مقاله شیخ عبدالرحمن جامی و بازتاب اثر وی “منظومه هفت اورنگ ” در توسعه مکاتب کتاب آرایی ایران ، قرن دهم هجری

word قابل ویرایش
21 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
نورالدین عبدالرحمن جامی ملقب به خاتم الشعرا شاعر، ادیب و عارف نامدار ایران در قرن نهم هجری قمری است .
منظومه هفت اورنگ سروده ی عبدالرحمن جامی شاعر والای عهد تیموریان در قرن نهم هجری، برای اولین بار در نیمه دوم قرن دهم و در کتابخانه حاکم مشهد شاهزاده ابراهیم میرزای صفوی به صورت نسخه کامل تدوین و مصورسازی شد. پس از این نسخه باشکوه ، در نیمه دوم قرن دهم تا ابتدای قرن ١١ هجری تعداد زیادی نسخ هفت اورنگ در مکتب کتاب آرایی شیراز مصور و ساخته شدند. هدف از انجام این پژوهش ، ضمن معرفی شیخ عبدالرحمن جامی به عنوان یکی از مشاهیر تاثیرگذار خراسان بر توسعه ادبیات آن روزگار، پاسخ بدین پرسش است که : منظومه هفت اورنگ جامی در توسعه مکاتب کتاب آرایی ایران در قرن دهم هجری چه نقشی داشته است ؟ بدین ترتیب ، پس از معرفی شیخ جامی و منظومه هفت اورنگ ، نسخه های تدوین و مصور شده ی این نسخه در مکاتب کتاب آرایی مشهد و شیراز معرفی و بررسی میشود. یافته ها حاکی از آن است که مصورسازی نسخه هفت اورنگ در کتابخانه مشهد باعث شکوفایی و توسعه مکتب مشهد شده و بعد از آن با اقتباس هایی که نگارگران شیرازی از نسخه مصور هفت اورنگ مشهد داشته اند، مصورسازی این نسخه در نیمه دوم قرن دهم هجری در مکتب شیراز توسعه فراوانی یافته است .
روش پژوهش توصیفی- تاریخی و شیوه ی گردآوری اطلاعات کتابخانه ای ـ اسنادی است .
کلید واژه ها: شیخ عبدالرحمن جامی، منظومه هفت اورنگ ، مکاتب کتاب آرایی، مکتب مشهد، مکتب شیراز.
مقدمه
در طول تاریخ ایران قرن نهم هجری را که مقارن با دوران حاکمیت تیموریان بر این سرزمین است میتوان یکی از دوره های رشد و شکوفایی ادبیات و هنرها دانست . تیمور و نوادگان او با توجه ویژه ای که به ادبیات و فرهنگ ایران نشان دادند موجب رشد و شکوفایی و گسترش آن شدند. در پایان قرن نهم هجری، سلطان حسین بایقرا و وزیر شاعر و فاضل او میرعلیشیر نوایی از حامیان هنر و فرهنگ به شمار می آیند. عبدالرحمن جامی نیز در چنین بستری از ثبات سیاسی و تعالی فرهنگی و هنری رشد یافت . هدف از انجام این پژوهش معرفی یکی از مشاهیر برجسته خراسان در عصر تیموری است که با خلق آثار ادبی ممتاز، نه تنها عرصه ای جدید بر ادبیات فارسی عصر تیموری گشود، بلکه بستری مناسب جهت مصورسازی متون ادبی در کارگاه های کتاب آرایی ایران فراهم نمود. مصورسازی سروده های شیخ عبدالرحمن جامی در نیمه دوم قرن دهم هجری، برخی از ممتازترین آثار نگارگری ایران را به خود اختصاص می دهند. امروزه نسخه های دستنویس و مصور بسیاری از آثار شیخ جامی، زینت بخش موزه ها و کتابخانه های معتبر دنیا هستند که اغلب با ویژگیهای ممتاز نگارگری همراهند. در این مقاله به این پرسش پاسخ داده خواهد شد که : منظومه هفت اورنگ جامی در توسعه مکاتب کتاب آرایی ایران در قرن دهم هجری چه نقشی داشته است ؟
اهداف این پژوهش عبارتند از:
ـ بررسی نقش منظومه هفت اورنگ جامی در توسعه مکاتب کتاب آرایی ایران در قرن دهم .
ـ بررسی زندگی و آثار شیخ عبدالرحمن جامی به عنوان یکی از مفاخر خراسان .
در فرضیات این مقاله به نظر می رسد که شیخ عبدالرحمن جامی به دلیل جایگاه ویژه در دربار تیموری و میان مردم خراسان از اعتبار خاصی در میان هنرمندان و اهل ادب برخوردار بوده و همین امر موجب توجه خوشنویسان و نگارگران به آثار او شده و در نتیجه باعث گسترش آثار او در طی قرن دهم و تاثیر گذاری بر توسعه مکاتب کتاب آرائی شده است .
پیشینه پژوهش
جستجوهای کتابخانه ای و الکترونیکی نشان از این دارند که مطالعات بسیاری به منظور معرفی شخصیت و آثار شیخ عبدالرحمن جامی صورت گرفته است . از مهترین منابع می توان به این موارد اشاره کرد:
کتاب “جامی” نوشته نجیب مایل هروی یکی از کامل ترین مطالعات انجام گرفته در این زمینه است که به بررسی زندگی این شاعر، تحولات عصر او و آثارش می پردازد(هروی،١٣٧٧).
همچنین کتاب شیخ عبدالرحمن جامی که اطلاعات مفیدی در خصوص زندگی و آثار این ادیب برجسته عصر تیموری در اختیار می گذارد (پارسای، ١٣٨٧).
در حوزه مصورسازی آثار جامی، سرشناس ترین محقق ، خانم پروفسور ماریانا شرو سیمپسون است که پژوهش های بسیاری را در این زمینه انجام داده است . وی در کتاب “شعر و نقاشی ایرانی، حمایت از هنر در ایران ، شاهکارهایی از هنر نقاشی قرن دهم هجری” به شرح و توصیف تک تک نگاره های هفت اورنگ دربار سلطان ابراهیم میرزا پرداخته است و بخشی از اطلاعات مورد نیاز این پژوهش را در مورد نسخه فریر، ارائه می نماید (شرو سیمپسون ،١٣٨٢). همچنین پروفسور استوارت کری ولچ در کتاب five royal safavid of the sixteenth century”” به توصیف شاهکارهای هنری دوره صفوی می پردازد، که هفت اورنگ جامی نیز در آن قرار دارد. شرح داستان بعضی از نگاره ها و شیوه نگارگران این نسخه در پرداختن به رنگ ، ترکیب بندی، فیگور و شخصیت پردازی مورد بررسی قرار گرفته است (١٩٧۶,cary welch).
متاسفانه تنها اثر مصور معرفی شده در منابع و مطالعات موجود، نسخه هفت اورنگ جامی گالری فریر است و به غیر از آن ، هیچ منبع دیگری در خصوص معرفی آثار مصور شیخ جامی وجود ندارد. فقدان مطالعات کافی ضرورت انجام این پژوهش را دوچندان می نماید.
روش پژوهش :
این پژوهش از حیث ماهیت توسعه ای، از نظر روش توصیفی-تاریخی و روش گردآوری اطلاعات آن به صورت کتابخانه ای ـ اسنادی است .
١) شیخ عبدالرحمن جامی
عبدالرحمن جامی از شاعران مشهور قرن نهم هجری در دوره تیموری است .”جامی در میانه ی سال های ٨١٧ـ ٨٩٨ ه .ق زیسته است چیزی نزدیک به هشت دهه یا ٨١ سال (هروی،١٣٧٧).”خاندان جامی اصلا از محله ی دشت اصفهان بودند و از آنجا به ولایت جام در خراسان هجرت کرده و در خرجرد جام سکونت کردند. عبدالرحمن جامی در همین قصبه به سال ٨١٧ ولادت یافت . بعدها به همراه پدر خود به هرات رفت و در محضر علما و دانشمندان آنجا کسب فیض نمود”(میر جعفری،١٣٧٩). او در هرات به مقام و جایگاه والایی رسید و روابط نزدیکی با سلطان حسین بایقرا و وزیرش میر علیشیر نوایی برقرار کرد.”عمق پیوند جامی با دربار و شگرفی تعلق دربار تیموری هرات با او از آنجا آشکار می گردد که سلطان تیموری به صرف ستایشگری و مدیح گستری جامی قانع نبوده و به نوعی، نظارت او را به عامه ی مردم می خواسته است “(همان .٢٢) جامی سنی حنفی بود و در مذهب خود استوار و پایدار بود. او از معدود شاعرانی است که در زمان حیاتش مورد توجه مردم و جامعه و حاکمان وقت بود”جامی به سبب علو مقام ادبی و علمی و معنوی که داشت پیش از انکه به دوران کهولت رسد در تمام ممالک زیر سیطره ی زبان فارسی، یعنی از امپراطوری عثمانی تا هندوستان شهرت یافت “(صفا،١٣٨٨). علاوه بر اعتبار شعر جامی در میان مردم و بزرگان ، مقام بالای وی در فرقه ی نقشبندی نیز به اعتبار او در میان عامه مردم و مذهبیون می افزود. جامی از معدود ادیبانی است که اشعارش در زمان حیات وی بارها توسط خوشنویسان نگارش یافت و در قالب کتاب صحافی و تذهیب و مصور شد،”این کتاب ها علاوه بر اینکه اشعار جامی را برای ما حفظ کرده اندنحوه ی عکس العمل معاصرین او نسبت به اشعارش را نیز روشن می سازند(اشرفی،١٣٨٩). حتی پس از مرگ جامی از شهرت و اعتبار او کاسته نشد و تا روی کار آمدن صفویان که از نظر مذهب با دوره تیموری متفاوت بود از جایگاهی ویژه برخوردار بود. گرایش به مذهب تشیع از آوازه جامی در عصر صفوی کاست .
٢)معرفی آثار شیخ جامی
از عبدالرحمن جامی آثار فراوانی در نظم و نثر بجا مانده است . دیوان جامی و هفت اورنگ دو اثر منظوم وی محسوب می شوند که دیوان جامی در سه بخش فراهم شده است ،” جامی دیوان های سه گانه خود را مطابق سه دوره ی حیات خود تنظیم کرد و آنها را به ترتیب ((فاتحه ااشباب )) و ((واسطه العقد)) و (( خاتمه الحیوه )) نامید”(میرجعفری، ١٣٧٩).
از دیگر آثار جامی می توان به بهارستان (داستان های کوتاه )، لوایح ، مقالات فلسفی، شرح احوال و مقالات موسیقی اشاره کرد.
٣)منظومه هفت اورنگ
عبدالرحمن جامی در خلق هفت اورنگ به رسم زمان خود در احترام به سنت ها از شعرای پیش از خود به ویژه نظامی گنجوی (۶٠۶ـ ۵٣۵ه .ق ) تاثیر بسزایی گرفته است . “جامی در مثنوی سرایی خود را مدیون حکیم نظامی و امیر خسرو دهلوی دانسته و در غالب مثنویات خویش نام آن دو شاعر بزرگ را به حرمت بسیار ذکر فرموده است “(تجلیل و فلاح ،١٣٨٠). “به عبارتی مضمون و محتوای مثنوی هفت اورنگ از اندیشه های روحانی، فلسفی و اخلاقی صوفیه بویژه فرقه نقشبندیه متاثر است که شاعر در جوانی پیرو آن بود. جامی در سال ٨۶١ ه .ق هم مقام پیر و هم نقش مرشد فرقه نقشبندیه را در هرات عهده دار بود”(سیمپسون ،١٣٨٢). مثنوی هفت اورنگ از هفت بخش شکل گرفته است که به بررسی مضامین یکایک آنها می پردازیم :
نخستین اورنگ سلسله الذهب نام دارد. “جامی در نظم سلسله الذهب به طرز و روش و حدیقه الحقیقه سنایی غزنوی نظر داشته است . اتفاقا دفتر نخست مثنوی مزبور همچون حدیقه متضمن منظومه قانونمند فکری نیست ، بل مجموعه ای است پراکنده از مطالب و مباحث کلامی، عرفانی و اجتماعی” (هروی،١٣٧٧). در دفتر دوم سلسله الذهب به مبحث اساسی عرفان یعنی عشق می پردازد. دومین اورنگ سلامان و ابسال در باب عرفان و اخلاق و همراه با حکایات و تمثیلات .
سومین اورنگ تحفه الاحراراست در وعظ و تربیت همراه با حکایات و تمثیلات .”جامی تحفه الاحرار را به پیروی از مخزن الاسرار نظامی گنجه ای و نسخه ی بدل ارزشمندش ـ مطلع الانوار امیر خسرو دهلوی ـ ساخته و نسخه ی بدل او ـ تحفه الاحرارـ به هیچ روی از ارزش های ادبی مخزن الاسرار و مطلع انوار برخورداری ندارد، بل منظومه ای است تعلیمی و آمیزه ای است از نگره ی شریعت و طریقت “(همان ). اورنگ چهارم سبحه الاحرار است در ذکر مقامات سلوک و تربیت و تذهیب همراه با حکایات و تمثیلات . یوسف و زلیخا اورنگ پنجم است که “در نظیره سازی بر خسرو و شیرین نظامی است “(صفا،١٣٨٨). لیلی و مجنون ، اورنگ ششم به پیروی از لیلی و مجنون نظامی و بر همان وزن سروده شده است . خردنامه اسکندری آخرین و هفتمین اورنگ در ذکر حکمت ها و موعظه ها از زبان فیلسوفان یونان است .”ماده ی اصلی خردنامه ، داستان زندگی اسکندر است ، البته نه اسکندر تاریخی و واقعی با هویت یونانی، بل اسکندری که جامی از لابلای قصه ها و حکایت های نیمه تاریخی متون عربی و فارسی، او را شناخته بوده است . و مهم تر از این خردنامه های حکیمان و فرزانگان یونانی است که به اسکندر نوشته بوده اند. به واقع این مثنوی جامی هم گونه ای از همان نصیحت نامه هایی است که پیش از این در مورد دفتر سوم سلسله الذهب یاد شد، یعنی نمودن و ارشاد کردن اهالی زر و زور به اقلیم خلق های درست حوزه ی کشورداری و تمکین کردن آن از خردمندان عصر” (همان .١٨٢).”عبدالرحمن جامی با ارجح شمردن خلاقیت به حکایات عبرت انگیز روی می آورد، حکایاتی که در آنها هر شخصیت مظهر نمادین کثری و کاستی یا توانمندی بشری است “(پوکیاکووا و رحیمووا،١٣٨١).
۴)منظومه هفت اورنگ جامی و توسعه آن در مکاتب کتاب آرایی ایران
نسخه هفت اورنگ جامی ابتدا به صورت تک منظومه هایی( یک بخش از هفت اورنگ ) مصور و تدوین شده اند. اولین تک منظومه مربوط به مکتب هرات است :”مثنوی هفت اورنگ چنین می نماید که در زمان حیات عبدالرحمن جامی به تصویر کشیده شده است . دلیل این امر نسخه ای از منظومه یوسف و زلیخا به تاریخ ٨٩۴ ه .ق است که نشان می دهد دو صفحه برای نگاره اختصاص یافته است که در صفحه نخست به طرح اولیه نگاره یوسف و زلیخا در قصر زلیخا بر می خوریم “(سیمپسون ،١٣٨٢). پس از برکناری تیموریان و قدرت گرفتن صفویان و مهاجرت هنرمندان هرات به کارگاه تبریز شروع دوباره ی مصور سازی تک منظومه ها مشاهده می شود. این تک منظومه ها در مکاتب قزوین ، مشهد و شیراز در سراسر قرن دهم (١۶ میلادی) مصور شده اند که برخی از آنها به این ترتیب می باشند:
سلسله الذهب : مکتب قزوین . خطاط ، شاه محمود نیشابوری. محل نگهداری در کتابخانه دولتی لنینگراد.
سبحه الحرار: مکتب قزوین . محل نگرداری در کتابخانه دولتی لنینگراد.
سلسله الذهب : مکتب مشهد. موزه دولتی هنر خاور زمین .
تحفه الاحرار: مکتب قزوین (دهه هفتاد قرن ١۶ میلادی). محل نگهداری در کتابخانه دولتی لنینگراد سلسله الذهب : مکتب قزوین ( ٩٩۵ هجری قمری). محل نگهداری در موزه آرمیتاژ
یوسف و زلیخا: مکتب شیراز (٩۴٠ـ ٩۴۶هجری). خطاط فرید. محل نگهداری کتابخانه دولتی لنینگراد.
یوسف و زلیخا: مکتب شیراز. خطاط ، جمال الدین حسین شیرازی. کتابخانه دولتی لنینگراد( اشرفی،١٣٨٩).
۴ـ١ـ منظومه هفت اورنگ جامی و توسعه آن در مکتب مشهد
پس از روی گردانی شاه طهماسب صفوی از هنر، هنرمندان حامی و پشتیبان خود را در پایتخت و دربار از دست می دهند.
این مسئله باعث می شود تا هنرمندان یا دست از کار بکشند و یا برای پیدا کردن حامی از قزوین به مناطق و دربارهای دیگر مهاجرت کنند.”ظاهرا سلطان محمد سالخورده برای همیشه قلم مو را بر زمین گذاشت . میرمصور، میرسیدعلی، عبدالصمد و چند هنرمند دیگر به هند رفتند. محتملا، آقامیرک که از مقربان خاصه بود، هم چنان در دربار باقی ماند ولی دیگران در پایتخت یا شهرهای دیگر به کارهای متفرقه پرداختند”(پاکباز،١٣٨٨).
شاه طهماسب در سال ٩۶۴هجری برادرزاده ی خود، ابراهیم میرزا را به حکومت مشهد در خراسان می نشاند. او هم چنین دختر خود گوهر سلطان خانم را به همسری حاکم جوان درمی آورد. شاهزاده ابراهیم میرزا که هنر دوستی و هنرپروری را از پدر خود بهرام میرزا به ارث برده است در مشهد کارگاهی هنری را بنا می نهد و بسیاری از خوشنویسان و نقاشان را جذب می کند. چند تن از هنرمندان پایتخت پس از روی گردانی شاه صفوی از هنر عازم مشهد شده و به فعالیت در کارگاه و کتابخانه سلطنتی مشهد مشغول می شوند.
گردهمایی و همکاری هنرمندان محلی خراسانی و هنرمندان مکتب تبریز صفوی درکارگاه مشهد تحول تصویری
جدیدی را در سده دهم هجری ایجاد کرد. نگاره هایی که ازاین مکتب در دست داریم یا به مکتب تبریز صفوی نزدیک اند و یا حاصل درهم آمیختن سنت های تصویری محلی خراسان با سبک تبریز هستند. “به طور کلی در نقاشی های مشهد به نکاتی تازه برمی خوریم : تاکیدهای رنگی و ریتم متنوع خطوط و لکه های سفید حالتی پرجنبش به صحنه بخشیده اند، خطهای نرم منحنی به وضوح برتری یافته اند، جوان های لاغر با گردن بلند و چهره ی گرد، صخره های قطعه قطعه و درختان گره دار کهنسال ظاهر شده اند، شخصیت هایی که هیچ ارتباطی با موضوع داستان ندارند، جای با اهمیتی را در صحنه اشغال کرده اند، با حذف پس زمینه و نماهای پشت صحنه ، عرصه وسیع تری برای عمل انسان ها به وجود آمده است گهگاه نیز به سبب کشش عناصر به سوی حاشیه ها، ساختار مستحگم تصویر از دست رفته است ” (پاکباز، ١٣٨٨).
۴ـ٢ـ نسخه هفت اورنگ گالری فریر(ابراهیم میرزا)
منظومه هفت اورنگ برای اولین بار بصورت کامل در کتابخانه ابراهیم میرزا در مشهد تدوین و مصور شد. این نسخه با وجود آنکه نخستین نسخه مصور ازین منظومه می باشد ولی از کیفیت مطلوب در زمینه های مختلف مضمونی، نوشتاری، بصری و ساختاری برخوردار است . ساخت چنین نسخه باکیفیتی در کارگاه هنری مشهد علاوه بر شکوفایی استعداد و قدرت هنری هنرمندان رشته های مختلف من جمله نگارگری و خوشنویسی باعث رشد و توسعه ویژگی های مکتب نگارگری مشهد در نیمه دوم قرن دهم هجری شده است .
برپاشدن کارگاه سلطنتی در دربار حاکم جوان صفوی، شاهزاده ابراهیم میرزا، نسخه خطی با شکوه و ارزشمندی به ارمغان آورد. نسخه “هفت اورنگ جامی” که هم اکنون در گالری فریر واشنگتن نگهداری می شود در خلال بیست سالی که این کارگاه فعال بود (١۵۵۶تا ١۵٧۶م ) تدوین و مصور شد. “صرفنظر از انگیزه های شاهزاده ، تهیه دست نوشته های مصور از هفت اورنگ کاری بلند پروازانه ، دیریاب و شاید ناممکن بوده است . تاریخ کتابت مثنوی ها حکایت از آن دارد که تنها خطاطی متن نه سال زمان برده است یعنی از سال ٩۶۴ تا ٩٧٣ ه .ق و دست کم پنج خوشنویس در سه شهر مختلف ایران به این کار مشغول بوده اند”(سیمپسون ،١٣٨٢). بسیاری از خوشنویسان ، نگارگران و مذهبان برجسته در کتابخانه سلطنتی ابراهیم میرزا به خدمت گرفته شدند تا اثری درخور کمال هنری و زیبایی شناختی ساخته شود. “رستم علی( برادرزاده ی بهزاد)، محب علی (پسر وی)، که در مشهد مقام کتابداری را احراز کرده بود و مولانا عیشی (یکی از کاتبان مشهور هرات ) جزء خوشنویسان و شیخ محمد سبزواری، علی اصغر مصور کاشانی و عبدالله مذهب از شیراز در زمره ی نقاشان و مذهبان بودند”(اشرفی،١٣٨۴). علاوه بر اینها نگارگران بزرگ دیگری همچون مظفرعلی، میرزاعلی، آقامیرک، عبدالعزیز(؟) و نقاش قدیمی(؟) که همگی میراث داران مکتب هنری تبریز بودند را میتوان نام برد. تاریخ شروع کتابت این نسخه ٩۶٣ ه .
/ ١۵۵۶م . و خاتمه کتابت آن ٩٧٢ه . /١۵۶۵م . و تعداد نگاره های آن ٢٨برگ است . ” سبک کار هفت اورنگ ابراهیم میرزا در قالب مکتب تبریز است . مکتب تبریز در تقابل با مکتب هرات که بیشتر از فضاهای هندسی، لایه های خاکستری رنگ و نیز وقار و ایستایی منحصر به فردی استفاده می کند، دارای تحرک فزون تر، رنگ های درخشان تر و پویایی بیشتر است . اگر واژه ی ایستا بتواند مبین ترکیب بندی های مکتب هرات باشد، به یقین واژه ی پویا مبین اغلب ترکیب بندی های مکتب تبریز است . این عامل پویایی مانند خط مرتبطی تمام ٢٨ مجلس هفت اورنگ ابراهیم میرزا را مانند گردش یک اسلیمی، به هم پیوند می دهد و از آن (با وجود تنوع مضامین ) مجموعه ای هماهنگ و یکدست می سازد”(حسینی،١٣٨۵).
تصویر١ـ نگاره ی نجات یوسف از چاه ، هفت اورنگ فریر(ابراهیم میرزا).(سیمپسون ،١٣٨٢)

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 21 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد