مقاله شناخت چپیره سازی و فنون اجرایی برای حفظ و نگهداری آن

word قابل ویرایش
14 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
8700 تومان

شناخت چپیره سازی و فنون اجرایی برای حفظ و نگهداری آن
چکیده
تمام تمهیدات مورد نیاز برای تبدیل کردن زمینه ی چهاروجهی به دایره را چپیره سازی می گویند؛بدین وسیله زمینه ی ساخت گنبد فراهم می شود.در معماری ایران چپیره سازی از تنوع زیادی برخوردار است و در دوره های زمانی مختلف و مناطق گوناگون به شکل های متفاوتی اجرا شده است . شناخت و روش های ساخت انواع گوشه سازی و مسائل مرتبط با آن همواره از دغدغه های معماران و مرمت کاران بوده است .با شناخت موشکافانه تر نسبت به این موضوع می توان زمینه ای را برای مرمت درست و حفاظت بهتر از آنها فراهم نمود . گوشه سازی بر روی پایه های مختلف انجام می شود که بر اساس عوامل تأثیر گذاری همچون مصالح موجود، توانمندی های استادکاران و فرم هندسی بشن چندین شیوه متفاوت برای اجرا را می طلبد.فرضیه پژوهش حاضر این است که با درک وآگاهی درست از اجزای گوشه سازی میتوان در جهت پایایی و محافظت از گنبدهای ایرانی گامی مثبت برداشت .در این نوشتار سعی شده است انواع چپیره سازی و روش های اجرای آن معرفی گردد و طرح شماتیکی از آنها برای شناخت و درک بهتر ارائه شود.اطلاعات پژوهش حاضر پس از جمع آوری اسناد کتابخانه ای و مطالعات میدانی و بررسی مطالب جمع آوری شده با استادکاران مجرب به تحلیل روش های اجرا پرداخته است .

١- مقدمه :
بناهای تاریخی ثروت های فرهنگی و هویت بخش هر کشوری محسوب می شوند؛ایران کشوری است که از نظر تعدد و تنوع در یادمان های تاریخی و قدیمی بسیار غنی می باشد.حفاظت از این بناها و انتقال آن ها به نسل های آینده وظیفه ی همگانی است .
به منظور اقدامات حفاظتی و مقاوم سازی این بناها ،هر گونه مداخله باید بر اساس شناخت صحیح و اصولی از ماهیت کلی بنا وچگونگی عملکرد اجزای تشکیل دهنده آن صورت گیرد؛به دلیل اینکه میان عناصر و اجزا تشکیل دهنده ساختار،یکپارچگی وجود دارد.از این رو شناخت فنون اجرا در چپیره سازی و گوشه سازی می تواند در جهت اقدامات حفاظتی اصولی به مرمتگران کمک نماید.
استفاده از پوشش های منحنی در ایران دارای سابقه ی طولانی بوده است .قدیمی ترین پوشش منحنی به جا مانده را می توان در ورودی های زیگورات چغازنبیل مشاهده نمود.این فرم های منحنی در سیر تکاملی خود به انواع تاغ ها و پوشش های گنبدی تبدیل شده اند.[٩]
گنبدها به منظور پوشش دهانه های وسیع به کار گرفته شده اند و از شاخص ترین عناصر معماری ایران به شمار می روند.تبدیل تهرنگ چند وجهی به زمینه ی دایره ای برای ساخت گنبد بر روی آن به وسیله چپیره سازی و گوشه سازی انجام شده است که دارای ویژگی های خاص و منحصر به فرد می باشد.[٩]گوشه سازی ها اغلب بسیار زیبا و برجسته تزیین می شده اند و به همین جهت از نظر فرم و شکل بخشی از شیوه ی معماری بناها در ایران به حساب می آیند. اهمیت گوشه سازی ها و به ویژه شناخت فنون اجرایی آن ها،از آن جهت دو چندان می شودکه ، بر اساس مطالعات و آنالیز های سازه ای ، نقش این عناصر در نحوه ی توزیع بار و تنش ها ی بنا ثابت و برمداخلات علمی در آن ها به ویژه در تویزه ها و لنگه های تشکیل دهنده تأکید شده است .
نقش تزیینی و نقش سازه ای این عناصر دومولفه ی مهمی هستند که در مداخلات سازه ای و تغییر در سیستم باربری بنا باید با هم در نظر گرفته شوند.
توجه تنها به یکی از این ویژگی ها می تواند منجر به تصمیم گیری اشتباه ودر نتیجه آسیب رساندن به بنا شود. در تحقیق حاضر سعی گشته برای نخستین بار علاوه بر ارائه مطالبی جهت درک و شناخت بهتر گوشه سازی ،روش های ساخت آن نیز معرفی گردد. روش پژوهش ، به صورت کتابخانه ای، میدانی و گفتگو با استادکاران محلی ،جهت تحلیل شیوه های اجرا می باشد. به طور کلی میتوان گفت ویژگیهایی همانند ساختمایه ،شکل ظاهری بشن و تجارب استادکار در روش های ساخت ،تأثیر بسزایی دارد.

٢- چپیره سازی
ته رنگ گرد در معماری ایرانی به ندرت مشاهده می شودو اغلب ته رنگ ها به شکل مربع ، مستطیل یا چندضلعی می باشند. به همین دلیل برای ساخت گنبد برروی چنین ته رنگ هایی از چپیره سازی استفاده می کردند،یعنی به این وسیله زمینه ی دایره ای برای سوار شدن گنبد برروی آن ایجاد می نمودند در نتیجه چپیره سازی یعنی تبدیل زمینه ی گنبدخانه ( پلان ) به شکلی که بسیار نزدیک به دایره است . چپیره سازی بر سه نوع است :
•گوشه سازی
•شکنج
•دمغازه [٩]و[۶]

٢-١ گوشه سازی
در اولین روش های استفاده شده برای گوشه سازی ،از چوب بهره می بردند ،گاهی خود گنبد نیز با چوب اجرا می شده است ؛در این روش ، در گوشه ها چوب ها را به شکلی بر روی هم قرار می دادند تا گوشه ها جمع شده و در نهایت گنبد به شکل سبدی بافته شده درآید. ازنمونه های دیگر گوشه سازی با چوب می توان به روشی اشاره نمود که در آن گوشه سازی با چوب و گنبد با مصالح دیگر اجرا می شده است . [٩]و[۴] و[۶]

چوب های موجود در ایران به دلیل نداشتن استحکام و مقاومت کافی در دهانه های بالاتراز٢.۵تا٣ متر قابل استفاده نبوده اند ، به همین دلیل چوب مورد نیاز برای کارهای ساختمانی باید از مناطق دیگر تهیه می شد ،از آن جا که حمل و نقل چوب ها ،هزینه های بسیار بالایی را دربرداشت ، معماران ایرانی از روش های جدید در ساخت پوشش های تاغ و گنبد استفاده کردند. گوشه سازی بر دو نوع است :

٢-١-١ سکنج : در این روش ، گوشه سازی از تقاطع دو تاغ اریب به دست می آید. [٩]و[۶]

سکنج ها به دو شیوه اجرا می شوند: با لنگه ی پشت بند و بدون لنگه ی پشت بند. مطابق شکل زیر ، برای تبدیل زمینه ی مربع به هشت گوشه ، ابتدا لنگه ها را می سازند و سپس سکنج ها و پشت بغل ها را می چینند و در صورتی که دهانه برای ساخت سکنج ها بزرگ باشد ، از لنگه های پشت بند در گوشه ها استفاده می شود. [۶]و[۵]

شیوه ی دیگری در اجرای سکنج ها وجود دارد که نمونه ی آن را در مسجد شاه ولی تفت می توان دید . در این شیوه ی اجرا ، ابتدا تویزه ی لب بند ساخته شده ، پس از آن در گوشه دو دیوار متقاطع به صورت عمودی چیده می شود و سپس روی آن ها ( فاصله ی میان دیوار و تویزه ) به صورت فیل پوش و یا با نماندن پر خواهد شد. [۴]و[۶] و [٣]

به طور کلی در مرمت گوشه سازی ها ،ابتدا باید عملیات مقاوم سازی در بخش های آسیب دیده ی گوشه ها ،برای جلوگیری از خرابی های احتمالی انجام شود ( البته این مقاوم سازی باید به گونه ای باشد که به تزیینات به کار رفته در گوشه ها آسیبی وارد نشود .) سپس درمرحله ی برچیدن گوشه ها بهتر است ،گوشه ها را تک به تک برچیده و دوباره اجرا نمایند ،تا از نظر سازه ای در انتقال نیروها ، برای بنا مشکلی به وجود نیاید. در تصاویر زیر نمونه ای از مرمت گوشه سازی ( سکنج ) نشان داده شده است .[۴]

٢-١-٢ ترمبه : ترمبه به کنج پیش آمده گفته می شود. این نوع گوشه سازی به سه شیوه اجرا می گردد.
٢-١-٢-١ فیل پوش : به پوشش گوشه ی دیوار که از کنج شروع و بین دو دیوار متقاطع ساخته می شود ، می گویند . این شیوه از قدیمی ترین شیوه های گوشه سازی است .
در اجرای فیل پوش ها دو شیوه مورد استفاده قرار می گیرد: در روش اول ، چهار فیل پوش در چهار گوشه ساخته شده وبین آن ها با نماندن پر می شود .
در روش دوم ، در فاصله ی بین هر دو فیل پوش بخشی از دیوار به صورت کاملاً عمودی اجرا شده و سپس فاصله ی میان هر فیل پوش و دیوار عمودی ، با آجر پر می شود . از این رو نمای این بخش شکل هندسی دقیقی ندارد ، هر چند در رأس فیل پوش ها ، تقریباً مدور است . بین نوک فیل پوش در گوشه (محل تقاطع دو دیوار)و رأس فیل پوش خط منحنی به تدریج از بین می رود.

٢-١-٢-٢ پتکین : به پیش آمدگی پله پله و تدریجی ردیف های آجری در گوشه ها اطلاق می گردد که به شکل های متنوعی اجرا می شود . این شیوه از گوشه سازی علاوه بر زیر گنبدها در گوشه های بیرونی ساختمان نیز اجرا می شود.[٩]و[۶]

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 14 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد