مقاله بررسی تاثیر طراحی فضای باز مدارس ابتدایی در رشد و پرورش کودکان

word قابل ویرایش
12 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
10700 تومان

بررسی تاثیر طراحی فضای باز مدارس ابتدایی در رشد و پرورش کودکان

چکیده:

بخش اعظم فضاهای آموزشی را کلاسهای درس و فضاهای بسته تشکیل میدهند و آنچه مغفول مانده است، فضاهای باز و فضای سبز، بدون درنظرگرفتن نقش موثر آنها در رشد و پرورش کودکان میباشد. با توجه به اینکه دورهی سنی ۷ تا ۱۲ سال دورهی ویژهای در زمینهی رشد و پرورش کودکان محسوب شده و فضاهای باز آموزشی نیز بخش عمدهای از زمان و محیط زندگی آنها را به خود اختصاص میدهند، لذا در این پژوهش به بررسی نقش فضاهای باز مدارس ابتدایی و ویژگیهای کیفی لازم در جهت ارتقاء ابعاد مختلف رشد کودک، از جمله رشد جسمانی، شناختی، اجتماعی، عاطفی، اخلاقی و رشد گویایی پرداخته شده است.

در این مقاله از روش تحقیقی تحلیل محتوا استفاده گردیده و اطلاعات بر اساس مطالعات اسنادی گردآوری شده است. یافتههای تحقیق حاکی از آن است که، هر یک از خردهفضاهای موجود در محوطه مدارس از جمله: فضاهای سبز طبیعی و فضاهای بازی و ورزش، در صورت برخورداری از ویژگیهای کیفی متناسب با نیازهای کودکان، از جمله: تنوع، پیچیدگی، سرزندگی، انعطافپذیری، چالش برانگیزی و امکان ایجاد برقراری روابط اجتماعی نقش موثری در ارتقاء رشد و پرورش کودک در تمامی ابعاد دارند. بنابراین، در این پژوهش، با توجه به مطالعات صورت گرفته، پیشنهادهایی در جهت انواع خرده فضاهای باز محوطه مدارس و نیز ویژگیهای کیفی فضاها ارائه گردیده است.

واژگان کلیدی: معماری فضاهای آموزشی ، رشد کودکان، پرورش، فضای باز، مدارس ابتدایی

۱

-۱مقدمه

دورهی سنی ۷ تا ۱۲ سال، دوره ویژهای در زندگی کودک محسوب میشود. اغلب عادات جمعی و صفات اکتسابی در این دوره اخذ میشوند. این دوره همچنین، مصادف با مهمترین مقطع آموزش عمومی است. با توجه به اینکه یکی از مهمترین اهداف فضاهای آموزشی در مقطع ابتدایی، رشد و پرورش مهارتهای کودک بوده و کودک ساعتهای زیادی از روز را در مدرسه سپری میکند، این فضاها باید از کیفیت مناسب برای رشد و پرورش برخوردار باشند. حال آنکه به دلایلی از جمله شهرنشینی، افزایشجمعیت، کمبود وگرانبودن قیمت زمین، در طراحی فضاهای آموزشی بیشترین توجه به توسعهی کمی فضاها بوده و نقش کیفی آنها به خصوص فضای باز، نادیده گرفته میشود. لذا محیطهای آموزشی به فضاهایی بسته، محدود و محصور تبدیل شدهاند، که اغلب فاقد فضاهای باز طبیعی بوده و یا حضور طبیعت و امکانات کافی در جهت رشد و پرورش آنها بصورت بسیار محدود اتفاق افتاده است. این در حالیست که محدود نمودن کودکان در فضاهای بسته، فاقد امکانات و کیفیت لازم به منظور رشد آنها و عدم توجه به قابلیتهای عملکردی فضای باز، تنها بخشی از حواسشان را فعال نموده و تمامی ابعاد رشد آنها را در بر نمیگیرد. بنابراین با توجه به اینکه مدارس بخش عمدهای از زمان و محیط زندگی کودکان را در زمینهی آموزش و پرورش به خود اختصاص میدهند، ارتقای کیفیت این فضاها نقش موثری در افزایش پرورش مهارتهای آنها خواهد داشت.

نظریات متعددی در حوزهی رشد کودک از سوی نظریه پردازانی همچون پیاژه، ویگوتسکی، بندورا، اریکسون، گزل و… مطرح گردیده، که هر یک به بخشی از جنبههای مختلف رشد کودک پرداختهاند. همچنین با توجه به اهمیت فراوان فضاهای آموزشی، پژوهشهایی۱ در زمینههای مختلف انجام گرفته است، که در برخی از آنها، یا بطور کلی فضای باز مدارس مورد توجه قرار نگرفته و یا تنها به مسئلهی جذابیت این فضاها و آن هم در مقاطع سنی بالا پرداخته شده است.

به منظور طراحی محیطی در جهت رشد همه جانبه کودک، نمیتوان تنها با استناد به یک رویکرد روانشناختی به طراحی پرداخت. بنابراین این نوشتار در صدد است که، با بهرهگیری از مهمترین نظریات مطرح شده در زمینه رشد، به تبیین نقش فضای باز در رشد و پرورش کودکان پرداخته و بتوان به راهکارهایی در زمینهی طراحی فضای باز مدارس، در قالب دستهبندی فضاهای آن و آیتمهای تاثیرگذار بر افزایش پرورش کودکان دست یافت. بدین ترتیب در پژوهش حاضر با توجه به اهمیت این رده سنی و به منظور منطبقساختن راهکارهای معماری با ویژگیها و تواناییهای کودک، ابتدا نسبت به رشد کودک، مهمترین مراحل آن، ویژگیهای سنی و جنبههای مختلف رشد آنها شناخت حاصل میگردد.

-۲مفهوم رشد و ویژگیهای آن:

منظور از رشد، تغییرات منظمی است که از هنگام بستن نطفه تا مرگ در زندگی شخص رخ میدهد. امروزه بیشتر روانشناسـان بـه تـاثیر متقابل توارث و محیط در رشد کودک عقیده دارند. بعضی از روانشناسان، محیط و برخی توارث را عامل اصلی رشد میداننـد و معتقدنـد که بیشترین رشد در سنین کودکی وقوع مییابد، اگر محیط رشد کودک در حد امکان، برانگیزنده و مناسب باشد، کودک میتواندحداکثر استعدادهای مبتنی بر توارث را به ظهور برساند .[۱]

مطابق نظر محققان، الگوی طبیعی رشد کودکان و نوجوانان در سنین مختلف از قوانین خاصی تبعیت میکند. در عین حال کـه افـراد بـا هم تفاوت دارند، این اص ول به شکلی مشترک در همه یافت میشود. چنانکه رشد در تمامی افراد امـری ادامـهدار، بـه همـراه تسلسـل اسـت. براین اساس هر مرحله از رشد ، همانگونه که مبنایی برای مراحل بعد است، خود از گذشته کودک نشات یافته و جریـانی دائمـی اسـت. امـا رشد و تکامل قسمتهای مختلف بدن یکسان نبوده و نیز در هرسنی دارای ویژگیها و خصوصیات متفاوتی اسـتهـر. فـردی معمـولاً تمـامی مراحل رشد را طیمینماید، اما مدت زمان آن در افراد مختلف متفاوت است.

-۳نظریات رشد و تبیین مفهوم پرورش

بطور کلی هدف از دوکلمه رشد و پرورش، تغییرات کلی است که تمامی ابعاد روانی، اجتماعی، جسمانی را در بر میگیرد. رشد و پرورش به هم مرتبطند. در ارتباط با رشد، نظریات متعددی وجود دارد، برخی از مهمترین آنها که هر کدام به یک جنبه از ابعاد رشد پرداختهاند، به اختصار در نمودار((۱ بیان گردیده است.

نمودار((۱ مهمترین نظریات رشد منبع: نگارندگان با اقتبا س از (احدی، بنیجمالی،(۱۳۷۴

۳

بنابراین رشد انسان را میتوان از جنبههای مختلفی مورد بررسی قرار داد، که شامل: رشد جسمانی، رشد اجتماعی، رشد شناختی، رشد عاطفی، رشد اخلاقی و رشد تکلم(گویایی) میباشد. در این راستا، تعریف جامعی که از پرورش مطرح شده، به این شرح است که: »پرورش به جریان یا فرآیند منظم و مستمری گفته میشود، که هدف آن، هدایت رشد جسمانی و روانی، یا بطور کلی هدایت رشد همه جانبهی شخصیت پرورش یابندگان، در جهت کسب و درک معارف بشری و هنجارهای مورد پذیرش جامعه و نیز کمک به شکوفاشدن استعدادهای آنان است.[۲]« لذا، شناخت ابعاد مختلف رشد کودک، به منظور فراهم کردن امکانات برای افزایش کیفیت پرورش ضرورت مییابد.

طبق تبیین ابعاد مختلف رشد، بررسی فضاهای محوطه مدارس در پرورش کودک نیز ضروری است. فضاهای باز در مدارس ایران، مطابق دستهبندی سازمان نوسازی مدارس به -۱فضایسبز(فضای باز طبیعی) -۲فضای بازی و ورزش -۳فضای صف جمع -۴فضای توقف وسایل نقلیه -۵راههای ارتباطی بین سطوح محوطه تقسیم میشوند.[۳] از بین فضاهای فوق فضاهای سبز، بازی و ورزش فضاهایی هستند که بیشترین فعالیت کودکان را در بر دارند، در نتیجه بیشترین اثر را بر رشد و پرورش آنها خواهند داشت.

-۴اهمیت فضای سبز طبیعی محوطه مدارس بر ابعاد مختلف رشد کودک:

مطالعات نشان میدهد که در سالهای کودکی، انسان بطور ژنتیکی مستعد جستجوی جهان اطراف و تلاش برای فهم آن است. ژان پیاژه بیان میکند که، دورهی کودکی دورهایست که طی آن، شخص دارای انگیزه خاصی برای کشف جهان طبیعی اطرافش است. در واقع یک گرایش مادام العمری برای کاوش و بهره برداری از جهان طبیعی در تمام موجودات وجود دارد که ریشهی آن در دوران کودکی است.[۴]

طیف گستردهای از پژوهشها، نشان میدهد که ارتباط مستقیم و مکرر با طبیعت، در کودکی، دارای اثرات مفیدی بر رشد و تواناییهای فیزیکی، شناختی و عاطفی انسانهاست. همچنین در تحقیقاتی دیگر مشخص شده است که، کودکانی که در ارتباط با طبیعت هستند، شادتر و سالم تر هستند.[۵]

۴-۱رشد جسمانی و مهارتهای حرکتی:

رشد جسمانی یکی از مهمترین فرایندهای رشدی است که زمینه را برای بدست آوردن تواناییها و مهارتهای دیگر فراهم میآورد. در این دوره تمرین و بازی کودک، در کسب مهارتهای جسمانی و نیز افزایش قدرت کنترل او بر اعمال خویش، نقش موثری دارد و باعث میشود تا بافتها و دستگاههای مختلف بدن از قبیل دستگاه گردش خون، تنفس،گوارش، بافت استخوانی، غدد داخلی، سیستم عصبی و بالاخره عضلات بدن رشد و تقویت یابند. میتوان گفت عضلات بزرگ از طریق فعالیتهای جسمی مانند دویدن، پریدن، دوچرخه سواری و شنا قوی میشوند و عضلات کوچک از طریق فعالیتهای حسی- حرکتی تقویت میگردند.[۶] از اینرو فضای سبز طبیعی با دارابودن امکاناتی همچون پوشش گیاهی، توپوگرافی و… امکان انجام فعالیتهای حرکتی متنوعی را در اختیار کودک قرار میدهد و در نتیجه میتواند نقش موثری در پرورش و رشد جسمانی کودک ایفا نماید. ازجمله فعالیتهایی که طبیعت بستر مناسبی را برای آنها فراهم میکند، شامل: دویدن، بالارفتن از درخت و صخره، غلتیدن روی چمن، تاب خوردن، جستوخیز کردن، پریدن، طناب بازی و…. میباشد. لذا میتوان استنباط کرد که فضاهای باز در مدارس برای تقویت رشد فیزیکی، باید دارای فضاهای سبز طبیعی و امکانات کافی برای فعالیتهای حرکتی همچون دویدن و… باشد.

۴

۴-۲رشد شناختی(ذهنی):

منظور از شناخت، دانستن، یادگرفتن، به یادآوردن، فهمیدن و اندیشیدن است. رشد شناختی »به تغییرات منظمی گفته میشود که در طول زمان در این فرآیندها رخ میدهد.[۷]« در رشد ذهنی کودکان دو عامل توانایی سرشتی (پرهوشی یا کمهوشی) و محیط برانگیزاننده اهمیت دارد.[۸] همانگونه که پیاژه۱ بیان داشته، با ورود کودکان به این مرحله، آنها توانایی انجام عملیات ذهنی از جمله: برگشتپذیری، درک نگهداری و کسب دانش در مورد وزن، جرم و حجم مواد و طبقهبندی اشیا و استدلال در مورد روابط بین آنها را پیدا خواهند کرد .[۹] به اعتقاد ویگوتسکی۲ نیز، کنش متقابل میان یادگیرنده و محیط اجتماعیاش نقش مهمی در رشد شناختی او دارد. بنابراین با توجه به تاکید نظریهپردازان بر نقش محیط در رشد شناختی کودک، در نتیجه محیط باید شرایط و امکانات کافی را به منظور تحریک و افزایش فرایندهای ذهنی کودک فراهم سازد . در این زمینه فضای باز طبیعی میتواند نقش موثری را ایفا نماید، زیرا هنگامی که کودک، در یک محیط پویا مانند طبیعت قرار میگیرد، اطلاعات دریافت شده توسط حواس، در ذهن او تفسیر شده و به مفاهیمی تبدیل میگردد که، اساس درک و شناخت او را از اجزاء و عناصر مناظر طبیعی پیرامونش شکل میدهد. در این راستا، فعالیت در فضای باز به کودک مجال شناخت، نامگذاردن، ردهبندیکردن و سایر فرایندهای ذهنی را میدهد.[۱۰] تحقیقات کلرت در این زمینه نشان میدهد که، این فرایندهای ذهنی میتواند تا حد زیادی، توانایی برای مرتب سازی یا حفظ اطلاعات و افکار را تسهیل بخشد و در نتیجه اثرات مفیدی بر رشد ذهنی کودک بگذارد.[۱۱]

۴-۳رشد عاطفی:

عاطفه در کودک، عاملی مهم برای لذتبخش ساختن فعالیتهای روزانه اوست. رشد و تکامل عاطفه در کودک به دو عامل رشد بدنی و یادگیری وابسته است. رشد بدنی، واکنشهای عاطفی کودکان را دچار تغییر نموده و مشاهده و یادگیری رفتار دیگران نیز، منجر به رشد عواطف در آنها میگردد.[۱۲] در این دوره سنی، توانایی کنترل واکنشهای عاطفی در کودکان پختهتر میگردد، بنابراین محیط باید با فراهمآوردن امکان تجارب طبیعی مختلف، به آنها دربهبود رشد عاطفی یاری رساند. در این راستا، فضای باز طبیعی، امکان تجربه چالشها، احساسات مختلف و در عین حال متناقضی همچون: علاقه در مقابل تنفر، تعجب در مقابل بیتفاوتی، هیجان در مقابل شک و تردید، شادی به جای غم، شجاعت در مقابل ترس و …. فراهم میآورد. این احساسات متناقض، انگیزشهایی برای یادگیری، تکامل و رشد فردی هستند؛ زیرا تحقیقات نشان دادهاندکه، حوزه عاطفی، نقطه ورود کلیدی برای یادگیری و آموزش است.[۱۳]

ارتباط با طبیعت به خصوص در اواسط کودکی به طور شگفتآوری در احساسات کودک باقی میماند. امروزه روانشناسان نقش طبیعت را در افزایش بهداشت روانی تایید کردهاند. به عقیدهی پاراکاش ۳حضور کودکان در فضاهای طبیعی باعث کاهش استرس و فشارهای روحی در آنها میگردد. طبیعت همواره در حال تغییر و تحول است و به عبارتی همواره زنده است؛ در نتیجه باعث شادی و نشاط کودک نیز میگردد.

١- ژان پیاژه(( Jean Piaget ، دانشمند سوئیسی، یکی از مشهورترین پژوهشگران در زمینهی رشد کودک است. نظریه او مربوط به قرن بیستم میلادی است، ولی هنوز هم در محافل علمی و تربیتی، یک نظریهی مطرح و قابل استفاده است.
٢- ویگوتسکی، دانشمند روسی و از نظریهپردازان رشد شناختی است. ٣- ایدهپرداز و برنامهریز در زمینه طراحی مدارس بدیع و خلاق.

۵

۴-۴رشد اجتماعی و اخلاقی :

مطابق دیدگاههای روانشناسی، دو مقوله رشد اخلاقی و رشد اجتماعی مرتبط با یکدیگرند و روانشناسانمعمولاً این دو مقوله را در یک مجموعه واحد مورد بررسی قرار دادهاند. [۱۴] همهی انسانها در هنگام تولد موجوداتی غیراجتماعی هستند، زیرا اجتماعی بودن، باید به آنها از طریق برقراری ارتباط با دیگران و سازش با آنها آموخته شود. »رشد اجتماعی، تکامل روابط اجتماعی فرد است و مستلزم هماهنگی با گروه اجتماعی و پیروی از هنجارها و سنتهای آن است[۱۵]« .همچنین کودکان در ابتدا هیچگونه آگاهی از ارزشهای اخلاقی و خیر و شر امور ندارند و بعدها در اثر تماس با پدر و مادر، معلمها، همبازیها و همچنین آداب و رسوم و قوانین پذیرفته شده در محیط زندگی کودک، مفاهیم و ارزشهای اخلاقی به آنها آموخته میشود.در واقع بر اساس تعریفی که در روانشناسی معمول است» رشد اخلاقی حاکی از جریان دستیابی به احساس عدالت در رابطه با دیگران، درستی یا نادرستی این یا آن امر و چگونگی رفتار فرد در هر یک از این امور است.[۱۴]« بنابراین مشخص میگردد که، چنانچه محیط کالبدی شرایط لازم برای برقراری تعاملات اجتماعی و فعالیتهای گروهی را فراهم آورد، کودک میتواند در محیطهای متنوعتری قرار گرفته، مقررات اخلاقی را با نیازهای گروه بیشتر تطبیق دهد. همچنین مفاهیم و ارزشهای اخلاقی و نیز چگونگی برقراری روابط اجتماعی در او انعطاف بیشتری یابند.

فضاهای باز طبیعی با دارابودن تنوع بسیار و ایجاد فرصتهایی برای تعامل کودکان، از طریق بازیهای سازماندهی شده و یا فعالیتهایی که آنها به منظور کاوش و جستجو در عناصر موجود در طبیعت انجام میدهند، ایجاد ارتباطات اجتماعیشان را تسهیل میبخشند. در اواسط کودکی،کودکان به طور ژنتیکی آمادگی لازم برای کشف اطراف خود و پیوند با طبیعت را دارند، به بیان دیگر آنها یاد میگیرند که دنیای اطرافشان چگونه کار میکند و به همین جهت در فهم دنیای طبیعی از طریق بازی با همسالان بسیار مشتاق هستند.[۱۶] در این راستا تجربه حضور در طبیعت به همراه همسالان و فعالیتهای گروهی، منجر به درک روابط اجتماعی و شکلگیری رفتارهای اجتماعی و اخلاقی از قبیل، همکاری، مسئولیتپذیری و قانونمندی، آگاهی از ارزشها، افزایش اعتماد به نفس، استقلال، صداقت و وفاداری، یادگیری رقابت با دیگران و…میشود.[۱۷]

۴-۵رشد گویایی و تکلم:

زبان، یکی از مهمترین راههای ارتباطی ویژه انسانها است. رشد زبان تحت تاثیر عوامل مختلف از جمله: تعداد افراد در محیط اجتماعی و خانواده، روابط میان افراد خانواده با یکدیگر، وضع اجتماعی و اقتصادی خانواده، سلامت فرد، محرکها و محیط پیرامون او و دیگر عوامل محیطی میباشد.[۱۸] هنگامی که به کودکان اجازه داده میشود تا به کاوش در محیط بپردازند و از محیطی که جهان آنها را تشکیل داده است، آگاه میشوند، اشتیاقشان برای صحبت دربارهی آن و در نتیجه بکارگیری مهارتهای هنر زبان بیشتر میشود، آنها علاقهمند میشوند تا در مورد محیط خود بخوانند، بنویسند و نیز ترغیب می شوند تا عقایدشان را در بین جمع بیان کنند. این فرصتها امکان کسب مهارتهای خواندن، نوشتن، صحبت کردن و…را در کودکان افزایش میدهد. در نتیجه فضای باز طبیعی به عنوان یکی از غنیترین مکانها برای کاوش و جستجو میتواند نقش موثری در این زمینه ایفا نماید. همچنین کودکان از طبیعت و فضای باز به عنوان محیط های مورد علاقه خود یاد میکنند وهنگامیکه آنها نسبت به مسالهای علاقهمند باشند، با اشتیاق بیشتری دربارهی آن مطالعه میکنند، مینویسند و صحبت میکنند .[۱۹] علاوه بر اینها مکانها، فضاهای بیرونی و طبیعت، مفاهیم و زمینههای متنوعی را برای بیان ایدهها فراهم میآورد. بطور مثال آموزش در فضای باز، امکان بحث در مورد عناصر مختلف موجود در طبیعتاز جمله: گردش خورشید، ماه، زمین، رودخانهها، درختان، گیاهان که

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 10700 تومان در 12 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد