مقاله ویژگیهای معابر در شهرهای سنتی ایران

word قابل ویرایش
12 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

ویژگیهای معابر در شهرهای سنتی ایران

چکیده

شبکه های ارتباطی همیشه و در تمام ادوار ساختار اصلی شهرها را تشکیل میداده اند و عامل پیوند فضاهای مختلف به یکدیگر میباشند، این معابر در هر دوران دارای ویژگیهای مخصوص به خود بوده که منبعث از عوامل دفاعی، اجتماعی، طبیعی، اقلیمی و جغرافیایی، فرهنگی و زیبایی در معماری شکل میگرفته اند،این راهها معمولا برحسب کارکرد خود نقش های مختلفی را به خود میگرفته اند.معابر معمولا همراه با دانه های یک شهر ساخته میشدند و با با سایر فضاها و عناصر شهری دارای یک ارتباط کمابیش سازمان یافته و منظم بوده اند، بیشترین تعاملات اجتماعی میان افراد نیز در این معابر صورت میگرفت، یعنی در واقع این معابر در سطوح مختلف عامل پیوند اجتماعی افراد بوده اند،موردیکه در شهرهای امروزی کمتر نمود پیدا میکند.معابر معاصر تنها نقش مفصل ارتباطی سواره ها را به عهده دارند و در طراحی آنها نیز به جنبه های اقلیمی، اجتماعی و زیبایی شناسانه کمتر توجه میشود، بهمین دلیل افراد هیچگونه ارتباطی با این فضاها برقرار نمینمایند،از این رو در این مقاله سعی برآن شده است که شبکه ارتباطی شهرهای سنتی ایران را از جنبه های مختلف بررسی کرده و ویژگیهای این معابر را استخراج کرده که بتوانیم در طراحی های امروز از آنها استفاده کنیم.

کلیدیواژههای : شبکه ارتباطی،سلسله مراتب دسترسی، تباین،آسایش فیزیکی،راههای شهری،معابر سنتی

-۱ مقدمه

ساخت و شالوده شهرسنتی بستری ست که از طریق آن می توان به بسیاری از اصول و مفاهیمی که معماران در ساخت بناهای عمومی و خصوصی در نظر داشته اند و پیکره شهر بر آن اساس شکل می گرفته است، دست یافت. شبکه های ارتباطی نیز جزء مهمی از این ساخت و شالوده می باشند و در واقع ساختار اصلی شهرها را تشکیل میدهند. الگوی معابر و گذرهای به گونه ای مناسب اصل سلسله مراتب را رعایت کرده و عرصه های عمومی تا خصوصی را تعریف می نمایند.این معابر حداکثرآسایش اقلیمی را برای عابرین فراهم می آورده اند و از جنبه های کالبدی و زیبایی شناسی نیز قابل تامل میباشند، همگی این معابر ازکیفیت های فیزیکی مشخصی برخوردار بوده اند،که اغلب این کیفیات را میتوان به معابرامروزی تعمیم داد، از این رو در این مقاله در بخش اول شبکه ارتباطی شهرهای سنتی ایران را از دیدگاه تعدادی از محققین در این زمینه و جنبه های های کالبدی، زیباشناسی و… بررسی کرده وسپس دو نمونه موردی از معابر سنتی موجود را بررسی کرده و دست به

۱

استخراج ویژگیهای آنها زده شده است و در آخر با هدف استفاده از ویژگیهای معابر سنتی در طراحی معابر امروزی پس از تحلیل و بررسی دو بخش فوق به جمع بندی ویژگیها پرداخته شده است.

-۲ بررسی شبکه های ارتباطی در شهرهای سنتی ایران

به طور کلی ساخت و سازمان فضایی کالبدی شهرسنتی را می توان متشکل از سه بخش دانست:
• مجموعه محلات و هسته مرکزی شهر

• معابر اصلی و گذرهای فرعی

• میادین شهری و محلی

در قدیم فضاهای درونی شهرهای ایرانی برای ساکنانش در نقش پناهگاه و مأمنی بوده است و درون آنها، هیچ مسیر و گذری برحسب اتفاق و یا در پیروی از منطق کاربردی خشک و منضبط ساخته نشده است. [۱] فضاها و عناصر شبکه ارتباطی با سایر فضاها و عناصر شهری دارای یک ارتباط کمابیش سازمان یافته و منظم بوده است، زیرا نحوه شکل گیری فضاها و عناصر شهری در کنار راهها، تحت تاثیر الگوهای رفتاری و فرهنگ مردم جامعه قرار داشته است و شهرهای تاریخی مانند بسیاری از شهرهای امروز، همواره با یک آهنگ سریع و شتابان و تحت تاثیر نیازهای آنی گروههای مختلف شکل نمی گرفتند، بلکه در حالت معمول، هماهنگ با نیازهای مادی و معنوی جامعه و با رشد و توسعه ای تدریجی پدید می آمدند و تغییر شکل های لازم را می پذیرفتند.[۲]باید گفت الگوی معابر و گذرهای شهرهای سنتی که در حکم قلب محلات و شریانهای حیاتی شهر بوده اند. معابر به گونه ای مناسب اصل سلسله مراتب را رعایت کرده و عرصه های عمومی تا خصوصی را تعریف می نمایند. [۳] این سلسله مراتب، به شکلی قابل لمس، از ابتدای خروجی خانه با ساختمان مسکونی تا دورترین مکان پیوند ناحیه با واحد همسایگی، با محله یا واحد مجاور و یا با منطقه شهری وجود داشت. در مورد سلسله مراتب فضاهای ارتباط دهنده به خوبی می توان فضاهای خصوصی، نیمه خصوصی، نیمه عمومی و عمومی را در مجموعه یکپارچه و بهم پیوسته خانه ها و هشتی ها، بن بست ها، کوچه های فرعی، راسته کوچه ها و معابر عمومی و خیابان های قدیمی مشاهده کرد. ارتباط هریک یا چند واحد مسکونی از طریق بن بست خصوصی و یا فضای نیمه خصوصی کوچه برقرار می شد.

تصویر -۱ سلسله مراتب شبکه های ارتباطی درشهرهای ایران [۱]

۲

وجود این سلسله مراتب در صورت بندی فضاهای دسترسی، یکی از عوامل هویت دهنده، در بافت محله های شهری به
شمار می آمد.[۱] این معابرحداکثر آسایش فیزیکی را برای عابر پیاده فراهم نموده و از تباین در سطوح مختلف بهره می گرفته اند. [۳]
“توسلی” در کتاب ساخت شهر در اقلیم گرم وخشک ایران ساختار معابر یزد را چنین بیان می کند: “گذرهای اصلی به مثابه یکی از عناصر عمده ساختار شهر، گذرهایی بوده اند که شبکه اصلی رفت و آمد و ارتباط شهری، پیاده و بارکش در آنها صورت می گرفته و در تمام وسعت شهر، محله ها و مناطق شهری را به هم پیوند می داده است.در یزد چند گذر اصلی که ارتباط فضایی میان چند محله را برقرار می کند، به مجموعه بازار در مرکز شهرمنتهی می شود.

از طرف دیگر در شهر قلعه ای قدیمی، گذرهای اصلی معمولا به دروازه های شهر ختم می شدند. گذرهای اصلی در مسیر خود از درون مجموعه های مراکز محله ها می گذرند و یا بعبارت دیگر مجموعههای مراکز محله ها، در مسیرو یا تقاطع گذرهای اصلی قرار گرفته اند. [۴] باید گفت که “در گذرهای شهری، ترکیبات متنوعی از سه عنصر سابات۱، کوتار۲ و تویزه۳ ها دیده می شود که فضای گذر را براساس دسترسی ها و ورودی ها اولویت بندی نموده و از سوی دیگر با تشدید تضادهای نور و سایه به گذر مقیاسی متفاوت می بخشند.” [۵]

تصویر -۲ تویزه [۶] تصویر -۳ کوتار[۷]

در اقلیم گرم وخشک وجود گذرهای پر پیچ و خم و کم عرض با دیوارهای مرتفع باعث افزایش سطوح سایه گیر و کاهش سطوح جاذب دما می گردد.گذرهای باریک و مرتفع مناطق گرم، علاوه بر ملاحظه دما و تابش، به تاثیر مولفه باد و نقش مثبت و منفی آن می پردازد.تاثیر منفی باد، ناشی از طوفانهای پر گرد و خاکی است که در شهرهای کویری و نیمه کویری امر محتمل و پدیده ای نامطلوب تلقی می شود. [۵] گذرهای پیچ در پیچ و ارگانیک در اقلیم های گرم همراه با سابات های احداث

۳

شده بر آن، اثر منفی این دسته از بادها را کاهش داده و از سوی دیگر با ایجاد ونتوری۴ به تبادل حرارتی دمای ذخیره شده در بدنه های گذر(که عموماکاهگل هستند) و مولکولهای هوا کمک میکند[۸]

تصویر -۴ سابات [۹]

تصویر -۵ کوچه های باریک مناطق گرم و خشک[۱۰]

مصالح بکاررفته در این مناطق مصالح با بافت زبر، رنگ روشن و ظرفیت حرارتی بالا (عموما کاهگل) می باشند. اما “در اقلیم سرد، گذرها دارای عرض زیاد و بدنه های کم ارتفاع می باشند تا بیشترین نفوذ تابش آفتاب به داخل گذر امکانپذیر شود”.[۵] مصالح بکاررفته نیز تیره رنگ، صاف و با ظرفیت حرارتی بالا می باشند که با جذب انرژی گرمایی خورشید، هدایت آفتاب به فضای گذر سبب ایجاد شرایط آسایش در آن شوند.

 

۴

تصویر -۶ کوچه های مناطق سردسیر[۱۱]

“سلطانزاده” در یک طبقه بندی کلی، راههای درون شهری را به چهار نوع طبقه بندی می کند:

راههای شهری،که جنبه عمومی داشته و همه مردم چه ساکنان شهرو چه افراد دیگر که از شهرها و مناطق دیگر به آن شهر می رفتند می توانستند از آن استفاده کنند.بازار هر شهر از مهمترین این گونه راهها بود. برخی از راسته ها و کوی های اصلی هر شهر بویژه راههایی که به دروازه های شهری منتهی می شدند، نیز جزءاین دسته اند.

راههای ناحیه ای که در اینجا منظور راههای اصلی هر ناحیه شهری است. این راهها ضمن آن که در مواقع عادی جنبه ی عمومی داشت وهمه ی ساکنان شهرمیتوانستند به صورت عبوری از آنها استفاده کنند اما در بعضی اوقات، مخصوص ساکنان همان ناحیه بودو آن زمانی بود که درگیری و نزاعی بین ساکنان محله ها و ناحیه های مختلف شهرپدید می آمد.

راههای محله ای، که راههای داخلی هر محله بوده و برای ساکنان آن جنبه ی عمومی و برای سایر اهالی شهر، در اوقات عادی، جنبه ی نیمه عمومی داشت.

راههای همسایگی، وسعت و اندازه ی محدوده ای که ساکنان تعدادی خانه خود را همسایه ی یکدیگر می دانستند همانند محله های مسکونی دارای ابعاد معین و مشخصی نبود، بلکه به عوامل متعددی از جمله خصوصیات کارکردی و کالبدی معبری که چند واحد مسکونی در آن قرار گرفته بود و نیز خصوصیات اجتماعی و معیشتی مردم هرشهر بستگی داشت.همسایه ها در تعیین سرنوشت کوی خود و نحوه استفاده از آن با یکدیگر همکاری داشتند و خود را صاحب اختیار راهها و معابر مسکونی محدوده خود می دانستند. [۲]

“خیر آبادی” در کتاب خود” شهرهای ایران”، سلسله مراتب شبکه ترافیکی در شهرهای سنتی را چنین دسته بندی می کند:

“بازارها:نخستین گذرگاه عمومی هستند که از میان شهر عبور می کنندوبه دروازه های شهر متصل می شوندو معتبرترین و شلوغترین خیابانهای شهر را تشکیل می دهند و دسترسی به کوچه ها و خیابانهایی که ازمیان نواحی مسکونی عبور می کند راآسان می سازند.

گذرها و راسته ها، خیابانهای اصلی شهر به شمار می روند.آنهاراسته بازارها را بوجود می آورند و معمولا به مرکز محله ها منتهی می شوند.

کوچه ها یا مسیرهای ثانوی دسترسی،معابر باریکی هستندکه از خیابانهای اصلی منشعب شده و از میان محلات با پیچ و خم می گذرندومعمولا به یک خیابان اصلی دیگر منتهی می شوند.عرض متوسط این کوچه. هابین۲تا۴متراست منازل مستقیمادر طول آنها قرار گرفته اندو یا بوسیله بن بستهاباآنها مرتبط شده اند.

۵

بن بست ها یا مسیرهای ثالث دسترسی، کوچه هایی هستندکه عمومی ترین نوع معابر رادر نقشه شهرهای سنتی ایران تشکیل می دهند.بن بستهاتقریبا با زاویه قائمه از کوچه ها و گاهی از خیابانهای اصلی منشعب شده و دسترسی فضاهای مسکونی را فراهم می سازند.

هشتی، نمونه ای از یک فضای هشت گوشه سرپوشیده می باشد، که چندین در ورودی متعلق به واحدهای همسایه به آن متصل می شود.این فضای انتقالی در حدفاصل میان زندگی خصوصی وجمعی از برخورد و دید ساکنین و رهگذران جلوگیری و خلوت بیشتری را ایجاد می کند.” [۱۲]

سلطانزاده نیز نیز انواع راهها از لحاظ کارکردی را به دو دسته معبر و بازار تقسیم میکند، که معبر خود دارای انواع مختلفی می باشد:

معابر اصلی، این معابر کوی های ممتدی بودند که محله های اصلی و سایر فضاهای معماری و شهری را به یکدیگر متصل می ساختند. بعضی از این معابر از یک دروازه ی شهر تا دروازه ی دیگر امتداد می یافتند. در بیشتر موارد این معابر به همه ی محله های شهر یا حداقل به تعدادی از آنها تعلق داشتند. در برخی از شهرهای بزرگ نیز یک معبر اصلی در میان برخی از فضاهای مهم معماری و شهری، مانند خیابان چهارباغ اصفهان، ساخته می شد.

معابر فرعی، همه ی راههایی که معابر اصلی را به یکدیگر متصل می کردند یا معابری که برای تامین دسترسی بخشی از یک محله یا تعدادی از واحدهای مسکونی یا شهری ساخته می شدند، معابر فرعی به شمار می آیند. طول این راهها کمتر از طول معابر اصلی بود، اما محدوده ای که یک معبر فرعی آن را در بر می گرفت، متنوع بود. برخی از این معبرها دو محله را به هم مرتبط می ساختند و در نتیجه بین آنها مشترک بودند و گروهی نیز تنها در محدوده ی یک محله قرار داشتند. شکل این معابر گاه مستقیم و گاه پیچ در پیچ بود.

معابر بن بست، ساخت شبکه ی ارتباطات در شهرهایی که بافت پیوسته و متراکم داشتند و از یک رشد تدریجی و ارگانیک برخوردار بودند به پیدایش معابری بن بست برای تامین دسترسی به تعدادی واحد مسکونی یا واحدهای معماری دیگر می انجامید. طول این معابر بن بست بسیار متفاوت بود و از چند متر تا پنجاه متر و در مواردی تا چند صد متر می رسید.

بسیاری از آنها به صورت راسته ی مستقیم یا با انحنا و برخی از انها نیز به صورت یک راسته ی پیچ در پیچ بودند.

کوچه باغهامعمولاً، بین بعضی از باغها درون شهر (یا بیرون شهر) معابری برای عبور از میان آنها یا دسترسی به آنها یا به سایر فضاهای شهری و بیرون شهری ساخته می شد. بسیاری از این معابر به تبعیت از محدوده ی باغها کمابیش مستقیم بودند.

عرض بیشتر آنها کم بود، زیرا که حجم رفت و آمد در آنها نسبت به سایر راههای شهری اندک بود. [۲]
“پویا”نیز در کتاب” سیمای باستانی میبد” نیز درباره گذرهای شهر میبد چنین می گوید:

“در مناطق کویری،گذرها و کوچه ها را بنابر ضرورتهای بوم شناختی به گونه ای میساخته اند که محیطی پرسایه، بادشکن، امن و آسوده فراهم سازند.کارکرد دیوارهای بلند و کوچه های مسقف همین است. ابعاد کوچه بازارها را با توجه به شرایط اقلیم وبا پیمون های معماری و براساس نیازها اندازه میگرفتند. در بافت متراکم آبادیها حداقل ارتفاع ساباطها و پهنای گذرهای اصلی به اندازه ای بود که شتر با بارش (دولنگه بار هیزم یا کاه ) به آسانی از آن بگذرد.این کوچه ها به اصطلاح می بایست اشترگذر باشند و آنها را شاهکوچه می نامند.

در شهرهای نواحی کویری شتر به عنوان یک حیوان بزرگ اندام باری و سواری عاملی مؤثر در شکل دهی ابعاد کوچه های اصلی و تعیین اندازه ها درپاره ای از اماکن بوده است. این نکته در مطالعه تاریخی بافت شهرهای قدیمی ایران درخورتوجه است.

گذرهای درجه دوم میبایست به اندازه ای باشندکه یک چارپا با بار”شال “(ظرفی پارچه ای و معمولا پشمی،چهارگوش وبه ابعاد ۲ متر که برای باربندی کاه و علوفه… از آن استفاده میشود)وانسانی که در کنارش بار شال را نگه میدارد، بتواند ازآن بگذرد و به اصطلاح شال گذر باشد.

۶

کوچه های درجه سوم که غالبا کوچه های خاص و بن بست هستند،معابری نسبتا تنگ و باریک هستند ومیبایست دست کم به اندازه ای باشند که چارپایی با بار “واله”(نوعی جوال که فقط یک دهانه داردو برپشت چارپایان میگذارندو درآن خاک و کود و… حمل میکنند، همان گاله)بتواند ازآن بگذرد وبه اصطلاح واله گذر باشد.

پیداست که نظام شهرسازی قدیم، دقیقا با ویژگیهای اقلیم و نوع معیشت مردم ومناسبات انسانی هماهنگ، و عملا پاسخگوی نیازهای زمان بوده است.” [۱۳]

-۳نمونه موردی:

-۱-۳ کوچه های ابیانه

روستای ابیانه دارای بافتی فشرده و پیوسته است با کوچه های تنگ و باریک. تغییر ساختار طبیعی کوه از شمال به جنوب باعث تغییر و فرم پذیری روستا شده است. خانه های روستای ابیانه بدون حیاط و با سقف های کم وسعت بوده و به صورت پلکانی ساخته شده اند[۱۴]، به همین ترتیب ” کوچه ها نیز از نظر سطح متفاوتند، کوچه مربوط به خانه های بالاتر و گاهی به سقف خانه های پایین تر منتهی می شود، یکی از چیزهایی که در این کوچه ها جلب توجه می کند، باریک بودن کوچه هاست.از دلایل مهم تنگی کوچه ها کمبود وسعت و عرصه ساخت است، بهمین دلیل کوچه های شمالی-جنوبی تابع شیب کوه و سرازیرند و اکثرا با عرض ۱ تا ۲ متر دیده می شوند، (تصویر(۷کوچه های غربی-شرقی از عرض بیشتر و سطح هموارتری برخوردارند،(تصویر(۸ بر روی تعدادی از آنها سقف زده اند و اتاق ساخته اند، به این کوچه های مسقف”سبات یا”سابات” می گویند،(تصویر(۹گاهی نیز چون دالانی به چند خانه منتهی می شوند. [۱۵]، ویژگی دیگر این کوچه ها تو در تو بودن و پیچ و خم زیاد آنهاست،که این ویژگی را به خاصیت دفاعی بودن کوچه ها در هنگام حمله دشمنان و شکستن باد نسبت می دهند، چون در این منطقه بادهای شدیدی از طرف کرکس می وزد. [۱۶]

تصویر-۷ کوچه پلکانی و باریک[۱۷]

وقتی در کوچه های ابیانه قدم می زنیم بیش از هرچیز همانند بودن خانه ها و همسانی در و پنجره ها و بطور کلی بافت یکدست و معماری متناسب بناها جلب نظر می کند، نمای خارجی دیوار های خانه ها با خاک سرخی که معدن آن در مجاورت روستاست، پوشیده شده است. (تصویر(۱۰

۷

تصویر-۸ کوچه پهن و مسطح[۱۷]

منازل ابیانه دارای پنجره های چوبی مشبک و ایوانهای چوبی مشرف بر کوچه هاست.(تصویر(۱۱جلوی در خانه ها سکوهای گلی یا سنگی در دو طرف تعبیه شده است که محل مناسبی برای هر عابر پیاده خسته و یا مسافر در راه یا لختی استراحت از کار روزانه و لذت از طبیعت و دیدن همسایگان است.هیچ کوچه ای در این روستا بن بست نیست.(تصویر[۱۸] (۱۲

تصویر-۹ آسایش اقلیمی با وجود سابات تصویر -۱۰ یکپارچگی نما [۲۱]

تصویر-۱۱ اشراف به کوچه عامل نظارت و امنیت[۱۷] تصویر-۱۲ وجودپیرنشین ها عامل آسایش عابران[۲۰]

معابر -۲-۳ زواره:

زواره یکی از شهرهای تابعه شهرستان اردستان در شمال شرقی استان اصفهان، با سطحی هموار و شیبی ملایم در بستر حاشیه ای کویر گسترده شده است. (ویکی پدیا)این شهر تا حد زیادی برحسب موقعیت باد طراحی شده است، کل شهر،ساختمانها،بازشوها و البته معابر به سمت باد مطلوب و خنک و پشت به باد گرم و پر گرد و غبار طراحی شده اند.
زواره دارای کوچه های پیوسته با فضاهای باز محصور و باریک و پیچ در پیچ می باشد که با تغییراتی در بدنه کوچه یا گذر اهمیت مکانی آنها مشخص میشود.این معابر عمدتا باریک و با دیوارهای نسبتا بلند در مسیر یک خط شکسته امتداد دارند.
یکی از دلایل باریکی کوچه ها که گاه فقط برای عبور دونفر از کنارهم کافی است جهت فراهم نمودن شرایط اقلیمی بهتر در فضاهای معابر است.
چنانچه وجود دیوارهایی بلند در کنار معابر در ایجاد سایه در مقابل تابش آفتاب و همچنین حفاظت معابر در برابر بادهای کویری تاثیر بسزایی دارد.باید متذکر شد که پیچ در پیچ بودن کوچه ها از نظر اقلیمی یک مزیت در این شهر محسوب میشود، زیرا در مسیرهای مستقیم و عریض بادهای کویر میتواند به سرعت جریان یافته و باعث اختلال در زندگی روزمره گردد. [۲۲]

در برخی از نقاط روی کوچه ها با چند طاق پوشیده شده اند(تصویر(۱۳ و در بعضی موارد، خانه ها حتی بر روی کوچه ها نیز امتداد یافته و یک یا چند اتاق بر روی آنها بر روی گذر ساخته شده به گونه ای که سقف معابر جلوه ای خاص بنام سابات را ایجاد میکند (تصویر(۱۴، که در این معابر ساباتها مانع دریافت اشعه مستقیم خورشید در طول روز شده و کوران هوای آن، درجه حرارت معبر را تعدیل می نماید[۲۳]

در برخی قسمتها عرض معابر زیادتر شده و امکان اجتماع مردم را فراهم می آورند.در زواره معابر اصلی نسبت به معابر فرعی دارای طول بیشتری می باشند و سلسله مراتب در معابر رعایت شده است[۲۳]

بدنه تمامی معابر تقریبا همگی از خشت و گل میباشند که بافت و رنگ حاصل از این مصالح منظری هماهنگ و چشم نواز را به وجود می آورد. [۲۲]

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 12 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد