مقاله تأملی بر مبانی حکمی نور و رنگ در هنر و معماری اسلامی

word قابل ویرایش
18 صفحه
27700 تومان

چکيده
هنر و معماري اسلامي عرصه اي مبتني بر حکمت و جهان بيني اسلامي است که عناصر ظهور يافته در آن از حقيقت و پايگاه نظري برجسته اي در تمدن اسلامي برخورداراند. نور و رنگ از عناصر ذاتي هنر و معماري به شمار مي روند که ظهورشان در کالبد بنا و بستر نقش برپايه مباني حکمي و طيفي از حقايق معنوي استوار است .
در اين پژوهش تلاش مي شود تا به تبيين مباني نظري نور و رنگ در قرآن ، روايات ، فلسفه و عرفان اسلامي پرداخته شود و در نتيجه روشن مي گردد که چگونه هنرمند سالک از اين عناصر در راستاي آفرينش عبادي خويش و نمايان ساختن توحيد الهي تمسک جسته است . حضور نور در هنر و معماري اسلامي جلوه اي از ذات واحد الهي و وجود مطلق است که در سايه کثرت رنگ ها تجسمي از تعينات وجود مطلق به نمايش گذاشته مي شود.
واژه هاي کليدي: نور، رنگ ، هنر و معماري اسلامي، حکمت اسلامي

مقدمه
هنر و معماري اسلامي همچون آيينه اي است که آموزه هاي اصيل و معنوي حکمت اسلامي را در خود به وديعه نهاده و انعکاسي از سير و سلوک هنرمنداني است که در وادي بينش هاي عرفاني و حکمي قدم نهاده اند. صورت اثر در هنر اسلامي تصوير مجسمي از معنا به شمار مي رود و بازتاب دهنده حقايق ديني و جهان بيني اعتقادي ما است . اين معاني و باورها گاه ريشه در آيات قرآن ، روايات و احاديث دارند و گاهي نيز برآيندي از انديشه هاي عرفاني و فلسفي هستند که هنرمند مسلمان قادر است با اشراف و مکاشفه خود آنها را در قالب هنري و صورت هايي داراي حجم و نقش ارائه دهد. به عبارت ديگر هنر و معماري عرصه ظهور ايده هايي است که در قالب فرم و صورت متجلي گشته اند و بايد دانست که کدامين مفاهيم نظري و رأي حکمي در اين امور عيني تأثير نهاده است . تفکر اسلامي ميان هنر و حکمت پيوندي ضروري مي بيند و مهم ترين و دقيق ترين شيوه در تبيين مفاهيم نظري آن رجوع به منابع حکمي جهان اسلام با هدف استخراج اين مباني از لابه لاي متن مقدس ، متون عرفاني، ديني و فلسفي خواهد بود. به عقيده سيد حسين نصر، هنر اسلامي مبتني بر معرفتي با سرشت معنوي و استعلايي است که استادان سنتي هنر اسلامي از آن تحت عنوان « حکمت » نام مي برند. (نصر، ١٣٨٩: ١٨) در اينجا منظور از حکمت ، نه فلسفه به معناي اروپايي آن است و نه کلام ، بلکه معرفت به اسرار الهي است که در کالبد متون و مفاهيم عميق فکري ظهور يافته اند. نور و رنگ از عناصر ذاتي هنر و معماري هستند که ظهورشان بر کالبد نقش و بنا ريشه اي مبنايي داشته و علاوه بر تجلي فيزيکي، بارقه هاي عميق معنايي و مفهومي نيز در استفاده آنها در ساحت هنر متبادر است . در آيات متعدد و احاديث روايي از نور و رنگ سخن به ميان آمده است . اين دو عنصر در تفکرات فلسفي اشخاصي چون فارابي، ابن سينا، غزالي، و مهم تر از همه در حکمت اشراق سهروردي حضوري پررنگ داشته و در ساحت عرفان براي تبيين و تميز منازل سلوک در آراي عرفايي هچون نجم الدين کبري، علاءالدوله سمناني و نجم رازي مورد اشاره قرار گرفته اند. اين دو عنصر در ساحت فرهنگ و اساطير ايران نيز از جايگاه بي بديلي برخوردارند و به ويژه در مبحث نور، مباني معنوي و عرفاني زرتشتي محمل امتزاج با مباني اسلام قرار گرفته است . اين پژوهش با هدف دست يابي به مباني ديني، عرفاني و فلسفي دو عنصر نور و رنگ در انديشه اسلامي صورت گرفته و ضرورت آن در تحليل و بازشناسي تأثير اين مباني و انديشه ها در هنر هنرمندان اسلامي و ايراني است مي باشد. سوال اصلي آن است که استفاده هنرمندان و معماران اسلامي از دو عنصر نور و رنگ بر کدامين مباني نظري استوار است ؟ و متفکران اسلامي چه آرايي در رابطه با اين دو عنصر بنيادي ارايه کرده اند؟ براي پاسخ به اين پرسش از قرآن آغاز مي کنيم چرا که معتقديم ريشه اصلي اعتقادات و نظرات حکما و عرفاي اسلامي قرآن و سنت است و تمامي آنها در ذکر نور وجود و متافيزيک رنگ ها از آيات قرآن تأثير گرفته اند. اين تحقيق به روش تاريخي، توصيفي و تحليلي انجام گرفته و نحوه گردآوري مطالب نيز به شيوه کتابخانه اي مي باشد.
نور و رنگ در هنر و معماري اسلامي
حضور نور در آثار معماري ايران به ويژه پس از ظهور اسلام از اهميت قابل توجهي برخوردار است . اين عنصر ذاتي چه از جنبه کاربردي آن که عاملي براي روشنايي و حيات بخشي فعاليت هاي روزانه بوده و چه از جهت اهميت آن در مباحث اعتقادي ، همواره مورد توجه و استفاده بوده است . ( مهدوي نژاد و مطور، ١٣٩١: ٣٢ ) واژه نور در لغت مترادف با ضياء، ضوء و روشنايي است اما در اصطلاح حکما نور عبارت از حقيقت بسيطي است که به خودي خود، و به ذات خود ظاهر است و از اين رو غير خود را ظاهر و نوراني مي سازد. ( يثربي، ١٣٨٥: ١٠٤- ١٠٣) نور هويت ذاتي اثر هنري را تعيين مي کند و علاوه بر اينکه به اثر جلوه نوراني مي بخشد، بدان شکوه و جلالي مي دهد که بي واسطه ، مصور « الله نور السموات و الارض » مي گردد. در انديشه قرآن و بزرگان حکمت اسلامي نور به عنوان خدا شناخته مي شود و در جايي که نور وجود دارد خداوند نيز حضور خواهد داشت . مبنايي که هنرمندان اسلامي به ويزه در عرصه معماري مساجد توجه ويژه اي بدان داشته و با تأسي به آن به خلق فضايي پرداخته اند که بازتاب دهنده حيات و حضور نور است . استفاده از پنجره ها و روزنه هاي متعدد در فضاي پيرامون مسجد عرصه اي فيزيکي براي حضور هرچه بهتر نور را فراهم مي سازد تا از اين طريق بر جلوه معنوي آن تأکيد گردد.
[ تصوير١] آينه کاري و بهره گيري از موزاييک ها و رنگ هاي درخشنده طلايي و فيروزه اي براي گنبد ها و تزيين مقرنس ها، شمسه ها و نقوش نيز عرصه ديگري براي بيان قاعده جلوه گري نور است . ( مددپور ١٣٧٤: ٢٧١ ) فضاي معماري مسجد اساسا به نحوي ساخته مي شود تا حضور الهي را به هر نحو القاء کند و فرد مؤمن از هر سو خود را در احاطه اين حضور ببيند که « والله من ورائهم محيط .»
تصوير١: تجلي نور بر ساحت فضاي معماري (مأخذ: www.mehrnews.com)
دومين عنصر ذاتي هنر و معماري اسلامي رنگ است . رنگ محصول تجزيه نور است و در صورت تماس نور با اشياء و طول موج هاي آن ، طيف متنوعي از رنگ ها به وجود مي آيد. هر رنگي داراي سه بعد يا سه صفت بصري مستقلا تغيير پذير است : فام ، درخشندگي، اشباع . فام را مي توان مشخص کننده اسم عام رنگ ها تعريف کرد. رنگ هاي فام دار شامل سبز، زرد، آبي، قرمز و غيره هستند. رنگ هاي بيفام شامل سفيد، سياه و خاکستري ها هستند و از نظر علمي رنگ محسوب نمي شوند ( پاکباز، ١٣٨١: ٢٦٤ ) در هنر نگارگري که ترجمان نابي از فرهنگ ايران باستان و دوره اسلامي به شمار مي رود هنرمند مسلمان با استفاده از نور و رنگ دنيايي خيالي، بدون سايه و غرق در نور را ترسيم مي کند. در اينجا رنگ ها بدون سايه اند و استفاده يکدست از آنها گوياي بينش عرفاني هنرمند و تأسي او به اين اصل بنيادي است که رنگ ها تجلي نوراند و کثرت رنگ برآمده از وحدت متعالي نور بوده است .[تصوير٢] هنرمند همه چيز را از بالا ميبيند، در نوري که هرگز به پرده اضافه نشده است . اين نور در درون رنگ هاست ؛ و رنگ ، نور را با خود به همراه دارد.
تصوير٢. تجلي نور و رنگ در هنر نگارگري و معماري اسلامي (مأخذ: www.mehrnews.com)
مباني حکمي نور در انديشه اسلامي
نور در انديشه اسلامي نمادي ازجلوه مطلق الهي و وحدتي است که بارقه هاي معنوي آن در ساحت هنر و معماري تکثر يافته و به رنگ ها و تزيينات جلوه اي متعالي مي بخشد. تيتوس بورکهارت نور را از اجزاي ذاتي تجلي وحدت وجود در هنر مي داند و معتقد است که نمود انديشه وحدت وجود از سوي هنرمند به واسطه سه عنصر امکان پذير است : « يکي هندسه که وحدت را در نظم فضايي جلوه گر مي سازد، ديگري ريتم که وحدت را در نظم دنيوي و نيز غيرمستقيم در فضا نمودار مي سازد و سوم نور که نسبت آن با شکل هاي قابل رؤيت مانند وجود مطلق است به موجودات محدود.» (بورکهارت ، ١٣٦٥: ٨٧) نور در قرآن و حديث در قرآن کريم نور صفت سه کتاب مقدس تورات ، انجيل و قرآن است ٢ که در مقابل با ظلمت قرار دارد٣ « الله ولي الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات الي النور » (بقره ،٢٥٧). بزرگ ترين و باشکوه ترين آيه درباره نور آيه ٣٥ سوره نور است ٤ که روايت معروف پيامبر مبني بر « اول ما خلق الله نوري ٥» ، « اولين چيزي که خداوند آفريد نور بود » در ارتباط نزديکي با اين آيات قرار دارد.( نصر،١٣٨٩: ٦٢) در اين کتاب آسماني چهل و سه بار کلمه نور و بيست و سه بار کلمه ظلمت آمده است و اين دو کلمه يازده بار نيز در کنار يکديگر مطرح شده است . «نور» در همه موارد به صورت مفرد و ظلمات به صورت جمع آمده و معاني آنها در موارد مختلف متفاوت است . براي نمونه گاهي مساوي و معادل تورات و انجيل و عديل هدايت آمده است و گاهي نور و ظلمات به معناي بينايي و کوري به کار رفته اند. گاهي مساوي پيامبر (ص )، دين حق و راه راست و کتاب آسماني و قرآن آمده است . گاهي نيز به معناي اجر و پاداش به کار رفته و درمواردي منظور صرفا نور حسي است . نور در برخي آيات کنايه از ايمان و رهبر و راهنماست ، و ظلمات کنايه از کفر و راه باطل و گمراهي است . ( نوربخش ، ١٣٨٣: ٤١-

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 27700 تومان در 18 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع

دانلود مقاله نگاهی بر نقش و تأثیرِ هنر و فرهنگ ممالک گشوده‌شده بر شکل‌گیری معماری‌اسلامی

word قابل ویرایش
65 صفحه
27700 تومان
مقدمهوقتي به هنر تعبير "اسلامي" اطلاق مي‌شود به اقوامي اشاره مي‌كند كه زير نظر حكام مسلمان مي‌زيسته‌اند و يا در فرهنگ‌ها و جوامعي زندگي مي‌كرده‌اند كه به شدت متأثر از ويژگي‌هاي خاص حيات و انديشه اسلامي بوده‌اند.تعبير اسلامي بر خلاف تعبير مسيحي نه تنها به يك دين بلكه به يك فرهنگ عمومي هم اطلاق مي‌شود.اعراب فات ...

دانلود پاورپوینت نور در معماری اسلامی

PowerPoint قابل ویرایش
54 صفحه
23700 تومان
نور در معماری اسلامینور در معماریزیبائی که به چشم می آید از پرتو نور و روشنائی است و گرنه در تاریکی ،زیبائی مفهومی ندارد.زیبائی حقیقتی با نور معرفت درک می گردد و زیبائی ظاهری با عزیزترین حس ما که بینائی است دیده می شود. نور و روشنایی چه ظاهری و چه عرفانی باعث می شود که زیبائی به چشم آید و رنگ و سایر زیبایی ها ...

دانلود پاورپوینت بررسی اصول و مبانی معماری پایه - و مطالعات موردی به طور خاص در کارهای ریچارد راجرز و نورمن فاستر

PowerPoint قابل ویرایش
62 صفحه
23700 تومان
اسلاید 1 : طراحی معماری همساز با محیط (ارائه  طرح هایی همراه با  تحقیقات محیطی و با قابلیت گسترش در آینده) (عامل محیطی) استفاده حداکثر از عوامل اقلیمی       ( نور خورشید , باد و ...) به منظورحداقل هدر دادن انرژی (عامل محیطی)انرژي(تكنولوژي) غير فعال(پنهان)ساختمان اداره مرکزی ” اینلند رونیو ”       (با 2000 کار ...

دانلود مقاله هنر نور و رنگ در اثر بخشی کیفیت فضاهای معماری

word قابل ویرایش
12 صفحه
21700 تومان
چکیدهعناصر تزئینی معماری دوره کهن دربناها به طور چشم گیر دیده می شود. از جمله عناصر تزئینی، ارسی ها هستند که طرح و نقشی خاص دارند؛ اما امروزه با توجه به نفوذ معماری غرب و کمرنگ شـدن عناصـر سـنتی، درحال فراموشی اند. این از نقشهای اصلی بته جقه، چهارپر و طرح های قاب بندی و گل تشـکیل شـده کـه در اغلب هنرهای دوره ...

دانلود مقاله نظم در مبانی نظری اسلامی و ویژگی های معماری و شهرسازی تامین کننده آن

word قابل ویرایش
15 صفحه
21700 تومان
چکیدهشهر پیش از اینکه کالبدی فیزیکی و بیجان باشد، محل زیست انسان است، تجلیگاه اصول و ارزشهای فرهنگـی و مـورد باور او است، جهان بینی سازنده خویش را معرفی می کند، به اهدافیکه اهلش برای خود قائل هستند گواهی مـیدهـد و اجمـالاً اهلش را در وصول به آرمانهایشان هدایت و یاری مینماید. از بررسی متون و منابع اسلامی که رج ...

دانلود مقاله نقش نور و رنگ در معماری مساجد ایرانی - اسلامی

word قابل ویرایش
12 صفحه
21700 تومان
چکیدهازعصرکهن رنگ یکی ازعناصر تزیینی براي کلبه ها بود؛زیرا رنگ باعواطف واحساسات وفرهنگ بشر پیوند ناگسستنی دارد و بیانگر واقعیت ورموز درونی اوست.به همین خاطر،رنگها معانی گوناگون ومتفاوتی را به همراه دارند که داراي اثرهاي مثبت و منفی روحی می باشند.ازشیوه هاي تزیینی در معماري کاشی،انتخاب رنگ است. نور همواره در م ...

دانلود مقاله تاثیر نور و رنگ در روانشناسی معماری ایرانی–اسلامی

word قابل ویرایش
11 صفحه
21700 تومان
دسته بندی : مقالات رشته عمران
چکیدهدر مواجهه با معماری اسلامی مشاھده می کنیم که فرم، رنگ، نورپردازی، شخصیتها، ترکیب عناصر و کلیه اجزای دیگر اثر معماری به گونهای متفاوت از دیگر آثار ھنری و معماری تاریخ ھنر جهان خلق شدهاند.گویی که زبان بیانی ھنرمند مسلمان در بازگو کردن روایت وی از عالم ھستی از رمز ویژهای بهره گرفته است. معماری و نور به ھمان ...

دانلود مقاله نقش و معنای آب ، نور و رنگ در معماری اسلامی

word قابل ویرایش
7 صفحه
21700 تومان
خلاصهطراحی بناهاي اسلامی به روز تنها استفاده ظاهري از ویژگی هاي معماري اسلامی نه تنها مناسب نیست بلکه به اصول معماري اسلامی نیز ضربه میزند. در پس شاخص هاي معماري اسلامی دنیایی از معنا و مفهوم نشسته است. آب و نور و رنگ نیز از شاخص هاي مهم معماري اسلامی به شمار می روند که روح و لطافت خاصی به آن می دهند. در این ...