریسم می باشد، بر اساس نتایج بدست آمده بیش از نیمی از سطح منطقه مورد مطالعه برای تفرج گسترده مناسب می باشد(پیر محمدی و همکاران ،١٣٨٧).
سیامک پیری، راضیه طهماسبی پوردر سال ١٣٩١ در پژوهشی با عنوان ارزیابی توان اکولوژیکی شهرستانهای استان خوزستان بر اساس پتانسیلهای اکوتوریسمی به این نتایج دست یافتند که با توجه به نقشه توان گردشگری شهرستان که حاصل ترکیب نقشه های گوناگون اقلیمی، محیطی است ، از نظر توان طبیعت گردی همسان و هم سطح نیست و قسمت های شرقی، شمال شرقی استان وضعیت مناسب تری نسبت به دیگر قسمت ها دارند و در برنامه ریزی توسعه گردشگری شهرستان می توانند مورد توجه قرار گیرند(پیری و طهماسبی پور،١٣٩١).
نتایج پیشینه ها نشان می دهد که مطالعه ارزیابی توان بوم شناختی بالاخص در مورد گردشگری با توجه به اهمیت این صنعت نوپا در اقتصاد کشور و از طرفی تاثیرات وارده از آن بر محیط زیست موضوعی اجتناب ناپذیر و امری مهم تلقی می گردد .
١-٣ فرضیه تحقیق
منطقه حفاظت شده انگوران دارای توان اکولوژیکی بالایی برای توسعه اکوتوریسم است .
١-۴ هدف تحقیق
تعیین ارزیابی توان بوم شناختی منطقه حفاظت شده انگوران به منظور توسعه اکوتوریسم
١-۵ روش اجرای تحقیق
این پژوهش از حیث هدف ، کاربردی-توسعه ای است ، که با استفاده از زمینه و بستر شناختی و معلوماتی که از طریق تحقیقات بنیادی فراهم شده تلاش در جهت توسعه اکوتوریسم در منطقه ، رفاه و آسایش و ارتقای زندگی مردمان محلی دارد که به روش توصیفی- تحلیلی انجام می گیرد، یعنی با شناسایی و بررسی وضع موجود در منطقه حفاظت شده انگوران به توصیف نظامدار وضعیت فعلی می پردازد.
در این پروژه هدف اصلی مشخص نمودن استعداد منطقه حفاظت شده انگوران برای توسعه اکوتوریسم می باشد که با مدل بوم شناختی مخدوم از طریق رویهم گذاری لایه ها و تهیه نقشه یگانهای محیط زیستی ، ارزیابی توان بوم شناختی هر پهنه جهت کاربری توسعه اکوتوریسم مشخص ومناطق مناسب استخراج می شوند.
١-۶ روش گردآوری اطلاعات
در این پژوهش جهت گردآوری داده ها و اطلاعات از دو روش کتابخانه ای(اسنادی) و میدانی به شرح زیر استفاده شده است :
١- استفاده از منابع کتابخانه ای ( اسناد،کتب ، طرح های ملی، منطقه ای، محلی، سایر منابع مکتوب مرتبط با موضوع پژوهش ).
٢- استفاده از شبکه جهانی اینترنت و شبکه های وب جهت مطالعه و استفاده در پایان نامه .
٣- عملیات میدانی شامل مراجعه به محل ، مشاهده و برداشت نقاط با استفاده از دستگاه GPS.
*با توجه به ماهیت پروژه از شیوه های جمع آوری داده ها به قرار زیر استفاده میگردد:
١- استفاده از داده های موجود: جهت شناسی وضعیت موجود از طریق گزارشات سازمان های مربوطه و نقشه های موردنیاز
٢- مشاهده اندازه گیری : جهت تعیین محدوده مورد مطالعات از طریق میدانی و با استفاده از دستگاه GPS انجام میگردد.
در این پژوهش جهت گردآوری داده ها و اطلاعات از دو روش کتابخانه ای(اسنادی) و میدانی به شرح زیر استفاده شده است :
١- استفاده از منابع کتابخانه ای ( اسناد،کتب ، طرح های ملی، منطقه ای، محلی، سایر منابع مکتوب مرتبط با موضوع پژوهش ).
٢- استفاده از شبکه جهانی اینترنت و شبکه های وب جهت مطالعه و استفاده در پایان نامه .
٣- عملیات میدانی شامل مراجعه به محل ، مشاهده و برداشت نقاط با استفاده از دستگاه GPS.
*با توجه به ماهیت پروژه از شیوه های جمع آوری داده ها به قرار زیر استفاده میگردد:
١- استفاده از داده های موجود: جهت شناسی وضعیت موجود از طریق گزارشات سازمان های مربوطه و نقشه های موردنیاز
٢- مشاهده اندازه گیری : جهت تعیین محدوده مورد مطالعات از طریق میدانی و با استفاده از دستگاه GPS انجام میگردد.
١-٧ جامعه آماری و تعداد نمونه
تمامی جاذبه های طبیعی موجود در منطقه حفاظت شده انگوران جامعه آماری این پژوهش محسوب می گردد.
١-٨ روش نمونه گیری
در این پژوهش نمونه گیری انجام نخواهد شد.
١-٩ محدوده مورد مطالعه
منطقه حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش انگوران ، با مساحتی تقریبا برابر با ١٢٢ هزار هکتار از سال ١٣۴٩ تحت حفاظت سازمان محیط زیست بوده است . از مساحت ذکر شده فوق تقریبا ١١۵ هزار هکتار آن مربوط به استان زنجان و مابقی در استان آذربایجان غربی قرار دارد.این منطقه ، منطقه ای است کوهستانی و تپه ماهوری در شهرستان ماهنشان ، دامنه ارتفاعی ١٢۴٠ تا ٣٣٢٠ متر، همچنین بارندگی سالانه ۸/۲۵۴ میلیمتر و متوسط دمای سالانه ۴/۱۴ درجه سانتیگراد می باشد.این منطقه بین ٣۶ درجه و ۵٠ دقیقه الی ۴٧ درجه و ۵٠ دقیقه عرض شمالی و ۴٧ درجه و ١۵ دقیقه الی ۴٧ درجه و ۵٠ دقیقه طول شرقی در شمالغرب کشور در رشته جبال زاگرس قرار گرفته است .این منطقه به سبب شرایط جغرافیایی ،اقلیمی ،تنوع زیستی ،جاذبه های طبیعی ،چشم اندازهای منحصر به فرد، توان بالایی در جلب اکوتوریست ها دارد. این منطقه دارای اقلیم متنوعی است . پوشش گیاهی منطقه بطور عمده لاله واژگون ، درمنه ، چوبک ، گون ، کلاه میر حسن و گونه های جانوری آن خرس قهوه ای، روباه معمولی، سیاهگوش ، سمور سنگی، کبک دری، کبک چیل ، باقرقره ، سار، دال ، شاه بوف ، افعی زنجانی، لاک پشت برکه ای و ماهیانی از جمله سفید رودخانه ای، سس ، زرده پر و….

شکل (١)نقشه موقعیت منطقه مورد مطالعه در کشور،استان ،شهرستان
١-١٠ روش تجزیه و تحلیل اطلاعات
روشهای مورد استفاده در تحلیل داده های این تحقیق که از روشهای ارزیابی چند عامله می باشد، شامل روش مک هارگ یا همپوشانی نقشه ها ، مطابق مدل بوم شناختی مخدوم می باشد. همچنین داده های مورد استفاده در پژوهش حاضر، استفاده از نقشه های ١:٢۵٠٠٠ ازمنطقه حفاظت شده انگوران می باشد.
١-١٠-١ روش ارزیابی توان بوم شناختی با مدل مخدوم
ارزیابی توان اکولوژیک از موضوعات بسیار مهم در مطالعات زیست محیطی است که در کشور ما تا حد زیادی بی توجهی قرار گرفته است . ارزیابی توان اکولوژیک به معنای عینیت بخشیدن به قابلیت بالقوه سرزمین در قالب کاربردهای انجام پذیر و مورد انتظار است . بدین منظور درگام نخست فراوانی عوامل اکولوژیکی پایدار و ناپایدار در گستره سرزمین شناسایی میگردد و در مرحله بعد انبوه سازی داده ها برای مدل های اکولوژیکی بر اساس مدل طبقه بندی دکتر مخدوم انجام گرفته است .
سپس با استفاده از سامانه های اطلاعات جغرافیایی GIS منابع اکولوژیکی در منطقه حفاظت شده انگوران تحلیل شده است و سپس نقشه واحدهای زیست محیطی تولید شده است .
با توجه به منابع بوم شناختی منطقه و برای شناسایی منابع اکولوژیک و مدل ارزیابی و برنامه ریزی محیط زیست از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) استفاده شده است . ماهیت و نوع داده های اکولوژیکی مورد برای تولید نقشه ، ارزیابی و برنامه ریزی به شرح زیر است :
الف ) اقلیم (نقشه های هم باران – هم دما- هم تبخیر– اقلیم ) ب ) منابع آب سطحی و زیر زمینی (هیدروگرافی) ج ) شکل زمین (نقشه توپوگرافی، خطوط تراز، شبکه رودخانه ها، آبراهه های اصلی و فرعی و ترتیب آنها، داده های رقومی ارتفاعی) ت ) زمین شناسی ث ) خاکشناسی (تیپ خاک، گروههای هیدرولوژیک خاک، فرسایش پذیری خاکها) ج ) رستنی ها (جامعه تیپ گیاهان شامل درختان ، درختچه ها، گراس ها، علف ها، بوته ها، خارستانها، خلنگ زارها، تراکم پوشش ) چ ) زیستگاههای جانوران (زیستگاهها و پراکندگی جانوران )(مخدوم ،۵٣،١٣٨٠).

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 21 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد