مقاله تجلی فرهنگ دین داری و تشیع در شاهنامه فردوسی

word قابل ویرایش
17 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
شاهنامه اثر طبع یکی از برجسته ترین شاعران ایران اسلامی، ابوالقاسم فردوسی است که تمامی ادیبان و شاعران سترگ ایران ، از سنایی و عطار گرفته تا سعدی و حافظ و .. ادیب پیشاوری و دیگران ، برای اندوختن مایه های علمی و تاریخی و نیز تشحیذ طبع خویش ، از این کتاب بهره فراوان گرفته اند. مطالعه شاهنامه ، چشمه های ادب و هنر را در ضمیر مستعدان جاری و جوشان میسازد و به ویژه جوهر حماسه را در اعماق ذهن در خوانندگان رسوخ میدهد. فردوسی، به معنی تمام کلمه ، شاعر «ملی» ایران است . آمال و افکار، دین و مذهب ، زبان و شیوه بیان ایرانیان از شاهنامه نیرو میگیرد. استاد توس ، عمده دوران تدوین شاهنامه را در قرن چهارم هجری سپری کرده است . قرن چهارم ، اوج دوران شکوه و شکوفایی تمدن اسلامی است . فردوسی بنیاد سترگ حماسه سرای این مرز و بوم است و در تجسم اسطوره های ایرانی جهت احیای هویت فرهنگی و ملی و اعتلا بخشیدن به ارزشهای انسانی و آرمانی بر مبنای آیین مذهبی، مقام اول را به خود اختصاص می دهد.
برخی متفکرین و اندیشمندان علم اساطیر بیان میدارند که اسطوره و دین همانندیهای بسیاری دارند. نگاه فردوسی در شاهنامه به اسطوره و دین ، تلفیقی از واقع بینی و آرمان گرایی است . فردوسی بین اسطوره های اهریمنی و اهورایی فرق میگذارد و این گونه حقایق ماورایی را در زبان رمزی و تمثیلی و در قالب اسطوره بیان مینماید. در اندیشه فردوسی مهر جاودانگی بر پیشانی اسطوره های درخشان و مثبت چون فریدون ، سیاوش ، گیو، کیخسرو و … نهاده میشد و نیز اعتقاد او به خدای واحد بر مبنای دین ابراهیمی، قطعا یکی از علل ماندگاری شاهنامه بر تارک اساطیر جهان میباشد. در مقاله حاضر، به بررسی این موضوع در شاهنامه پرداخته شده است .
واژگان کلیدی: شاهنامه ، فردوسی، دین ، اسطوره
مقدمه
فردوسی مظهر اصالت نژاد ایرانی است . به افتخار و معنویت ایمان دارد و بشر دوست بوده و انسانی فکر می کند.
خوبی را صمیمانه دوست دارد و پیشرفت مدنیت را مأموریت و هدف واقعی بشر می داند. این قهرمان ، شخص بیگانه ای نیست ، از از خود مردم ایران است (رک: سجادی، ١٣٧٠، ص ٢٠).
شاهنامه عصاره و چکیده تمدن و میراث فرهنگی قوم ایرانی است . هیچ کتاب دیگری نیست که تپش های قلب ایران قدیم را به این روشنی و دقت در خود ثبت کرده باشد. کتابی است که نه تنها حماسه ساکنان ایران ، بلکه حماسه بشر پوینده را میسراید. اگر ایران و گذشته و تاریخ آن ارزشی دارند، از آن رو است که در هر زمان عده ای انسان ارزنده و آزاده در آن زندگی کرده اند (سبحانی، ١٣٨۴، مندرج در کیهان فرهنگی، شماره ٢٢٩، ص ٢٩).
شاهنامه یک اثر دوره اسلامی است از آنجا که دکتر بهار چنین بیان کرده اند: «اساطیر در تاریخ گذشته ما همیشه سعی داشته است با تحولات فکری انسان تطبیق کند. از دوره ساسانیها، فلسفه و منطق یونانی به ایران وارد میشود و ذهن ، شکل علمیتری نسبت به گذشته به خودش میگیرد و انسان شرقی، دیگر درست آن صورت قدیم فکر خودش را نمیتواند در شرایط فکری جدید حفظ کند. در دوره اسلامی، این پیشرفت علم و دانش باز وسیع تر و وسیع تر میشود. جهان اسلامی خیلی علمیتر از جهان دوره ساسانی است ، از این رو باز اساطیر خودشان را با شرایط جدید تطبیق میدهند. احیانا صورت شاهنامه ای پیدا میکند.» (بهار، ١٣٩۵، ص ٣٧۵-٣٧۶).
مندرجات دیباچه شاهنامه ، بخش مربوط به آفرینش جهان ، آشکارا با آموزه های زردشتی در کتاب اوستاو غیره ، مغایر است و این در حالی است که مؤیدات بسیاری از قرآن و روایات اسلامی (به ویژه خطبه یکم و نود مولای متقیان علی (ع ) در نهج البلاغه ) بر مندرجات دیباپه مزبور میتوان اقامه نمود (ابوالحسین ، ١٣٩٠، ص ٢٢٣).
اینکه خداوند هرچیز را از کتم عدم به وجود آورده ، یک عقیده اسلامی است و گفته می شود که در متون زردشتی مثل بندهشن و اوستا، بخشی از آفرینش هستی از عدم نشده است (مهاجرانی، ١٣٧٧، ص ١٠٠-١٠۶).
فردوسی در سراسر شاهنامه بر توحید و یگانگی ذات باری تعالی تأکید و اهتمامی خاص دارد:
بر آن آفــــرین کــو جـهان آفرید ابـــا آشکــــارا، نهـــــان آفـــــریــــد
خداوند دارنده هـست و نیــــست همه چیز جفت است و، ایزد یکی است
همچنین زمانی که در جنگ هماون ، پیران ویسه (فرمانده ارتش توران ) برای درهم شکستن ارتش کیکاووس دست به سحر و جادو زدو ناگهان برف و بادی دمان سپاه ایران را فراگرفته قدرت جنگیدن را از آنان سلب کرد، بزرگان سپاه ایران به ناله و زاری در درگاه الهی پرداختند و گفتند:
که ای برتر از دانش و هوش و رای نه «درجای» و «برجای» و نه «زیرجای »
هـــمه بنــــده پــــر گنــــاه توایم بیچــــارگی، دادخـــــواه تـــوایتـــم
ز افســــون و از جادوی بـــرتـری جهــــاندار و، بــــر داوران داوری
(شاهنامه ، ١٣٧۴، ۴/١٣٨) چنانکه دیدیم ، کیش آن روز ایرانیان «ستاره پرستی» و «پرستش کواکب » بوده است . اما در اینجا (با حسن تصرف فردوسی) خدای متعال از زبان ایرانیان ، با وصف «نه در جای و بر جای و نه زیر جای» ستایش شده است ، که اهل نظر می دانند این گونه توصیف از ذات الهی، بس فراتر از فکر و اندیشه «ستاره پرستان » بوده و از آموزه های ناب اسلام و پیشوایان معصوم آن است .
هدف فردوسی از بیان داستان های گوناگون اسطوره ای، غوطه ور کردن مخاطب های خود در دریای ژرف افسانه های موهوم ، خیال انگیز و سرگرمی محض نیست ؛ بلکه افزونی دانش و خردمندی و دین باوری را دنبال مینماید:
نباشی بر این گفته هم داستان که دهقان همی گوید از باستان
ولیکن چو معنیش یادآوری به دانــش گرایــد بدین نگرود
ولیکن چو معنیش یاد آوری شوم رام و کوتــه کنـد داوری
دین و اسطوره
از آنجا که تعریف واحدی از اسطوره وجود ندارد و برخی آن را کنش های غیر موجودات فراطبیعی در صحنه گیتی میدانند (ضمیران ، ١٣٧٩، ص ٢٢)، برخی محققان نیز بر این باورند که حتی در دوره مدرنیته زمان اسطوره سپری نشده است . یکی از متفکرین بیان میکند: «اساطیر حکایت افسانه هایی است از فرهنگ عامه که مبنای منطقی و حقیقی ندارند و در آن عوامل غیربشری که غالبا قوای طبیعت هستند مؤثر میباشند که در نظر اقوام ابتدایی به مفهوم تمصیلی تجسم پیدا میکنند.» (مشکور، ١٣٧٧، ص ١۴-١۶)
به این ترتیب تعاریف متعددی از اسطوره وجود دارد که مبنی بر برداشت های ضد و نقیض از این موضوع میباشد که سبب شده است گاه اسطوره به معنای یک امر کاملا غیرواقعی، دورغ و برخاسته از توهم و خیالات درونی انسان تعریف شود و گاه به صورت یک پدیده کاملا مقدس و ماورایی که حلقه اتصال عالم ناموت به عالم ملکوت است .
مهرداد بهار یکی از پژوهشگرانی است که در زمینه ی اسطوره تحقیقات ارزنده و جامعی انجام داده و در این زمینه صاحب نظر است . دو تعریف زیر از اوست » :اساطیر مجموعه ای است از تأثیرات متقابل عوامل اجتماعی انسانی و طبیعی که از صافی روان می گذرد، با نیازهای متنوع روانی – اجتماعی ما هماهنگ می شود و همراه با آیین های مناسب خویش ظاهر می شود، و هدف آن مآلا پدید آوردن سازشی بین انسان و پیچیدگی های روانی او با طبیعت پیرامون خویش است »( بهار، ١٣٩۵، ص ۴١١).
بهار در اثر دیگری می گوید: « به آن رشته روایات کلا مقدس سنتی که بنا به اعتقاد رایج در جوامع ابتدایی، شرح اموری حقیقی است که عمدتا در ازل رخ داده ، اساطیر گفته می شود. اساطیر هر قوم درباره ی خلق هستی، خدایان ، انسان و خویشکاری ایشان و سرانجام انسان و هستی سخن می گوید. اساطیر جهان شناخت هر قوم صاحب اساطیر، توجیه کننده ی ساختار اجتماعی، آیین ها و الگوهای رفتاری و اخلاقی هر جامعه ی ابتدایی است .اسطوره روایت نمونه و مثالی ازلی است …اسطوره یک تعریف دارد، اسطوره روایت مقدسی است از حوادث ازلی»(همان ، ص ٧۵).
نمادهای اسطوره ای در شاهنامه بسیار پرمعناست و این قابلیت را دارند که از جنبه های جمعی و بیرونی و فردی و درونی در کنار هم و هماهنگ با هم تفسیر شوند. برای نمونه شهریاری علاوه بر این که نهادی سیاسی است و شهریاران نقش ورزان مثبت و منفی این نهادند، از دیدگاه روانی و فردی می تواند مرحله ای بالا از کمال باشد که رسیدن به آن و حتی تداوم حضور در آن نیازمند خودآگاهی و خردمندی است . نهادهای دیگر چون وزارت و پهلوانی نیز از این گونه اند. زنان شاهنامه در کنار نقش های بیرونی می توانند جنبه های مثبت یا منفی روان باشند.
در بسیاری از نمادها پارادوکس زیبایی دیده می شود که در اغلب آن ها ریشه ی پارادوکس با چگونگی عمل و اندیشه ی انسان پیوند دارد. خواب ، آتش ، آب ، آنیما و سفر از این نوعند.
فردوسی در شاهنامه از واژه ی اسطوره استفاده نکرده است . به نظر می رسد او این واژه را به کار نبرده تا باورهای کهن شاهنامه دروغ و آشفته پنداشته نشوند. زیرا این واژه در دوره ی او بر دروغین بودن دلالت داشته است ، به طوری که در قرآن نیز نسبتی است که منکران و مخالفان به آیات الاهی داده اند.
فردوسی در مورد باورها و عقاید کهن واژه ی « دین » را که معنایی مثبت و مقدس دارد به کار برده است . این برداشت شاهنامه به دیدگاه میرچا الیاده نزدیک است . مثلا در بیت زیر در مورد باورهای هوشنگ که از اولین پادشاهان اسطوره ای شاهنامه است ، واژه ی دین به کار رفته و بر ارزشمندی آن ها تأکید شده است :
به ما بر ز دین کهن ننگ نیست به گیتی به از دین هوشنگ نیست
(شاهنامه ، ١٣٩٣، ٩/٢٠٧)
جلوه هایی از نیایش قهرمانان و اساطیر شاهنامه
در شاهنامه نمونه های زیادی از نیایش مشاهده میشود که نشان از دین و مذهب و یکتاپرستی در قهرمانان و اساطیر شاهنامه داشته است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می شود.
١.نخستین نیایش در شاهنامه بر زبان نخستین پادشاه و نخستین انسان یعنی «کیومرث »جاری میشود:
کی نامورسر سوی آسمان برآورد و بدخواست بر بدگمان بدان برتری نام یزدانش را بخواند و بیالود مژگانش را از
این نیایش برمیآید (شاهنامه ،امیر کبیر،ص ۵٢):
الف ) نخستین پادشاه که نخستین انسان روی زمین نیز هست ، در شاهنامه ، موحد و نیایشگر است . این که چرا فردوسی نخستین انسان را یکتاپرست معرفی میکند، به این دلیل است که اولا شاه ایده آل فردوسی حتما باید یکتاپرست باشد تا بتواند نشان شاهی را که همان «فره ی ایزدی» است ، از طرف یزدان به دست آورد؛ در ثانی، قهرمانان فردوسی هم «خردشان با روانشان جفت است » و انسان صاحب خرد، نمیتواند ستایشگر و نیایشگر غیریزدان باشد، زیرا خرد،که برتر و بهتر از آن وجود ندارد، داده ی خدایی است برای راهنمایی بشر در رساندن و کشاندن انسان به سوی دهنده ی خرد.
سخن دکتر دینانی در این مورد شنیدنی است : «کسی که از عقل پیروی میکند گرفتار غرور و تکبر نمیشود، زیرا عقل بیش از هر موجود دیگری به درک عظمت فعل پروردگار نایل میگردد و درک عظمت فعل حق هرگونه خودبینی و خودپرستی را محو و نابود میسازد» (دینانی، ١٣٩۴، ص ۵).
ب ) این نیایش در قالب نفرین است ، نفرین بر بدگمان که صفت اهریمن است و کمک از یزدان که انسان را بر اهریمن بدگمان برتری دارد.
ج ) یکی از حالت های نیایش سر سوی آسمان برآوردن است .در دیدگاه پیشینیان ، نیروهای یزدانی بالاتر و فراتر از نیروهای شیطانی و اهریمنی میایستند.همین نگرش است که میگوید فیض همیشه از بالا به پایین میآید.
٢.نیایش دیگر بر زبان دومین پادشاه (هوشنگ )در قالب شکر است . شکر به سبب فروغ ایزدی آتش که یزدان به او ارزانی داشته است :
نشـد مـار کشتـه ولــیکن ز راز ازین طبـع سنگ آتش آمد فراز
جهانــدار پیــش جــهان آفرین نیایش همی کرد و خواند آفرین
که او را فروغی چنین هدیه داد همین آتــش آن گــاه قـبله نهاد
(شاهنامه ، ١٣٩٣، ققنوس ،١/٣٣،ب ٧١)
و از این ،چند نکته ی ظریف برمی آید:
الف ) شکر در قبال نعمت : «لئن شکرتم لازیدنکم » : (اگر شکر گزارید افزون بر شما میدهم ) (ابراهیم ،٧).
مولوی میگوید:
شکر نعمت ،نعمتت افزون کند کفر نعمت ،از کفت بیرون کند
ب ) آتش [به باور زردشتیان ]از آن جا که فروغی است ایزدی، شایستگی قبله شدن و قداست یافتن دارد،هم چنان که کعبه قبله میشود.چون شایستگی نزول و تابش نور وحی را مییابد. هوشنگ میگوید اگر بخرد باشیم آتش را قبله میسازیم و میپرستیم ،چرا که فروغی(آیه ای)ایزدی است و خیلی روشن است که منظور از پرستیدن ،بت ساختن آتش نیست بلکه ارزش گذاشتن به آن است ،همان گونه که ما کعبه را که قبله است نمیپرستیم بلکه خدای کعبه را میپرستیم .برداشت غلطی هم که برخی،هرچند قلیل و ناچیز،از دین یکتاپرستی زرتشت دارند از همین جا ناشی میشود که میگویند آن ها آتش را نیز میپرستند،حال آن که به آتش به منزله ی فروغی ایزدی ارج مینهند و«اهوره مزدا»را میپرستند.»
٣.سومین پادشاه «تهمورث دیوبند»، پسر هوشنگ ، نیز ستایشگر جهان آفرین است :
چنین گفت کاین را ستایش کنید جهان آفرین را نیایش کنید
کـه او دادمـان بــر ددان دستـگاه ستایش مراورا که بنمود راه
(شاهنامه ، ١٣٩٣، ققنوس ،١/۴٣،ب ٨١)
و این نیایش نیز در مقام افزایش نعمت و قدرت تسلط بر محیط است و از آن برمیآید: الف ) قدرت ،هنر و تمام تواناییهای انسان از خداست .
ب ) خداوند راهنماست .
در این جا به این نکته ی مهم اشاره میشود که شاهان چنان چه این ویژگیها را از دست دهند،یعنی به جای پیوستن قدرت خود به قدرت یزدان ،تواناییها را از خود بدانند و منی کنند یا آن گونه که اوستا میگوید:«خویش خوتایی »
[فرمان روایی خودسرانه ]کنند، فره ایزدی از آن ها گرفته میشود.چنان چه در مورد «جمشید» پسر تهمورث ، روی میدهد.جمشید یزدان شناس است و دارای فره ایزدی،دوره ی او یک دوره ی شکوفایی زندگی بشری است :ساختن ادوات جنگی و دست یافتن به کشتی یعنی قدرت تسلط بر بر و بحر.تمدن آریایی،که بعدها از آن به «بهشت گمشده » یاد میشد،توسط همو بنیاد نهاده شد.اما چون خود را در اوج قدرت میبیند به جای نیایش ،منی مـی کند:
یکایک بـه تخـت مـهی بنـگرید به گیتـــی جـز از خـویشتن را نـدید
منی کرد آن شــاه یــزدان شـناس ز یزدان بــپیچید و شــد ناســـپاس …
چون این گفته شد فر یزدان ازوی بگشت و جهان شدپر از گفت وگوی
(شاهنامه ، ١٣٩٣، ققنوس ،١/٨٣-٩٣)
۴.فردوشی در نیایش «مرداس »،پدر ضحاک،میگوید:
مر آن پادشاه را در اندر سـرای یکی بوستان بود بس دل گشای
گران مایه ، شبـــگیر بــرخاستی ز بــــهر پرستـــش بیاراستــی
سروتن بشستی نهفته بـــه بــاغ پرستنــــده با او بــبردی چراغ
(شاهنامه ، ١٣٩٣، ققنوس ،١/٠۴،ب ۵٠١)
نیز در جای دیرگی در مورد «شهرسپ »، وزیر تهمورث ، میگوید:
همه روزه بسته ز خوردن دولب به پیش جهان دار بر پای شب
چنان بر دل هرکسی بود دوست نماز شب و روزه آیین اوست

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 17 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد