مقاله الگوهای معماری پایدار در کویر ایران و همخوانی آن با اکولوژی

word قابل ویرایش
8 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
10700 تومان
107,000 ریال – خرید و دانلود

الگوهای معماری پایدار در کویر ایران و همخوانی آن با اکولوژی

چکیده :

امروزه ،زیست و توسعه پایدار ، در محافل علمی جهان همواره مورد بحث و کاوش بوده و درباره آن نظریاتی متفاوت از ابعاد گوناگون ارائه گردیده استقطعاً. حفظ منابع طبیعی خدادادی ، عدم آلودگی محیط زیست ، حداقل مصرف انرژی های فسیلی و هم زیستی با شرایط طبیعی و اقلیمی از طریق تدابیر شهر سازی و معماری از موارد مهم در طراحی و ساخت مجتمع های زیستی است و باید از جانب طراحان و مجریان مورد توجه و اجرا قرار گیرد . معماری کویر ایران حاوی بسیاری از ویژگی های منحصر به فرد است که ضمن توجه به نیازهای زیبایی شناختی ، با ظرفیت های طبیعی و زیست بومی بستر خود نیز منطبق است . در واقع این معماری نه تنها از کیفیت های محیط طبیعی خود نکاسته ، بلکه ماهیت ان را نیز ارتقاء بخشیده است . فنون به کار رفته در این معماری بسیاری از مفاهیم نوین در عرصه معماری پایدار را در بر می گیرد که در این مقاله به آن پرداخته شده است .

کلمات کلیدی : پایداری (sustainability) ، صرفه جویی انرژی (saving energy) ، اکولوژی (ecolog

-۱ مقدمه :

نظریه توسعه پایدار و در پی آن معماری پایدار ، از بحث برانگیز ترین موضوعات معماری معاصر است . این که هر ساختمانی باید بتواند با محیط طبیعی که در آن واقع شده رابطه برقرار کند جای بحث ندارد . آنچه چالش محسوب می گرددنوع و چگونگی این رابطه است . امروز ایده معماری پایدار برای پاسخگویی به این پرسش طرح گردیده است . معماری کویر ایران ، برای ایجاد محیطی پایدار و مناسب زندگی انسان ، به اصول و روش هایی دست یافته است که نه تنها تخریب و ضایعه ای را بر محیط تحمیل نمی کند ، بلکه فراتر از آن به عنوان عامل کمال بخشیدن به ماده نیز ایفای نقش می کند . در این مقاله نخست مروری اجمالی در مفهوم پایداری و به تبع آن معماری پایدار ارائه می گردد و پس از شرح ویژگی های اقلیمی و جغرافیایی مناطق کویری به عنوان بستر اصلی مطالعه ، به بیان مهم ترین الگوهای کهن پایداری در قیاس با مفاهیم نوین عصر حاضر پرداخته خواهد شد .

٣٢٨

-۲ پایدار در لغت :

فعل sustain از ریشه لاتین sustinere و از دو کلمه ) sus به معنای از پایین به بالا ) و tinere به معنای نگه داشتن ، حفظ کردن ) تشکیل شده و از سال ۱۲۹۰ میلادی در زبان انگلیسی به کار گرفته شده است . این فعل با مفاهیمی از قبیل” حمایت ، پشتیبانی و تداوم ” آمیخته است و صفت sustainable در توصیف ” شرایط ، حالت و یا چیزی” به کار می رود که مورد پشتیبانی قرار گرفته یا به واسطه کمک یا تامین معاش ، همچنان تداوم یافته است . دهخدا پایداری را به معنای با دوام و ماندنی آورده است . بنابراین واژه پایداری که به عنوان معادل sustainability انتخاب شده است فاقد معنای امروزی آن است و بر حفظ و ثبات تکیه دارد . معنای واژه پایداری که در این بحث نیز مد نظر است عبارت است از “انچه که می تواند در آینده تداوم یابد” .

۱-۲ پایداری به عنوان رویکرد انسان به جهان زیستی :

پایداری نگرشی است که از تغییر نگاه انسان به جهان متولد شده است . به دنبال طرح مسایل جدی زیست محیطی ، نظیر آلودگی ها ، افزایش دمای کره زمین و نابودی منابع طبیعی ، بحث توسعه پایدار در سال ۱۹۸۷ میلادی ، از طریق گزارش برونتلند با عنوان آینده مشترک ما از سوی کمیسیون جهانی محیط تو سعه در دستور کار قرار گرفت . بر طبق سند مزبور سیستم برنامه ریزی و طراحی شهری به عنوان یکی از مکانیزم های مهم برای پیشگیری توسعه پایدار معرفی می گردد و در همین راستا معماران و طراحان شهری مبحث شهر و معماری پایدار را در دستور کار خویش قرار داده اند . شناخت پایداری به عنوان نگرشی اخلاقی ، به منظور تعبیر و شناخت صحیح از معماری مبتنی بر این نگرش ، حایز اهمیت فراوان است . امروزه اصطلاح معماری پایدار برای گستره وسیعی از رویکردهای حساس به محیط به کار می رود : از معماری سنتی که به عنوان نوعی از معماری با گرایش به سمت پایداری بوم شناختی و اجتماعی شناخته می شود ، تا برخی دیگر که” با ایجاد اشتی و تعامل میان فن آوری و زیست بوم کشیده اند ویژگی های مفید هر دو را به کار گیرند . اگر چه هر یک از این رویکردها را افرادی متفاوت مطرح کرده اند ، در کل ، همه آنها در مورد یک موضوع با هم توافق دارند ، این که ساخت محیط مصنوع باید با در نظر گرفتن منابع طبیعی موجود و حفظ آنها برای آیندگان انجام پذیرد” ( موسوی ، . (۱۹: ۱۳۸۳ از ان جا که ارائه تعریفی جامع و مرجع برای رویکرد معماری پایدار ، امری دشوار به نظر می رسد .و از این در ادامه برخی از تعاریف و تعابیر ارائه شده که از اعتبار و مرجعیت بیشتری برخوردارند ، مطرح می گردد :

” طراحی پایدار و همگن ، طراحی ای تلقی می ود که در آن هر جزیی به عنوان بخشی از کل بزرگ تر به خوبی مورد توجه قرار گیرد” ( موسسه راکی مونتین ) .

“معماری پایدار در بردارنده آمیزه ای از ارزش های زیبایی شناختی ، محیطی ، اجتماعی ، سیاسی و اخلاقی است” ( ساموئل موک بی )

“طراحی پایدار به مفهومی درونی و اساسی از مکان منتج خواهد شد . فرآیندی که به احیا شدن بیش از تحلیل بردن می انجامد و در واقع علم و هنر برقراری ارتباطی مناسب بین محیط انسانی و جهان طبعیت است “( ون در رین )

با توجه به این تعاریف و بسیاری موارد مشابه می توان به طور خلاصه معماری پایدار را معماری دانست که : نسبت به ویژگی ها و شرایط محیطی و مکانی خود پاسخگو و کنش مند است و از قابلیت های بستر بوم شناختی خود در راستای ایجاد شرایطی محیطی مطلوب استفاده بهینه می کند . بدین ترتیب از تعادل بوم شناختی برخوردار خواهد بود ، یعنی کمینه صدمات را بر محیط زیست دارد. علاوه بر این نسبت به تغییرات ، شرایط و نیازها ، انطباق پذیر و در نتیجه تداوم پذیر است و به واسطه برخورداری از ویژگی های مکانی ، متمایز و قابل تفکیک است . تامل بیشتری در موضوع ، حاکی از آن است که مفهوم پایداری در عرف های قدیمی و فرهنگ های کهن بشر هم ریشه داشته و در زندگی سنتی ، در قالب تکریم و حرمت گذاری به طبیعت و منابع طبیعی جلوه گر شده است . از این رو می توان فعالیت های دهه های آخر قرن

٣٢٩

بیستم را به مثابه تلاشی برای احیا شدن این مفاهیم کهن دانست؛ تلاشی که در قالبی جامع تر ، علمی تر و کاربردی تر انجام می گردد ( موسوی ، (۱۹: ۱۳۸۳

-۳ویژگی های محیطی ، جغرافیای و اقلیمی مناطق کویری و حاشیه کویری ایران :

بزرگ ترین حوزه اب ریز ایران ، از دشت کویری مرکزی و حوزه کویر لوت تشکیل شده است . میزان بارندگی در دشت کویر مرکزی ایران بسیار کم ( حدود هفتاد میلی متر در سال ) برآورد شده است .پوشش گیاهی فقیر ، زمین شوره زار و تراکم بسیار کم جمعیت از ویژگی های مناطق کویری مرکزی محسوب می گردند ( غفاری ، .( ۶۲ : ۱۳۸۱

۱-۳ ویژگی های معماری و شهر سازی مناطق کویری :

بررسی ویژگی های کالبدی بافت های کویری را می توان به طور کلی در دوسطح مورد توجه قرار داد . مقیاس کلان شامل مکان یابی ، نحوه استقرار ، شبکه بندی و نوع معابر و بافت کلی شهر و مقیاس خرد شامل عناصر معماری و فنون ساخت و طراحی .

۲-۳ مقیاس کلان :

۱ -۲-۳ مکان یابی :

مکان یابی مجتمع های زیستی تحت تاثیر عوامل متععدی است که از ان جمله می توان به جنس زمین ، مقاومت خاک ، حاصلخیزی و قابلیت جذب آب ، نوع پوشش گیاهی ، میزان دسترسی به منابع آب و سرانجام ویژگی های اقلیمی منطقه اشاره کرد . در این میان زمین و آب از عوامل حیاتی در مکان یابی زیست بوم ها تلقی می شوند و اقلیم و نوع پوشش های گیاهی در شیوه استقرار ، میزان تراکم و سیمای معماری تاثیر گذار خواهد بود . بنابراین می توان گفت که هر کجا آب به اندازه کافی در دسترس بوده و به تبع آن خاک مناسب نیز مهیا بوده است سکونت گاهی نیز شکل گرفته است اما از آن جا که در بسیاری نقاط بیابانی ایران ، شرایط ظاهری اقلیمی برای بنیاد کردن شهر و یکجا نشینی فراهم نیست ، با اختراع قنات که ابداع ان به دست ایرانیان محرز است ، آب از فاصله های ۲۰ ، ۳۰، ۴۰ کیلومتری به روی زمین آورده شده و به عنوان عامل تداوم حیات شهرها و روستاها ایفای نقش کرده است و ساکنان آنها با بهره گیری از یکی از اقتصادی ترین ، سالم ترین ، پایدارارین و مهندسی ترین روش ها ، آبهای تحت الارضی را به سطح زمین آورده اند و در دل بیابانی خشک و لم یرزع شرایط حیات را به نحو احسن فراهم کرده اند ( پاریزی ، ( ۱۳۶۶ نکته دیگر در مکان یابی شهرها وآبادی های کویری ، حفظ فاصله مجاز برای آب دهی قنات ها است که عامل تعیین کننده ای برای فاصله آبادی ها از یکدیگر محسوب می گردد .” به طور کلی قنات ها در زمین های با بافت شنی و آبادی ها در قسمت های ریزدانه ، نزدیک به زمین های قابل کشت واقع شده اند” ( غفاری ، . ( ۶۵ : ۱۳۸۱

۲-۲-۳ استخوان بندی :

” بهره گیری از قنات به عنوان فن استخراج آب های زیر زمینی و روش هدایت آنها به بافت های مسکونی و کشاورزی که به صورت سلسله مراتبی از مظهر قنات تا زمین کشاورزی ، از نهر های اصلی ، تا جوی های فرعی است ، اساس شکل گیری شبکه راه ها در بافت های سنتی را تشکیل داده است ( غفاری ، . ( ۶۳ : ۱۳۸۱ به همین دلیل است که اصلی ترین بنیاد شهر پدیده ای است که از دیده ها پنهان است و آن شبکه آبرسانی زیر زمینی است ( قهرمانی ، . ( ۱۰۸ : ۱۳۷۵ بدین ترتیب آب عنصر اصلی در مکان یابی و استخوان بندی مجتمع های زیستی در گذشته بوده است .

٣٣٠

۳-۲-۳ بافت فشرده :

شهرهای سنتی مناطق کویری ایران عمدتاً از نوعی بافت فشرده و به هم پیوسته ساخته شده است . تحقیقات جدید نشان داده است ، میان مفهوم » شهر پایدار « و مفاهیم تراکم و فشردگی ، روابط معنی داری وجود دارد چراکه تامین آسایش اقلیمی و صرفه جویی در مصرف انرژی به علت تقلیل سطوح ابنیه و بافت شهری در معرض تابش خورشیدی و از طریق ایجاد فشردگی صورت می پذیرد ( گلکار ، . ( ۴۷-۴۹ :۸ این صلا در سازمان کالبدی شهرهای کویری ایران از طریق در هم فشرده بودن واحد های مسکونی ، به گونه ای که بعضاً برخی از واحد های مسکونی حتی از چهار جانب به واحد های دیگر متصل باشند ، رعایت گردیده است .

۴-۲-۳ کمربند سبز :

” بافت فشردهشهر اکثراً با کمربندی سبز متشکل از باغات میوه و مزارع کشاورزی به عنوان تدابیر زیست بومی محصور است . بدین ترتیب بازتاب گرمای خورشید از خاک تشنه و سوزان کویر که سبب افزایش شدید دما می گردد به حداقل می رسد . فضای سبز اطراف شهر نقش مهمی در حفاظت بافت مرکزی در برابر بادهای کویری ، گرد و غبار و خشکی هوای کویر ایفا می کند و از عوامل مهم در تهویه طبیعی شهر محسوب می شود ( اکوسیستم طبیعی و مصنوعی در مقیاس کلان ) ” ( غفاری ، . ( ۲۵ : ۱۳۷۹

۵-۲-۳ نظم ارگانیک :

در شهرهای کویری شبکه بندی راه ها ، تقسیم و قطعه بندی زمین و سازماندهی فضاهای پرو خالی از دو روش کاملاً متفاوت تبعیت می کند .” شبکه راه ها با نظمی ارگانیک و سلسله مراتبی منطبق بر شیب و جهت آب های قنات ها ایجاد گشته اند ، در حالی که قطعه بندی زمین نامنظم و ساختمان ها با نظم هندسی ( به دلیل مسایل اقلیمی ) ساخته شده اند ” ( غفاری ، . ( ۷۱ :۱۳۸۱ وجود این معابر غیر مستقیم ، پرپیچ و خم و کوچه و گذرهای سرپوشیده ( ساباط ) ، از سویی مانع ورود بادهای مزاحم بوده و از سوی دیگر به دلیل دارا بودن عمق زیاد ، بیشترین سایه را تامین می کند . نحوه استقرار ساباط ها که از ویژگی های بارز شهر سازی کویری است ، انسان پیاده را در مسیر حرکت خود در نوعی توالی مناسب در فضای سایه قرار می دهد . در بسیاری از ساباط ها ، ورودی چند خانه مجتمع شده است که از نظر حس همسایگی و همبستگی محله ای حایز اهمیت است. محصوریت ، سلسله مراتب و رعایت حریم ها و عرصه های اجتماعی به واسطه این شهر سازی محقق می گردد که به پایداری اجتماعی شهرهای کویری کمک به سزایی کرده است .

۳-۳ مقیاس خرد :

۱-۳-۳ جهت گیری :

در مجموعه های سنتی ، کاربرد و استفاده از منابع و انرژی های طبیعی یکی از اصول ساخت و سازمان فضایی انها است . خانه های قدیمی در بافت کویری از نظر وضعیت استقرار نوعاً، در جهت قبله قرار دارند . این جهت گیری از لحاظ اقلیمی شرایطی را به وجود آورده است تا فضاهای تابستانی و اتاق های زمستانی به طور منطقی در طراحی فضاهای زیستی جایگاه خویش رابیابند . جهت گیری مناسب علاوه بر حفاظت ساکنان در برابر گرمای مستقیم آفتاب ، از ورود بادهای نا مناسب نیز جلوگیری می کند .

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 10700 تومان در 8 صفحه
107,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد