مقاله جامعه شناسی اشعار ادیب الممالک امیری فراهانی

word قابل ویرایش
37 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

جامعه شناسی اشعار ادیب الممالک امیری فراهانی

چکیده

جامعهشناسی ادبیات یکی از مهمترین شاخههای مطالعات بین رشتهای به شـمارمی رود که آثارادبی را ازمنظرمحیط اجتماعی و حوادث جامعه مورد مطالعه وبررسی قرار میدهد و سعی دارد ارتباط دو طرفهی ادبیات وجامعه و تأثیر متقابل این دو را بریکـدیگر نـشان دهد. انقلاب مشروطیت به عنوان یک پدیدهی عظـیم اجتمـاعی وسیاسـی در عرصـه ی ادبیات نیز بر قالب و محتوای آثار ادیبان تأثیر گستردهای گذاشته اسـت. در ایـن راسـتا، زندگی و شعر ادیب الممالک فراهانی،به عنوان یـک ادیب،بـه دلیـل در برگـرفتن دورهی قبل و بعد از واقعهی عظیم مشروطه، در حوزهی جامعـه شناسـی ادبیـات حـائز اهمیـت است. این پژوهش با معرفی زندگی وروزگار این شاعر، محتوای سیاسی و اجتماعی اشعار او را بررسی کرده و ضمن تفکیک بین دو عنصر اجتماعی وسیاسی اشعار ،به فضا و لحـن آثار وی پرداخته است.سپس از منظر جامعه شناسی تکوینی به سه جهـان بینـی پنهـان آثاروی یعنی نفرت و اعتراض ،عشق و علاقه وتشویق با ذکر شـواهدی اشـاره شـده و در جامعه شناسی موضوعی به تأثیر اشعار وی بر جامعه پرداخته شـده اسـت. هـدف از ایـن تحقیق، شناخت وتحلیل تأثیر متقابل عناصر اجتماعی وسیاسی براشـعار ادیـب الممالـک است که به صورت توصیفی-تحلیلی به آن پرداخته شده است.

واژههای کلیدی: جامعه شناسی ادبیات،جامعه شناسی تکوینی وموضوعی،اشـعار ادیـب الممالک فراهانی، محتوای سیاسی و اجتماعی.

مقدمه

ادبیات وجامعه از دیرباز ارتباط واشتراکی ناگسـستنی بـا یکـدیگر داشـته انـد.درایـن راستاجامعه شناسی ادبیات یکی ازمهمتـرین شـاخه هـای مطالعـات بـین رشـته ای بـه شمارمی رود که آثارادبی را ازمنظرمحیط اجتماعی وحوادث جامعه مورد مطالعه وبررسی قرار می دهد و سعی دارد ارتباط دوطرفه ی ادبیـات وجامعـه وتـأثیر متقابـل ایـن دو را بریکدیگر نشان دهد. نقد اجتماعی ادبیات نیزآثارادبی راهمواره محصول حیـات ومحـیط اجتماعی می داند.

اما دوران قاجاربه عنوان یکی از ادوارپرآشـوب وپـر حادثـه ی تـاریخ ایـران از لحـاظ جامعه شناسی شایان توجه است.دورانی که اقتصاد کشور ضعیف بود؛سطح آگاهی مـردم بسیارپایین بود ومهمتر از همه،وابستگی به بیگانگان ونفوذ آنان در کـشور بـه نهایـت اوج خود رسیده بود. جمع این مسائل به همراه ده ها مسئله ی دیگر سبب شد که ایرانیـان از خواب چند قرنه ی تاریخی بیدار شوند.انقلاب مشروطیت در حقیقت نقطه ی حـساس و بسیار مهم این دوره بود که تمـامی سـاختارهای فکری،فرهنگـی واجتمـاعی ایرانیـان را دگرگون کرد وبه نوعی تغییر نگـرش در حیـات معنـوی ایرانیـان انجامیـد.انعکـاس ایـن تحولات را می توان درشعر عصرمشروطه ملاحظه کرد که در آن برای نخستین بارعناصر سیاسی واجتماعی به عرصه ی شعر راه یافت ومعضلات اجتماعی از دیـدگاهی نـو یعنـی نقادانه مورد بررسی قرار گرفت.در این راستا زندگی وشـعر ادیـب الممالـک فراهـانی بـه عنوان یکی از ادبای صدر مشروطیت از منظر جامعه شناسی ادبیات قابل توجه است.

میرزا محمدصادق ادیب الممالک امیری فراهانی(۱۳۳۵-۱۲۷۷ق)شـاعر،روزنامه نگـار وادیـب برجــسته ی عــصر مــشروطیت اسـت.وی در روســتای گــازران از توابــع اراک بــه دنیاآمد.از اوان کودکی با ادبیات فارسی وعربی آشنایی یافت ودر ۱۵ سالگی با درگذشـت پدر به تهران آمد.تخلص وی در ابتدای شاعری»پروانه«بود اما درتهران پس از آشنایی بـا حسنعلی خان امیر نظام گروسـی -کـه در آن زمـان وزیـر فوایـد عامـه بـود-لقـب»امیـر الشعرایی«گرفت و تخلص خود را به»امیری« تغییر داد. وی به همراه امیر نظـام مـدتی را در شهرهای مختلف ایران مسافرت کرد. در سال۱۳۱۶ ق مجله ی ادبی وفرهنگی»ادب«

را در تبریز تأسیس کرد.اماپس از مدتی این مجله تعطیل شد وامیـری مـدیر مدرسـه ی لقمانیه ی تبریز شدوچهار شماره ی دیگر این مجله را به چاپ رسانید.درسال هـای بعـد از ۱۳۱۸ق وی در قفقاز ،خوارزم و مشهد نشریه ادب،در باکو،ضمیمه ی فارسـی روزنامـه ی ترکی»ارشاد«ودر تهـران روزنامـه ی»ایـران سـلطانی«وپـس از مـشروطه روزنامـه ی »مجلس« را اداره کرد. در دوره استبداد صغیر وی نیز مانند بسیاری از مشروطه خواهـان دیگر از تهران خارج ودر سال ۱۳۲۷ ق به همراه مجاهدان فـاتح وارد تهـران شـد.ادیـب الممالک پس از چندی به استخدام وزارت عدلیه ی درآمد وتا آخر عمر به همین خـدمت در شهرهایی چون ساوجبلاغ،کرج،یزد وکاشان اشتغال داشـت.در ایـن مـدت او بـه یـک انجمن به نام»عراق عجم«پیوست ومدتی نیز روزنامه ای به همین نام را در تهران منتـشر کرد.ادیب الممالک در سال۱۳۳۵ق هنگامی که مأمور عدلیه یزد بود سکته کرد وپـس از مراجعت به تهران در ۲۸ ربیع الاول در سن ۵۸ سالگی دارفانی را وداع گفت.

به تعبیرآرین پور ادیب الممالک به تمام معنای واقعی ادیب اسـت.(آریـن پـور،۱۳۷۲ (۱۳۷: وی علاوه بر تسلط برزبان وادبیات فارسی وعربی با زبان هـای فرانـسه، انگلیـسی ، ترکی ،پهلوی وکلدانی آشـنا بـود واز علـومی نظیـر رمـل،خط، نجـوم ، حکمـت و…بهـره داشت.(دیباچه دیوان قدیم،۱۳۱۲ :یط)وی از لحاظ سـبک شـعری بـه شـاعران دوره ی بازگشت تعلق دارد،در حالی که از نظر محتوا وموضوع از شعرای مشروطه بـه شـمار مـی آید.( آرین پور،(۱۳۹: ۱۳۷۲امازندگی وی را می توان به دو بخش مجزا تقسیم کرد:پیش از مشروطیت وپس از مشروطیت.در مرحله ی اول وی شاعری است مـداح و وابـسته بـه دربار قاجار که کمتر موضوعات اجتماعی وسیاسی وانتقاد در آن دیده می شود.زبـان وی در این قصایدش مطنطن وفخیم است واشعار سبک خراسانی را بـه یـاد مـی آورد.امـا در دوره ی دوم با پیدایش انقلاب مشروطه وعمومی شدن ادبیات، شـعر ادیـب تحـت تـأثیر مسائل سیاسی واجتماعی روز قرار می گیرد وپر ازمـضامین سیاسـی،اجتماعی و انتقـادی می گردد.انتشار روزنامه ها ونشریاتی نظیر ادب، مجلس وعراق عجم همه مربوط بـه دوره دوم زندگی ادیب است.( همان: (۱۳۷ البته ادیب الممالـک فقـط شـاعر حجـره و محفـل وانجمن نبود که تنها در گوشه ای بنشیند و تنها به سرودن اشعار وطنی اکتفا کند؛بلکـه وی در فعالیت ها ومبارزات سیاسی واجتماعی نیز مستقیماً شرکت می جست و درتحقق

آرمان های آزادی خواهانه ی خویش،ریشه کـن کـردن اسـتبداد واسـتقرار مـشروطه بـه مجاهدان یاری رساند.اویک باربه همراه مجاهدان آذربایجان وگیلان-که بـرای سـرنگونی محمدعلی شاه تهران را فتح کردند-سلاح به دوش واردتهران شد.(دیباچـه دیـوان قـدیم ،۱۳۱۲ :ک)درشرایط نامساعد وخفقان آور آن روزگار،اقدام به تأسیس روزنامه کردومردم را از فساد وتباهی اولیا امورآگاهانیـدو درسـایرکارهای فرهنگـی نیـز مـشارکت مـستقیم وفعال داشت.بااین وجود، سالیان طولانی را نیزدر خدمت در عدلیه گذراند وسعی کرد بـا بی عدالتی ها وبی رسومی های موجود دراین دیوان مبازره کند.

پیشینه ی بررسی جامعه شناسانه ی اشعار ادیب الممالـک بـه صـورت یـک تحقیـق مستقل سابقه ای در آثار محققان نداشته اما درباره ی توجه شاعران به مسائل اجتمـاعی وحوادث روزاجتماع وتبیین جایگاه مـسائل اجتمـاعی بـه عنـوان یکـی از محـرک هـای سرایش اشعار، نکاتی در کتابهای نقد ادبی،جامعه شناسی ادبیات،سـبک شناسـی وتـاریخ ادبیات آمده است.به ویژه در آثاری که غربیان راجع به جامعـه شناسـی ادبیـات ونظریـه پردازی ادبیات نوشته اند،آرایی در این باره مشاهده می شود که می توان آنها را به اشعار ادیب الممالک فراهانی به عنوان یکی از شاعران مشروطه تطبیـق داد.بـه ایـن ترتیـب در این پژوهش با شیوه ای توصیفی-تحلیلی بـه بررسـی اشـعار ادیـب الممالـک فراهـانی از دیدگاه جامعه شناسی پرداخته شده و سعی گردیده تا با تطبیق نظریات برخی از جامعه شناسان براشعار وی،محتوای سیاسی و اجتمـاعی آن ازدیـدگاه جامعـه شناسـی ادبیـات مورد تحلیل قرار گیرد.

اما چنان که می دانیم مجموعه ی اشعار ادیب الممالک توسط مرحوم وحیـد دسـتگردی جمع آوری شده است اما این دیوان بنـا بـه تـصریح آن مرحـوم(وحیددسـتگردی،۱۳۱۸ ۱۶۷: وموسوی گرمارودی ،(۲۷-۱۳: ۱۳۸۴ به علت راه یافتن پـاره ای ازاغـلاط و ابیـات مجعول،پر ازاشتباهات فاحش است وتوفیق تصحیح مجدد ایـن دیـوان بـرای آن مرحـوم فراهم نشدتا این که کتاب »زندگی وشعر ادیب الممالک فراهانی«کـه تـصحیح منتقدانـه ومنقحی از مجموعه اشعار ادیب الممالک است توسط شاعر و محقق معاصر،علی موسـوی گرمارودی، در سال ۱۳۸۴ به چاپ رسید.به همین دلیل منبع اصلی ارجاع ابیات در ایـن

پژوهش،همین کتاب اخیر است.به این منظور برای پرهیز از تکرارهـای متعـدد بـه جـای ذکر مشخصات کامل این کتاب ،به ذکر شماره ی صفحه ابیات اکتفا شده است.
-۱محتوای سیاسی واجتماعی اشعار ادیب الممالک
شعرمشروطه رنگ تند اجتمـاعی دارد وتـاریخ گویـای ایـن عـصراست.کمترمـسأله ی اجتماعی یا سیاسی را در دوره ی مشروطه می توان سراغ داد که به نوعی در شـعر ایـن دوره انعکاس نیافته باشد.(آجودانی،(۱۸۲: ۱۳۸۵ شعر مشروطه بازتاب دهنده ی مسائلی است که دغدغه ی مشترک شاعران ومخاطبان بوده است.شـاعران، واقـع گرایـی را یـک پدیده ی تازه می دانند. شعری که دروغ ترینش زیباترین بوده،اینک دروغ نمی گوید.کـج را کج می گوید وهموار را هموار می داند. شعری که خاستگاهش مردم وموضوعش مسائل مردم باشد،ارزشمند است، هر چند ارزش ادبی والایی نداشته باشد.

از منظر جامعه شناسی ،تومارس معتقد است کـه نهادهـای زیباشـناختی مبتنـی بـر نهادهای اجتماعی نیست،حتی نمی توان آنهارا جزیی از نهادهای اجتمـاعی دانـست،بلکه آنها خـود نـوعی نهـاد اجتمـاعی هـستند کـه بـه نهادهـای دیگـر سـخت گـره خـورده اند.(ولک،(۹۹: ۱۳۷۳ بنابراین نمی توان آثار ادبی را به عنـوان مـدارک اجتمـاعی محـض وسند تاریخی از یک دوره تلقی کرد،این آثار با بهره گیـری از شـگردهای ویـژه واوضـاع واحوال قراردادی خاص،به انعکاس مستقیم یا غیر مستقیم اوضاع اجتماعی روزگـار خـود می پردازند.شاعر یا نویسنده در واقع تجربه واستباط کلـی خـود را از زنـدگی بیـان مـی کند، اما به طور کامل وجامع،کل زنـدگی-یـا حتـی کـل دوره ی معینـی را-بیـان نمـی کند.»ادبیات در واقع نه بازتاب فراینـد اجتماعی،کـه جوهره،خلاصـه وچکیـده ی تـاریخ است.)«همان : (۱۰۱ بنابراین هم اشارات ضمنی ومخفی وهم بیان صریح و واقعـی ونیـز اشعار مدحی وهجویه ها،ارزش اجتماعی می یابند ودر هرمورد بایـد آنچـه را کـه تخیـل محض شاعراست،از آنچه که نتیجه ی مشاهده ی واقع بینانه ی اوسـت واز آنچـه کـه در بردارنده ی بیان غیر مستقیم اوضاع روزگار شاعر است،تفکیک کـرد.از ایـن منظـر اشـعار ادیب الممالک فراهانی را می توان در دودسته جای داد:

الف)اشعاری که شاعر با زبان مخفی واز طریق اشـاره وکنایـه واسـتعاره وتمثیل،نظریـات وعقاید خود را از اوضاع اجتماعی وسیاسی به صورت غیر مستقیم بیان مـی کنـد.در ایـن

راستا بسیاری از حکایت هایی منظوم ادیـب،تمثیلی از عقایـد وی هـستند؛مثل داسـتان کفش ابوالقاسم طنبوری (ادیب الممالـک :ص(۶۱۳کـه ابوالقاسـم تمثیلـی ازایـران اسـت ومحمد علی شاه نماد کفشی است کـه ابوالقاسـم(ایـران) نمـی توانـد از شـر آن خـلاص شود.یا داستان ابوهریره که شاعربا تمثیل از آن بی طرفی ایران را درجنگ نکوهش کرده است. (همان:ص(۶۲۱همچنین داستان شیخ ابوالعنبس کـه در نکـوهش خطیبـان بـزدل وبی زبان صدر مشروطیت سروده است ودر پایان آن چنین نتیجه گیری می کند:
ما همه بوالعنبسیم ای خواجگان هنگام نطق رازدردل،لب خمش، دل
گرسنه،جان ناشتا
از اشارت بی عبارت فهم باید کرد راز »این بدان در«گفتمت،رو
فهم کن»هذا بذا« (ص(۷۲۸
این نوع بیان در ابیات منفرد نیزدیده می شود؛مثل این بیـت کـه منظورازبوسـتان
عدل، مجلس است وزاغ وبوم،مستبدان یا افراد نالایق وناکاردان:
یاران حذر کنید که در بوستان عدل امروز جوقه جوقه بسی
زاغ وبوم رفت (ص(۷۷۱
ب)دسته دوم اشعار اجتماعی وسیاسی ادیب الممالک، اشعاری هـستند کـه در آنهـا شاعر به صورت مستقیم، مشاهدات و حوادث واقعی روزگارش را بـازگو کـرده وبـا انـدک مسامحه ای می توان آنها را نوعی سند ومـدرک تـاریخی و اجتمـاعی بـه حـساب آورد. بخش عمده ای از اشعار وی به این صورت سروده شده است.مثل ایـن ابیـات کـه بـازگو کننده ی حمله ی سپاه روسیه به مرزهای ایران وبه توپ بستن بارگاه امام رضا(ع) است:

دگر ره چه گویم که بیداد روس چه ها کرد از کینه در مرز طوس که شد تیره از توپ دشمن فضا به علی بار بن موسی الرّضا(ص(۶۸۲

به طور کلی ذکر مناسبت سرایش درجبهه ی برخی از اشعار توسط شاعر یـا انتخـاب عنوان برای برخی دیگر سبب شده که ازمناسبت سرایی به عنـوان یکـی از ویژگـی هـای بارز اشعار ادیب الممالک نام برده شود.(خـالقی راد،(۴۰: ۱۳۸۴مـاده تـاریخ سـرایی نیـز دسته ی بزرگی از مناسبت سرایی های ادیب الممالک به شمار می روند.

 

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 37 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد