مقاله بررسی نسبت الهی در هندسه نقوش به کار رفته معماری ایرانی دوره اسلامی

word قابل ویرایش
15 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
10700 تومان
107,000 ریال – خرید و دانلود

*** این فایل شامل تعدادی فرمول می باشد و در سایت قابل نمایش نیست ***

 

بررسی نسبت الهی در هندسه نقوش به کار رفته معماری ایرانی دوره

اسلامی

چکیده
این مقاله سعی در پیدا کردن رابطه بین تناسبات هندسی در هنر و معماری دوران بعد از اسلام در کشور ایران با نسبت اعداد فیبانوچی که به نسبت الهی یا خدایی یا حتی در بعضی موارد به نسبت طلایی معروف است ، و می خواهد اثبات کند که این نسبت هزار سال قبل از کشف آن توسط فیبوناچی در کشور ایران وجود داشته است ( نظیر تناسبات طلایی در معماری روم باستان ) و استفاده از این نسبت تا حدودی به ذات انسان ربط پیدا می کند و چون همواره دیده ایم رعایت این مصادیق در عنصری که این تناسبات در آن رعایت شده است به دید ما بیشتر خوش می آید . دراین مقاله توجه را به کشف این نسبت الهی در هندسه ی نقوش معماری ایرانی دوره بعد از اسلام جلب کرده است و البته بررسی این نسبت در تمامی بناها کاری بس طولانی و زمانبر است و این مقاله سعی دارد این موضوع را در چند بنا در ادوار مختلف معماری ایرانی دوره اسلامی بررسی کند .

کلیدیواژههای : نسبت الهی ، نسبت طلایی ، عدد فی، معماری اسلامی ، تزئینات وابسته به معماری ، هندسه نقوش

-۱ مقدمه

معماری ایرانی کیهان را در ابعاد زمینی آن نمایش می دهد . در یک بنای معماری ، همه ی ابعاد، هم در تمامیت آن (

ارتفاع ، طول و عرض) و هم در اجزاء آن ( شامل الگوهای هندسی)، به هم پیوسته اند و هرگز جدای از هندسه نیستند. از آنجا که انسان تناسب های مشترکی با طبیعت دارد، معمار ایرانی از هندسه برای کاوش بیشتر در پدیده های طبیعت استفاده می کند تا ذهن مکاشفه گر را از جهان محسوس به جهان معقول هدایت کند .

در معماری ایرانی و بخصوص در دوره اسلامی رعایت هندسه و تناسبات برای خدمت به انسان و راحتی او بوجود آمده است و به قول استاد پیرنیا معماری ایرانی کاملا مردم وار است .نام تناسبات طلایی را همیشه شنیده ایم ولی هیچگاه فکر نمی کردیم که این تناسب نسبتی الهی می باشد که در جای جای فرهنگ اسلامی ما نهادینه شده است و خداوند آنرا در هر ذره از آفرینش خود جای داده است .

-۲ تناسب

تناسب در عین اینکه یک عامل تعیین کننده برای هماهنگی است یکی از مسائلی است که همیشه مورد بحث معماری بوده و هست . تناسب ارزشی است ذهنی و فقط در ارتباط با شکل قابل بررسی است . برای تناسب تعاریف مختلف قائل شده اند . منظور از تناسب در معماری نسبتی است که بیان کننده رابطه بین دو یا چند اندازه است.

اصولا می توان تناسبات را به دو دسته تقسیم بندی کرد : تناسبات ریاضی – تناسبات هندسی ، ولی همانطور که می دانید هندسه زیر مجموعه علم ریاضی است پس این دو تناسب در واقع یکی هستند .

-۳ نسبت

فیبوناچی را بزرگترین ریاضیدان عصر تاریک اروپا می دانند ، او در یکی از سال های دهه ۱۱۷۰ به دنیا آمد و در حدود

۱۲۴۰ میلادی از دنیا رفت . اسم اصلی او » لئوناردوی پیزایی« می باشد به علت اینکه زادگاهش شهر پیزا می باشد با این حال او خود را در همه جا فیبوناچی معرفی می کرد که اختصار عبارت » فیلیوس بوناچی « به معنی فرزند بوناچی معرفی می کند .پدر لئوناردو در یکی از شهرهای آفریقای شمالی مشغول به کار بود و در اینجا بود که او با فرهنگ علمی مسلمانان آشنا و پرورش یافت . در آن زمان اروپاییان با نظام عدد نویسی هندی-عربی که اساس علم ریاضی حال حاضر دنیاست آشنایی نداشتند و لئوناردو موفق شد این علم را نزد مسلمانان بیاموزد و آنرا به اروپایی ها ارائه دهد و همین علم در سال ۱۲۰۲ او را

موفق به کشف اعداد فی یا دنباله فیبوناچی کرد و آنرا در کتابی به نام » رساله چرکته « یا » کتاب محاسبه « عرضه کرد .

-۱-۳ دنباله فیبوناچی

سری فیبوناچی به آسانی با شروع ۱ و جمع کردن دو عدد ماقبل برای تولید عدد بعدی دنباله ایجاد می گردد :

۱ ، ۱ ، ۲ ، ۳ ، ۵ ، ۸ ، ۱۳ ، ۲۱ ، ۳۴ ، ۵۵ ، …. . این سری به عنوان جواب مسئله مشهوری ارائه می شود که توسط فیبوناچی مطرح شد و معمولا آنرا به نام » مسئله خرگوش ۱« معرفی می کنند .
بنابر این قانون کلی فیبوناچی را می توان به صورت زیر نوشت :

تا اینجای کار شاید فکر کنید که این دنباله چیز خاصی ندارد ولی صبر کنید تا متوجه ویژگی های شگفت انگیز آن که به قولی به جادو شباهت دارد را متوجه شوید .

-۲-۳ اعداد فیبوناچی و نظام آفرینش

شگفتی اعداد فیبوناچی این است که می توانیم این دنباله را در جای جای طبیعت ببینیم و دریابیم که آنها نظام شمارش طبیعت را تشکیل می دهند . از آرایش برگ های گیاهان گرفته تا الگوی پولک های مخروط کاج یا گلبرگ های گل یا تعداد استخوان های هر دست انسان که ۵ انگشت دارد و هر انگشت ۳ بند که هر کدام با ۲ مفصل به هم وصل شده اند و … . در برگیرندگی این تناسب انقدر زیاد است که می توان آنرا جزئی از قانون طبیعت دانست .

– ۳-۳ گیاهان و اعداد فیبوناچی

خداوند گیاهان طوری برنامه ریزی کرده است که بیشترین بهره وری رشد را داشته باشند ، گیاهان برای بر خورداری از بیشترین فضا و نور آفتاب کم کم طی فرایندی تکاملی به روندی رسیده اند که همان عدد فی می باشد .

دکتر جعفر آبادی در مقاله خود می گوید : ” در مورد آرایش برگ ها ، منطق موجود بر اساس این پدیده است . این است که جایگاه هر دو رویش جدید ۲۲۲/۵ درجه دور تر از رویش قبلی قرار گیرد . خاصیت این فاصله گذاری این است که به طور متوسط ، حداکثر فضا را برای جوانه ها فراهم می آورد . این زاویه ویژه اصطلاحاًرا » زاویه طلایی « می نامند .”

و در ادامه می گویند : “در گیاهانی که گل هایشان از ساختار کلاپرک تبعیت می کنند ( مانند گل آفتابگردان) معمولا در بخش میانی گل دانه هایی وجود دارد که پیدایش آنها در مرکز گل صورت گرفته و سپس این دانه ها به تدریج به سمت حاشیه رانده می شوند و هر کدام بخشی از فضای صفحه مدور میانی را پر می کند . هر یک از این دانه های جدید ، با زاویه خاصی نسبت به دانه های قبلی پدیدار می شوند “. به شکل اول صفحه قبل نگاه کنید . برای اینکه فضای اشغال دانه ها بصورت بهینه در بیاید باید آنها را بر اساس زاویه طلایی یا همان ۲۲۲/۵ درجه بچینیم ولی چون این عدد بزرگتر از ۱۸۰درجه می باشند پس : ۱۳۷/۵ =۲۲۵/۵-۳۶۰ که کمترین فاصله زاویه ای میان دو دانه متوالی می باشد .

شکل:۱ در الگوی مارپیچ دوگانه ی شکوفه ی آفتابگردان،اعداد فیبوناچی به نسبت۲۱:۳۴ یافت می شود.الگوی پیچش

گل،معمولاً متشکل است از ۲۱ مارپیچ ساعتگرد و ۳۴ مارپیچ پادساعتگرد

-۴-۳ دنباله فیبوناچی و نسبت طلایی

اگر ما هر کدام از اعداد دلبخواه خود را در دنباله تقسیم بر عدد قبل از خودش بکنیم به عدد گنگی دست پیدا میکنیم که آنرااصطلاحاً » نسبت طلایی « نام گذاری می کنند . به عنوان مثال :

۸۳۲۰۴۰÷۵۱۴۲۲۹=۱/۶۱۸۰۳۳۹۸۸۷۴
جالب اینجاست که وارون این عدد دقیقاً یک عدد از خود نسبت طلایی کمتر است و با حل معادله زیر می توان به مقدار واقعی نسبت طلایی دست یافت :

-۵-۳ مستطیل طلایی چیست ؟

۳

اگر در مستطیلی نسبت طول به عرض آن برابر با نسبت طلایی باشد ، آن را » مستطیل طلایی « نام می دهیم .با توجه به شکل اگر از یک مستطیل طلایی یک مربع جدا کنیم ، می بینیم که مستطیل جدید نیز دارای ویژگی مستطیل طلایی می باشد و این ویژگی فقط و فقط در این نوع مستطیل صدق می کند .

شکل :۲ اگر از یک مستطیل یک مربع جدا کنیم،در این صورت سطح چهارضلعی باقیمانده خود یک مستطیل طلایی دگر خواهد بود.

شکل:۳ اگر از هر مستطیل دلخواه غیر طلایی یک مربع جدا کنیم، قطعه باقیمانده که آن هم یک مستطیل است.

-۶-۳ مارپیچ طلایی

ابتدا مربعی را به ضلع ۱ رسم میکنیم سپس مربعی دیگر به ضلع یک چسبیده به مربع اول در سمت چپ آن قرار می دهیم . در بالای آن دو و چسبیده به به آنها ، مربع سوم را با ضلع ۲ رسم می کنیم و بعد در سمت راست آنها ، مربع چهارم را به ضلع ۳ رسم می کنیم ؛ می توانیم این کار را تا بی نهایت ادامه دهیم . در نهایت به مستطیل های تو در تویی که مربع هایی از آنها جدا شده است می رسیم که در اصطلاح به آنها مستطیل های فیبوناچی می گویند .

شکل:۴مستطیل طلایی

برای رسم مارپیچ طلایی یا فیبوناچی از راس ( گوشه ) هر مربع یک کمان به شعاعی برابر ضلع آن مربع رسم میکنیم .
به این مارپیچ بدست آمده ، اسپیرال لگاریتمی هم گفته میشود.

۴

شکل:۵ مارپیچ طلایی

-۷-۳ تناسبات طلایی و ستاره پنج پر

در مثال زیر چهار نمودار نشان می دهند که چگونگی اعداد فیبوناچی در ستاره ی پنج پر بزرگ شونده که از یک پنج ضلعی منتظم ساخته شده اند ظاهر می شود . وقتی که اندازه ی اولین پنج ضلعی یکی از اعداد فیبوناچی بزرگتر و مساوی ۵

باشد، با ساختن ستاره هاتقریباً اعداد فیبوناچی تولید می شوند .

شکل:۶ سری فیبوناچی در اندازه گیری پنج ضلعی ها و ستاره های بازگشتی. توجه کنید که این ارتباطصرفاً تقریبی است. از آنجا که زاویه ABCبرابر با ۷۲ درجه و طول AB برابر با ۸ می باشد،cos72 درجه باید برابر نسبت ۰/۳۱۲۵=۸÷۲/۵
باشد. در واقع نسبت کسینوس۷۲ درجه را، که مقدار آن ۰/۳۰۹۰۱۷ است،تقریب می زند. اگر عدد فیبوناچی بزرگتری مانند ۸۹ یا ۱۴۴ مورد استفاده قرار گیرد، این نسبت می شود ۰/۳۰۹۰۲۵، که تقریب دقیقتری برای cos72 درجه می باشد.

-۴ تناسبات طلایی و معماری

همواره اقوام و هنرمندان در طول تاریخ در جستجوی یافتن تناسب ایده آل اجسام در از طریق ریاضی و هندسه بوده اند.
به مرور زمان این امر از نیاز و کاربرد فراتر رفت و سعی نمود حس زیبایی شناختی انسان را پاسخگو باشد .

معماری که همیشه غنی ترین بیان کننده فرهنگ و تمدن دوران شکل گیری خود بوده است ، با دست یابی به این نسبت توانست به غایت خود در هندسه بنا و اجزای آن دست یابد .

-۱-۴ تناسبات طلایی در معماری دنیای غرب

ویترویوس در عهد آگوستوس نمونه های شیوه های ستون سازی موجود در آن عصر را مطالعه کردو تناسبات ایده آل خود را که همان تناسبات طلایی یا نسبت الهی می باشد برای هر یک در رساله خود بنام ” ده کتاب در مورد معماری “ ارائه داد. کاربرد این تناسبات تا سده های میانی دنبال شد ولی در عصر گوتیک رو به فراموشی رفت . برونلسکی ، آلبرتی و … در دوران رنسانس باردیگر این نسبت را پیش کشیدند و حتی بیشتر از گذشته به آن بال و پر دادند.

لوکوروبوزیه از این نسبت را به عنوان پیمون خود استفاده کرد . به عنوان مثال او در ویلایی در گارچس از این نسبت استفاده کرد بدین گونه که نسبت فضاهای باز ساختمان به قسمت بسته آن ۳:۵ می باشد که عیناً نسبت طلایی است و یا از نسبت های ۳:۴ ، ۴:۴ ، . ۴:۶

۵

-۲-۴ تناسبات طلایی در معماری مشرق زمین

تناسب طلایی در هنر مقدس مصر، هند ، چین ، اسلام و دیگر تمدن های سنتی چشم گیر است. در هر جایی که کمال مطلوب یا زیبایی خاص با هماهنگی شکل وجود داشته باشد،تاثیر تناسب الهی به چشم می خورد و آن به یاد آورنده ی وابستگی جهان مخلوق به مبدا کمال و نیز کمال بالقوه ی است.
در اهرام ثلاثه مصر نسبت طول ضلع قاعده به ارتفاع برابر با نسبت طلایی است .

شکل:۷ نسبت طلایی در اهرام ثلاثه

-۵ تناسبات الهی در معماری ایرانی

در معماری ایران زمین تناسب همیشه دارای جایگاه ویژه ای بوده است و همواره کوشش بر رعایت کردن تناسبات در بناهای خود می کند . در ایران قبل از دوره اسلامی نمونه های با ارزشی که گویای این مسئله می باشند داریم ، مانند : معماری ایلامی که شاخص آن زیگورات چغازنبیل می باشد و در آثار بجای مانده از مادها و تمد بزرگ هخامنشیان . با استناد به صحبت های استاد پیر نیا تفاوت بین تناسبات طلایی ایران زمین و تناسب طلایی اصلی در ۰/۱۲۲ واحد می باشد . ایشان تناسب طلایی را بدین صورت محاسبه می کنند که : میان درازا و پهنای یک مستطیل درون شش ضلعی منتظم تعریف نمود که برابر

۱/۷۳ می باشد . مانند :

• قلعه دالاهو،کرمانشاه :خطی از استحکامات به طول ۲/۵ و عرض ۴ متر با قلوه و لاشه سنگ به همراه ملات،دیوار گچ را می سازد.سرتاسر نمای خارجی این دیوار با مجموعه ای از برج های نیم دایره ای شکل،تقویت شده است . میدانیم ۲ = ۱/۶ ۴/۵ که همان عدد طلایی است .

شکل:۸ قلعه دالاهو،کرمانشاه

• بیستون از دوره هخامنشی،کرمانشاه :به طول ۵ و عرض ۸ کیلومتر. اعداد ۵ و ۸ هر دو جزء دنباله فیبوناچی هستند

و ۵/۳ = ۱/۶ می باشد . باشد .ابعاد برجسته کاری ۹۸ در ۹۱ پاست .قامت داریوش ۵ پا و ۳ اینچ ۱۷۰) سانتی متر)
بلندی دارد که هر دو اعداد اعداد فیبوناچی هستند.

۶

شکل:۹ بیستون ، کرمانشاه

• استفاده از تناسب طلایی در پلان تخت جمشید :

شکل :۱۰ استفاده از نسبت الهی در پلان تخت جمشید

و در ایران دوره اسلامی می تون اثر استفاده از تناسبات طلایی در عالی ترین سطح ممکن دید . معمار مسلمان ایرانی با استفاده به جا و نوآورانه از این ابزار، زیبایی و سودمندی بنا را تضمین کرده است و به شکلی بدیع ، مفهوم کثرت در عین وحدت که همانا ریشه در چکیده تعالیم اسلام یعنی اعتقاد به توحید دارد را ، تجسم بخشیده است و نتیجه آن ، هم نوایی اجزا ، تناسب ، نظام و هماهنگی کل بنا است. برای معمار سنتی ، الگوهای هندسی تکرار شونده هستند. زیبایی و هماهنگی که در الگوی هندسی مشاهده می شود ، یک نظام هندسی بالاتر و عمیق تر ، یعنی قوانین کیهانی را منعکس می کند . انسان روحانی درصدد کشف الگوهای هندسی به عنوان وسیله درک و رسیدن به خداست . (دهارو علی پور، ) (۱۳۹۲ حجازی ، (۱۳۸۷

به عنوان نمونه به بناهای زیر که در همگی آنها نسبت طلایی رعایت شده است توجه کنید :
• میدان نقش جهان و شیخ لطف االله و عالی قاپو :

مسجد شیخ لطف االله یکی از زیباترین بناهای عصر صفوی می باشد که در ضلع شرقی میدان نقش جهان اصفهان و در رو به رو عمارت زیبای عالی قاپو قرار دارد . جلو خان مسجد شیخ لطف االله در ضلع شرقی میدان نقش جهان طوری تعبیه شده است که ، که ضلع آنرا به دو بخش با تناسب الهی نسبت به هم قطع کنید .

شکل :۱۱ رعایت نسبت الهی در پلان میدان نقش جهان

۷

کاخ عالی قاپو عمارتی است با شکوه که در سال ۱۰۵۴ هجری قمری ساختش به پایان رسید . در تصویر زیر پلان این عمارت در دو سطح یک و دو براساس مستطیلهای طلایی تحلیل شده است ؛ در سطح اول کل پلان به عنوان مستطیل طلایی شناخته شده است و در سطح دوم جزء فضاها مشخص شده است؛ در این جزء فضاها بعد از جدا نمودن مربعی به ضلع عرض مستطیل طلایی ، سایر تقسیم بندی ها که هماهنگ با تناسب الهی است بدست آمده است.( نم نم و صارمی ، (۱۳۹۳ در نما اگر عرض ساختمان به عنوان واحد در نظر گرفته شود ، نقاط مهمی همچون گوشه های ورودی اصلی و ارتفاع طبقات مختلف بر اساس نسبت الهی چیدمان شده اند.

شکل:۱۲ رعایت تناسبلات طلایی در پلان و نما عالی قاپو

• مسجد جامع یزد :
این مسجد نیز مانند مسجد جامع ورامین مربوط به دوره رازی می باشد اما پایه های آن مربوط به دوره ما قبل اسلام می دانند، در طراحی فضاهای آن در پلان می توانیم نسبت طلایی را در آن ببینیم .

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 10700 تومان در 15 صفحه
107,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد