مقاله ارزیابی مطلوبیت حمل و نقل وترافیک شهری برای معلولان با استفاده از مدل Topsis،نمونه موردی شهر ساری

word قابل ویرایش
20 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
8700 تومان

ارزیابی مطلوبیت حمل و نقل وترافیک شهری برای معلولان با استفاده از مدل Topsis،نمونه موردی شهر ساری

چکیده
معلولیت به عنوان جزئی از حیات انسانی زندگی انسان خصوصا انسان شهرنشین را تحت تاثیر خود قرار داده است .انواع گوناگون
معلولیت مانند معلولیت های جسمی-حرکتی و حسی نمود خود را در زندگی شهری در کشور های پیشرفته به مقدار زیادی از دست داده و بدان معناست که نهاد های ذی مدخل در امور شهری سعی کرده اند،فضای شهری و معماری را برای معلولین مناسب نموده تا این قشر از جامعه، بدون جدایی گزینی از سایرین ، اقدام به زندگی عادی در جامعه نمایند.ارزیابی فضاهای عمومی با توجه به نیازهای معلولین و جانبازان و برنامه ریزی آن ، یکی از ضروریات هر جامعه بخصوص جامعه ما که بعد از جنگ تحمیلی با جمع کثیری از جانبازان و معلولین مواجه شده ایم می باشد.در این پژوهش به نیازهای معلولین در سطح فضاهای شهری یعنی ترافیک می پردازیم .هدف بررسی و ارزیابی کیفیت ترافیک و حمل و نقل شهری برحسب نیازهای معلولین با مدل Topsisدر سه محدوده مرکز شهر، میدان امام حسین و پارک قائم شهر ساری ومناسب سازی می باشد. ابتدا صرف تحلیل مبتنی بر طراحی شهری و طبق اصول شهرسازی مدنظر بود اما با اضافه شدن ابعاد اجتماعی حضور معلولین سعی شد با نگاه یک توان یاب به کاستی های ترافیکی و حمل و نقل توجه کرده و مورد ارزیابی قرار گرفته شود.روش تحقیق مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و اسنادی ، مشاهدات میدانی، مصاحبه به دست آمده ، پرسش نامه ها توزیع ، نتایج بررسی و راه حل هایی پیشنهاد و ارائه گردید.
نتایج نشان می دهند وضع ترافیک محدوده پارک قائم به سمت صفر میل می نماید که بیان کننده وضعیت نامطلوب ترافیک ، میدان امام حسین تا حدودی مناسب و در مرکز شهر به نسبت مطبوب تر است ؛ وضع ترافیک در ه مرکز شهر مناسب تر است اما این بدین معنی نیست که معلولان در این محدوده امکان تردد بیشتری دارند!
واژگان کلیدی :معلولین ،فضای شهری، ترافیک ،مناسب سازی،حمل و نقل شهری،مدل Topsis.

١-مقدمه
شهر تبلور کالبد جامعه است که براساس نیازها، فعالیت ها و رفتارهای ساکنین آن شکل گرفته است . میزان سازگاری فضا ،کالبدبافعالیتهاو رفتارهای جاری درآن ، معیارمهمی برای ارزیابی میزان توسعه اجتماعی وغنای فرهنگی یک جامعه است .انسان بعنوان موجودی اجتماعی همواره درصدد ایجاد ارتباط با فضای اطراف خود و انجام فعالیت های اجتماعی است که به حضور دیگران در فضای عمومی نیازمند است .بهبود و مناسب سازی کیفیت فضاهای عمومی شهرها برفعالیتهای روزمره و اجتماعی شهروندان یک شهر تأثیر مهمی میگذارد،وجود کاستی ها درشهر،استفاده مطلوب از فضاهای شهری را به حداقل رسانده و در بسیاری موارد غیر ممکن میسازد.بخشی ازنیروهای فعال جامعه که عمدتاً شامل : سالمندان ، خردسالان و افراد معلول و جانباز هستند، به سبب کم توانی جسمی و حرکتی، نابسامان بودن و عدم انطباق فضاهای شهری با نیازها و شرایط این افراد،امکان حضور فعال در شهر را ندارند و بطور کلی عدم توجه به بهینه سازی محیط شهری از جمله عوامل بازدارنده خروج معلولین از منزل به شمار میروند و همین مسأله عمده ترین عامل گوشه نشینی و انزوای معلولین است و این مهم در بلند مدت موجب بروز خسارت های اجتماعی و اقتصادی فراوانی خواهد شد.کشورهای توسعه یافته، همسو با پیشرفت های اقتصادی و اجتماعی در تلاشند تا بهترین امکانات را برای همه افراد جامعه فراهم آورند و سطح بهداشت شهروندان خود را بالا ببرند. برای نمونه، دولت آلمان در برنامه توان بخشی اجتماعی معلولین در آوریل ١٩٧٠، مناسب نمودن شرایط زندگی اجتماعی برای معلولین را یکی از مهم ترین هدف های این طرح برشمرد[١].وضع قانون جامع حمایت از معلولان در اردیبهشت ١٣٨٣ توسط مجلس شورای اسلامی قدمی مکمل و اثرگذار برای جلب توجه دست اندر کاران توسعه شهری اعم از مدیریتی و کارشناسی به مقوله لزوم مناسب بودن محیط شهری برای کم توانان و معلولین بود.این قوانین که تحت عنوان قوانین جامع حمایت از معلولان در ١۶ ماده قانونی به تصویب رسید هم اکنون یکی از مهم ترین قوانین حمایتی معلولان در ایران می باشد که البته بسیاری از مواد این قانون به دلیل عدم تخصیص بودجه مناسب ، به طورکامل اجرا نمیشود.با وجود عدم کامل این قانون در سال ١٣٨٧ به کوشش اعضای فعال سازمان های مردم نهاد مجلس شورای اسلامی رسما کنوانسیون حمایت از افراد کم توان را به تصویب رساند تا جمهوری اسلامی ایران به این کنوانسیون بین المللی بپوندد [٢].تاکید بسیاری بر بهسازی و مناسب سازی فضاهای شهری برای اقشار آسیب پذیراجتماعی وسالمندان شده است .در«سند اتحادیه اروپایی» (٢٠٠۵) درباره معلولین به این نکته اشاره شده که اگرچه فضاهای شهری بر اساس حقوق شهروندی به تمام اقشاراجتماع تعلق دارند،ولی بسیاری از گروه های اجتماعی نمی توانند ازاین فضاها استفاده کنند.اولیور میلز،نیز به بهبود کیفی زندگی معلولین درعرصه فضاهای جمعی اشاره داردکه به نظر وی تنها ازطریق ایجاد فرصت های عادلانه و مساوی زندگی برای ورود معلولین به ساختارهای شهری وعرصههای زندگی جمعیت تحقق مییابدو فضاهای شهری میتوانند عرصهای برای آموزش معلولین جهت زندگی اجتماعی باشندکه بی شک بدون امکان دهی فیزیکی به حضور معلولین در عرصه فضاهای جمعی حاصل نمیشود [٣]
٢-بیان مسأله و سوال تحقیق
انسان ها همواره تمایل دارند امور شخصی خود را به صورت مستقل انجام دهند. از سوئی برخی افراد در سطح جامعه وجود دارند که برای انجام کارهای روزمره خود محدودیت هائی دارندکه به علت کم توانی جسمی و نابسامانی و عدم انطباق فضاهای شهری بانیازهای آنها،امکان حضور فعال درشهررا ندارند و این موضوع دربلند مدت موجب بروز خسارت های اجتماعی و اقتصادی فراوانی خواهد شد.مدیریت مناسب و تجهیز مکان ها،بویژه در محیط های شهری برای جانبازان و معلولین موجب مشارکت بیشتر آنها درفعالیت های و به دنبال آن افزایش سطح سلامت جامعه و ارتقای روحیه خودباوری، اعتماد به نفس و هم چنین نشاط و سرزندگی این نیروی فعال جامعه خواهد شد[١].معلولان ، به خصوص آنانی که درگیرمسائل جسمی- حرکتی هستند، برای جابجایی شرایط خاصی دارند،که به هیچ عنوان امکان استفاده از وسیله نقلیه شخصی را ندارند،برخی دیگر برای سوار شدن در اتومبیل عادی نیاز به کمک دارند و بعضی به تنهایی اما شاید به سختی، سوار ماشین میشوند.همچنین وسایل کمک حرکتی (ویلچر ، واکر و…) گاه مانع استفاده آنان ازسواریهای شخصی میشود.این چنین است که استفاده از اتومبیل معمولی (تاکسی و آژانس ) صرف نظر ازمسائل مالی،نکات ویژه ای داردکه جابجایی با آن را همهگیر و راحت نمیکند[۴].امروزه مهمترین بحثی که درخصوص مناسب سازی فضاهای شهری برای معلولین مطرح میباشد،برداشتن موانع درمسیرهای حرکتی و مناسب سازی ترافیک شهری برای این قشر میباشد زیرا افراد معلول نه تنها از نظر حمل و نقل و جابجایی، بلکه از دیدگاه اجتماعی و بعد انسانی نیز حائز اهمیت می باشد،معیار مطلوب یک محل برای معلولان و جانبازان مناسب بودن فضای شهری اطراف با نیازهای حرکتی آنان و قابل استفاده بودن آن است .این بخش از جامعه که به سبب ناتوانی جسمی-حرکتی،عملا استفاده از فضاهای شهری محروم گشته است ،علت را نه در» معلول بودن شهر» که در«معلول بودن خویش » جستجو میکند وخودرا از نزدیک شدن به این فضاهای شهری باز می دارد [۵].به منظور مناسب سازی محیط شهری و شناسایی مشکلات و موانع و مناسب سازی این فضاها به خصوص ترافیک شهری و حضور مثبت معلولان در شهر ساری، سعی می گردد به سؤال مطرح شده در این ارتباط پاسخ داده شود :
تا چه حد ترافیک و سیستم حمل و نقل عمومی شهر ساری تسهیل کننده حضور معلولین در فضاهای شهری می باشد؟
دسترسی معلولین به بناها و تجهیزات شهری، شبکه حمل و نقل ، مراکز تفریحی و سایر کاربری های متنوع شهری، نه تنها موجب می گردد تا از استعدادها و نیروهای آنان استفاده مفید به عمل آید، بلکه نوعی پیشگیری از وقوع معلولیت های جدید نیز به شمار می آید[۶] .
٣- ضرورت پژوهش
طبیعی است که هر انسانی، مادامی که قصد فعالیت اجتماعی داشته باشد برای رفتن به مدرسه، دانشگاه ، محل کار،برای تفریح ، برای درمان ، نیاز به جابجایی فیزیکی دارد. احترام به منزلت ذاتی،عدم تبعیض ،احترام به تفاوتها و پذیرش افراد دارای معلولیت ، برابری فرصتها و… اصول همان کنوانسیونی است ،که جمهوری اسلامی ایران به آن پیوسته است [١].این قوانین از دولتها می خواهندکه ، امکان حضور معلولین درجامعه را فراهم کنند و تمامی خواسته ها زمانی محقق می شودکه طراحی معابرو اماکن عمومی بگونه ای باشدتا معلولان باتوجه به شرایط خاص خود،بتوانندبه راحتی ازاین امکانات بهره مند شوند. معلولین با نگرش واقع بینانه، معلولیت وپیامدهای ناشی از آنرا پذیرفته و با واقع نگری و مثبت اندیشی درصدد خنثی نمودن پیامدهای آسیب زا برآمدند،پس جوامع هم باید در نگرشی هم سو،تعهدات و قوانین مرتبط با ایشان را بپذیرند و اقدامات موثر برای حضور و بروز توانمندی معلولین در جامعه به انجام رسانند [٧].
ارزیابی فضاهای عمومی با توجه به نیازهای معلولین و جانبازان و برنامه-ریزی جهت آن ، به این دلایل مهم است که بنا به آمارهای رسمی مرکز آمارکشور درسال ١٣٨۵، ١٠١٢٢٢٢ نفر (٧درصد) ، جمعیت کشور دچار معلولیت می باشند،که از این تعداد ١٠٣۵٠نفر جمعیت شهر ساری را معلولین و جانبازان تشکیل می دهند،از سویی دیگر جامعه به سوی سالمندی در حرکت است و هر سال بر تعداد افراد سالمند نیز اضافه می شود که خود نوعی ناتوانی بوده ، ضرورت دیگری برای مناسب سازی است و باید با فراهم کردن حضور ایمن این افراد در جامعه از بروز ناتوانی های جدی تر و مشکلات روحی و روانی حاصل از آن جلوگیری کرد و سالمندان به علت مشکلات جسمی ،حضور آنها در برخی از اماکن مثل بیمارستان ها و درمانگاه ها الزامی می شود و باید مسیر دسترسی برای آنها کم خطر و کم هزینه باشد تا دغدغه حضور در جامعه را نداشته باشند و در سیستم حمل و نقل عمومی در مدیریت شهری،باید طراحی ها به نحوی باشد تا معلولینی را که با ویلچر و واکر حرکت می کنند و نیز نابینایان در استفاده از آن دچار مشکل نشوند[٨].بنابر مطالب بیان شده اهمیت و ضرورت توجه به مناسب سازی فضاهای شهری و بهبود سیستم حمل و نقل عمومی با توجه به نیازهای معلولین و جانبازان در این شهر دو چندان می شود.
۴-اهداف تحقیق
هدف اصلی پژوهش همان طور که از عنوان آن بر می آید مناسب سازی فضاهای شهری و ارتقا حمل و نقل شهری برای همه گروه های جامعه می باشد اما از اهداف دیگری که در دل پژوهش نهفته اند می توان به ایجاد زمینه مناسب برای حضور بیشتر گروه های کم توان در سطح جامعه و برقراری ارتباط بین آنها و شهروندان از یک سو و ایجاد تعلق خاطر به شهر و فضاهای عمومی از سوی دیگر اشاره نمود که با گسترش فضاهای باز شهری می توان به این مهم دست یافت .
براساس مسئله پژوهش و با استناد به اهمیت و ضرورت موضوع تحقیق ، اهداف این تحقیق عبارتند از:
-بررسی و ارزیابی موانع ترافیکی سیستم حمل و نقل شهری ساری با توجه به نیازهای معلولین در محدوده مورد مطالعه
– بررسی میزان مطلوبیت سیستم حمل و نقل عمومی شهری در فضاهای مورد مطالعه از نظر معلولین
۵-روش تحقیق
شهر ساری واقع در کوهپایههای رشته کوه البرز دارای دو بخش کوهستانی و دشت میباشد.جمعیت شهر ساری بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ١٣٩٠، ٢٩۶٬۴١٧ نفر بوده است که از سال ٨۵ تا به حال ٢٫۵۵ درصد رشد داشته است .[٢]برای ارزیابی میزان مناسب بودن ترافیک و حمل و نقل شهری برای معلولین سه محدوده ،مرکز شهر، میدان امام حسین و پارک قائم انتخاب گردیدند،انتخاب مناطق بر مبنای نیاز بیشتر معلولین با توجه به تردد بالای جامعه آماری انتخاب شده اند.جامعه آماری پژوهش تمامی معلولان حسی و حرکتی بالای ۶ سال می باشندکه با توجه به انواع معلولیت ها به ۵ گروه ضایعات نخاعی،کم بینا، نابینا، معلول جسمی -حرکتی و ناشنوا تقسیم بندی گردید.با توجه به جمعیت معلولین و جانبازان و بر طبق فرمول کوکران ١٢٠پرسشنامه به طور اتفاقی توزیع گردید.روش تحقیق دراین پژوهش مبتنی برمطالعات کتابخانه ای و اسنادی،مشاهدات
میدانی،مصاحبه و به دست آوردن داده ها،از طریق پرسشنامه وتجزیه وتحلیل اطلاعات می باشد.همچنین برای ارزیابی و رتبه بندی مناطق از مدل تصمیم گیری (Topsis) استفاده گردید .
۶-مبانی نظری
١-۶ یافته های تحقیق
از آنجا که ساختار اکثر شهرهای ایران بر پایه و اصول شهرسازی استوار نبوده اند و ضوابط ، معیارها و قوانین شهرسازی یا وجودنداشته یا به کار گرفته نشده اند باعث بوجود آمدن مشکلات بسیاری ازجمله انقطاع حرکت ،عدم امکان حرکت ، خطرات حرکتی ،ناخوانایی مسیرحرکت و غیره درسطح شبکه های عبور و مرور و حمل و نقل شده است ازسویی دیگر عدم درک واقعی از نیازهای معلولان ,عدم ضمانت اجرایی قوانین مرتبط در سطح کشور و عدم پیش بینی و تخصیص اعتبارات لازم جهت مناسب سازی و رعایت شدن ضوابط معماری و شهرسازی از جمله مشکلات معلولان است [٧].
١-١-۶ معلولیت
معلولیت عبارت است از محرومیت و وضعیت نامتناسب یک فرد که پیامد نقص و ناتوانی است و مانع از انجام نقشی می شود که برای فرد با توجه به شرایط سنی ، جنسی ، اجتماعی فرهنگی ، نرمال و طبیعی تلقی می گردد.معلولان تنها بخشی از گروه های کم توان جسمی می باشند و مجموعه شهروندانی که نیاز به مناسب سازی فضاهای شهری برای استفاده دارند را گروه های زیر تشکیل می دهند:
«١-معلولان حسی شامل بینایی و شنوایی
٢-معلولان احشایی شامل قلبی،عروقی،تنفسی و کلیوی
٣-معلولان حرکتی شامل انواع معلولان حرکتی و اعصاب »[١٢]
«۴-سالمندان
۵-خردسالان »[١٣]
«۶-خانم های باردار
٧-افراد دارای معلولیت موقت (مانند شکستگی پا)»[١۴].
٢-١-۶ مناسب سازی
یعنی ایجاد محیط های بدون مانع یا تسهیل دسترسی برای همه
.این یکی از راهکارهای ارتقا کیفیت زندگی برای کلیه افرا جامعه به ویژه افراد دارای معلولیت است .همه آحاد جامعه باید قادر باشند آزادانه و بدون خطر در محیط پیرامون خود اعم از ساختمان ها و اماکن عمومی و معابر شهری تردد کنند و از کلیه حقوق اجتماعی خود برخوردار شوند.ماده ٢ قانون جامع حمایت از حقوق معلولان کلیه وزارتخانه ها،موسسات و سازمان ها و شرکت های دولتی و نهادهای عمومی و انقلابی را موظف می کند که در طراحی ،تولید و احداث ساختمان ها و اماکن عمومی و معابر و وسایل خدماتی به نحوی عمل نمایند که امکان دسترسی و بهره مند از آنها برای معلولان همچون افراد عادی فراهم شود [٩].
٣-١-۶ مدیریت ترافیک
هدف آن به کار بردن روش ها و اقداماتی است که بهترین و بیشترین استفاده را از تسهیلات سیستم جهت افزایش ظرفیت و ایمنی برده ،هم چنین کمترین تاثیر را بر محیط زیست وارد نماید.با اعمال مدیریت پویا و مناسب ترافیک می توان باعث افزایش جریان ترافیک در مسیرها شده و از ایجاد وقفه های ترافیکی در شبکه تا حدود زیادی جلوگیری نمود و هم چنین مشکلات بوجود آمده را با روش مناسب برطرف کرد.ترافیک در لغت به معنای تردد و آمد و شد است .ترافیک در عمل بررسی ارتباط فی ما بین انسان ،وسیله نقلیه،راه و محیط اطراف است [١٠].
۴-١-۶ فضاهای شهری و معلولین
فضاهای شهری فضاهایی هستند که غالب فعالیت های اجتماعی در آن صورت می گیرد و آداب رفتاری مردم در این مکانها بروز می کند.فضاهای شهر به سه نوع قابل تقسیم هستند: فضاهای عمومی ،فضاهای نیمه عمومی ،فضای خصوصی . فضاهای عمومی شامل خیابان ها،میادین و پارکها،فضای نیمه عمومی همچون پاساژها،فرهنگ سراها و فضاهای خصوصی که عرصه مالکیت های شخصی است .
٢-۶ وضع موجود ترافیک شهری از دید معلولان در مرکز شهر ساری
نتایج کسب شده از پرسشنامه در حوزه ترافیک با تأکید بر وضعیت پیاده در خیابانها، بدین صورت عنوان کرده اند: نامناسب بودن پیاده روها و ناهموار بودن به عنوان اولین و مهمترین مشکل مرکز شهر است ،نامناسب بودن وضعیت پیاده روها و ناهموار بودن آنها ازمشکلات جدی بوده و استفاده از آن در بعضی از قسمت ها برای آنها به هیچ وجه امکانپذیر نبوده است و دربعضی از قسمتها ناگزیر به استفاده از خیابان به عنوان مسیر عبور هستند.با توجه به نمودار شماره ١ خواهیم دید که بیشتر معلولان از اتومبیل شخصی(٣٨.٣٣ درصد) و آژانس (٢۶.۶۶ درصد) استفاده نموده اند و تنها ٩.١۶درصد از معلولان از اتوبوس و مینی بوس استفاده کرده اند که این مهم خود دلیلی بر نامناسب بودن سیستم حمل و نقل عمومی می باشد .

احتمال برخورد با عابرین و شلوغی پیاده روها،نامناسب بودن پله ها,جدول هاو پل هاو… به عنوان مشکل بعدی عنوان شده است ،وضعیت نامناسب و بد کف سازی های معابر موجود در مرکز شهر،سبب شده تا اکثر معلولین به هنگام پیاده روی در این محدوده ها دچار مشکل شوند آنان بیان می نمودند که این محدوده ها اصلاًایمن و مناسب نبوده و احتمال زمین خوردن در این مکانها که ناشی از کنده شده و ناهمواربودن کف پوشها زیاد است ،کف سازی ها وترمیم پیاده روها بصورت مقطعی انجام میپذیرد واین امروضعیت پیاده رو را نسبت به قبل نامتناجس تر مینماید، بایستی اقدام به ترمیم و بازسازی کل پیاده رو نمود.در ارتباط با وضعیت پیاده روها، هر دو محدوده میدان امام حسین و معابر پارک قائم دارای مشکلات مشابه ای مانند ناهموار بودن واختلاف سطح های موجوددر پیاده روها می باشند اما معابر و پیاده روهای منتهی به سه راه انقلاب دارای مشکلات مشابه است ولی شرایط بهتری نسبت به دو محدوده قبلی دارد.

از عمده مشکلات مرکز شهر،احتمال برخورد با عابرین و شلوغی پیاده روها می باشد که با توجه به عرض کم و نامناسب بودن آنها امکان تردد را برای افراد معلول به طرز قابل ملاحظه ای کاهش می دهد و باعث عدم تمایل این اشخاص از استفاده از این فضاهای شهری می شود.مشکل تردد معلولان به خصوص درمعابر شهری یک مشکل پایه ای است که زمینه ساز بسیاری از محدودیت ها برای آنان می شود.در کشور ما معلولان از همان لحظه ورود به پیاده رو با مشکل نامناسب بودن مسیرها روبه رو هستند.میزان ازدحام و شلوغی که توسط مشاغل مزاحم درپیاده روها و بویژه پیاده رو اطراف میدان هفت تیردر مرکز شهر بوجود می آید دلیلی براستفاده کمتر معلولین از این فضاهاست ،همچنین عدم وجود پارکینگ ویژه معلولین خود مزید برعلت است .درجدول شماره ٢ کمبودها و مشکلات درارتباط با شبکه ارتباطی و موانع موجود بیان شده است .موانع فیزیکی دو دسته موانع موقت و موانع دائم تقسیم میگردند،ازموانع موقت به مصالح ساختمانی، زباله، دستفروشی درپیاده رو وکندن پیاده رو برای تأسیسات شهری،پارک اتومبیل و…میتوان اشاره نمود،این موارد درمرکز شهر به حداکثر میرسد.موانع دائم که ازعرض مسیر پیاده میکاهد به جداول ،درختان و فضای سبز،کانالهای آب و وجود اختلاف سطح میتوان اشاره نمود.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 20 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد