مقاله تحلیل شاخص های شهر سالم در محله ی بهارستان شهر مشهد

word قابل ویرایش
18 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده :
گسترش شهرنشینی و به دنبال آن مشکلات خاص آن ؛ مانند تخریب محیط زیست ، آلودگی آب ، هوا، خاک ، افزایش بیماری های روانی و… جامعه شهری را بیش از پیش تهدید می کند. این امر خلاف اصول توسعه ی پایدار شهرها و محیط زیست است و موجب شده تا امروزه مدیریت شهری با چالش های فراوانی در زمینه ی تراکم جمعیت ، کمبود مسکن ، آلودگی و تخریب محیط زیست ، تعارض های اجتماعی و تأمین خدمات و تسهیلات زیرساختی روبرو باشد. دراین خصوص اجرای طرح شهر سالم ضمن ایجاد مشارکت مردمی در توسعه ی پایدار شهرها نقش مهمی ایفا می کند. در واقع شهر سالم ، شهری برای تحقق انسان سالم است .
هدف این پژوهش تحلیل شاخص های شهر سالم در محله ی بهارستان شهر مشهد می باشد. این تحقیق از نوع توصیفی – تحلیلی است و جمع آوری اطلاعات به ٢ شیوه اسنادی و پیمایشی انجام گرفته است . بر طبق نتایج این تحقیق ، محله بهارستان از نظر شاخص های پنج گانه سلامت (اجتماعی ، اقتصادی ، زیست محیطی ، بهداشتی و فرهنگی ) با وضعیت مطلوب و استانداردهای شهر سالم فاصله دارد و در برخی زمینه ها نیز نیاز به برنامه ریزی و مشارکت هرچه بیشتر مسئولین و ساکنان محله احساس می شود.
کلیدواژه ها: توسعه پایدار، مشارکت اجتماعی ، شهر سالم ، شهر مشهد ، محله ی بهارستان .
١-مقدمه :
شهرها بارزترین محیط زندگی انسان به شمار می روند و هم اکنون حدود ۴٩درصد از مردم کره ی زمین در شهرها زندگی می کنند. اما شهرها به عنوان محیط هایی که باید بستر کیفیت مطلوب برای زندگی انسان ها باشند، در برآورده کردن نیازهای ساکنان خود و تأثیرگذاری مثبت در کیفیت زندگی آنان دچار مشکل هستند، لوکوبوزیه در این باره می گوید: شهرها ابزار کارند اما دیگر چنین وظیفه ای را نمی توانند برآورند و تأثیر خود را از دست داده اند (یغفوری ، رفیعیان و رازدشت ، ١٣٨٩: ٢).
ارتباط بین برنامه ریزی و مدیریت شهری و سلامت جامعه موضوع جدیدی نیست ؛ بلکه آنچه که در حال حاضر تغییر کرده ، شدت بحران سلامت جوامع اعم از توسعه یافته یا در حال توسعه است (٢٠٠٣:۵۵۶ ,Biswas &Northridge, Sclar ). درسال ١٩٩۴در دومین کنفرانس محیط و سلامت که در هلیسنکی برگزار شد، برای نخستین بار به اهمیت سلامت شهری و اولویت دادن آن به سایر امور پرداخته شد. در این کنفرانس بیان شد که بسیاری از امور مربوط به سلامت شهرها باید به مسئولین محلی واگذار شود که تا آن زمان تقریبا اکثر تصمیمات در دولت مرکزی اخذ می شد (٢٠٠٩:١۵ ,Lawrence& Fudge). پروژه شهر سالم یکی از این رهیافت ها برای رسیدن به این مهم ، هم در سطح جهانی و هم در سطح منطقه ای است . جنبش شهرهای سالم یک خلاقیت و ابتکار در ارتقاء سلامت و بهداشت ، برنامه ریزی شهری ، حفظ اکوسیستم شهری و حرکت به سوی تمرکز زدایی از بخش های حکومتی و دولتی به سوی فعالیت بین بخشی و مشارکت اجتماعی به شمار می رود (٢٠٠٩:١ ,Leeuw). شهری را شهر سالم می دانند که در آن با ایجاد و گسترش پیوسته شرایط فیزیکی و اجتماعی زیست محیطی و استفاده ی بهینه از منابع و امکانات موجود، محیطی فراهم شود تا در اثر آن مردم و جامعه ضمن حمایت یکدیگر و مشارکت گروهی در انجام کلیه امور زندگی قابلیت خود را به حداکثر رسانند (فقهی فرهمند،١٣٨٩: ٢). در واقع ایده ی شهر سالم که به منظور ایجاد یک تحول گسترده در حفظ محیط زیست و ارتقاء سطح بهداشت مطرح شده بود به صورت قابل توجهی مورد استقبال کارشناسان ، متخصصان و مسئولین مسائل بهداشتی و شهری قرار گرفت (طبیبیان ، ١٣٧۶: ۶٢). به طور کلی اهداف پروژه ی شهر سالم را تدوین و چهارچوبی برای اجرای اصول راهبردی سازمان جهانی بهداشت در راستای شعار”بهداشت برای همه ” و بیانیه اوتاوا برای “بهبود بهداشت ” تشکیل می دهد (محمودی نژاد، ١٣٨٨) و این پروژه ی جهانی تبدیل به حرکتی گسترده در سطوح بین المللی با سازگاری جامع برای اجرای بهداشت و در عین حال فراهم آوری “توسعه ی پایدار” بالاخص در سطوح ملی شده است .
٢-بیان مسأله و ضرورت تحقیق :
بسیاری از شهرها به ویژه در کشورهای رو به توسعه طی دهه های اخیر با تخریب محیط شهری و افزایش نابرابری های بهداشتی ، اجتماعی و اقتصادی در مقیاس وسیع بین ساکنان خود روبه رو بوده اند. به همین سبب این شهرها از دهه ی ١٩٧٠ به بعد با فقر شهری مواجه شده اند، و سطح زندگی و استانداردهای مربوط به محیط زیست نیز در بسیاری از شهرها با مشکل مواجه گردد (نیک پی و حاتمی نژاد، ١٣٨٩ :٢). یکی از رویکردهای نوین توسعه ی پایدار، مقوله ی سلامت و مشارکت مردمی است . سازمان بهداشت جهانی (WHO)، انسان سالم را انسانی می داند که هم از سلامت جسمی و هم از سلامت اجتماعی ، معنوی و روحی برخوردار باشد (١٩٩٩١٠۴,others &Boonekamp ). در این ارتباط برنامه ریزی سلامت یک اصطلاح نسبتا جدیدی است که امروزه توسط آن دسته از برنامه ریزان شهری و منطقه ای که همواره در پی آنند تا محیط شهری را با سلامت فیزیکی و روحی شهروندان پیوند بزنند، پا به عرصه وجود نهاد
(٢٠٠٧ ,Thompson). پروژه شهر سالم ، اولین بار در سال ١٩٨۴ توسط پرفسور لئونارد دوهل
(Leonard Duhel) در کنفرانسی تحت عنوان “ماورای مراقبت های اولیه بهداشتی ” در تورنتو کانادا مطرح گردید (٢٠٠٣:١۶۶ ,Edris ). وی شهرسالم را مکانی تعریف می کند که در آن دیدگاه های اکولوژیکی با دیدگاه های جامع بهداشتی تلفیق شده باشد و این آغاز نگرشی بود که سلامتی و شهر سالم را مقوله ای با ابعاد گوناگون تلقی می کند. در حقیقت طرفداران توسعه ی شهری با تکیه بر پروژه های منطقی برای افزایش پایداری سعی می کنند تا تمام جنبه های اقتصادی ، اجتماعی و دولتی را در نظر بگیرند و واقع گرایانه به مسائل نگاه کنند (پاگ ، ١٣٨٣). مشارکت و توانمندسازی اجتماعی به عنوان هسته ی اصلی در اجرای جنبش شهرهای سالم مطرح است که از اصول “سلامت برای همه ” سازمان جهانی بهداشت و “ارتقا سلامت ” منشور اوتاوا که تأکید می کند، فعالیت ها باید توسط مردم و با مردم انجام گیرد و نه برای مردم ، نشأت می گیرد (٢٠٠٩:۴۵ ,Dooris &Heritage ). در حقیقت می توان گفت شهرسالم شهری است ؛ که در آن شهروندان توانمند، عوامل تأثیرگذار درسلامت خویش را شناسایی کرده و در به حداکثر رساندن قابلیت های خود و جامعه اقدام کنند. در یک اجتماع سالم همواره این باور وجود دارد که صرف نبودن بیماری نمی تواند مبین یک شهر سالم باشد.
بلکه شهروندان یک شهرسالم بایستی از قابلیت و کیفیت بالایی برای زندگی برخوردار باشند
( Services department of٢٠٠١:١ ,health& human). هرگاه به تاریخچه ی شهرها و زندگی محله ای آن بنگریم متوجه می شویم که محله همواره به عنوان عنصر تنظیم روابط شهروندی نقشی فعال و مؤثر داشته است (حسینی و دیگران ، ١٣٨٧) از مهم ترین برنامه های پروژه شهرسالم توجه به محله ها به عنوان یکی از اصلی ترین قسمت های تشکیل دهنده ی شهر است .
شهر مشهد از جمله کلانشهرهای کشور ایران با جمعیتی معادل٢٩٩٢۴٧٨ نفر و مساحتی در حدود ٣٠٠ کیلومترمربع است که امروزه با مشکلات بسیاری از جمله : حاشیه نشینی گسترده ، بافت فرسوده وسیع ، ناکارایی حمل و نقل عمومی ، مشکل ترافیک به خصوص در بافت مرکزی شهر، بحث جدی آب و سفره های آب زیرزمینی ، نرخ رشد بالای جمعیت ، افزایش آلودگی صوتی و آلودگی هوا و… مواجه است که ادامه این روند باعث وارد آمدن آسیب های جدی به سلامت محیط و سلامت شهروندان خواهدشد (مهندسان مشاور فرنهاد ١٣٨۶). از طرف دیگر در عصر اطلاعات و قرن بیست و یکم ، نظریات مشارکت ، سرمایه اجتماعی ، حاکمیت خوب شهری و… به یکی از خواسته های اولیه ساکنان شهری تبدیل شده است .
محله ی بهارستان یکی از محلات ١۴٠ گانه شهر مشهد است که در نزدیکی کال های بهسازی نشده قرار دارد و در نتیجه ، مشکلات محیطی و اجتماعی برای این محله به وجود آمده است . این محله از شهرک های طالقانی ، بهارستان و هاشمیه تشکیل شده است . جمعیت این محله حدود ٩٢٠۴ نفراست . تعدادخانوار این محله ٢٢٧۶ است و نرخ باسوادی در این محله
٨٨. ۶٢% می باشد.
٣-مبانی نظری :
پروژه ی شهرسالم پروژه ای بلند مدت است و تلاش می کند که تندرستی مردم محور توسعه ی شهری قرار بگیرد و پشتوانه محکم و کاملی را برای بهداشت عمومی در سطح محلی به وجود آورد. به عبارت دیگر هدف این پروژه ایجاد شهری با شرایط نسبتا کافی و تأمین حفظ و ارتقا سطح سلامتی شهروندان می باشد. شهرسالم عرصه ی ظهور سیاست های هماهنگ اجرایی به دست مردم و در جهت تأمین محیطی سالم برای رشد استعدادها و خلاقیت ها و فضایی مناسب جهت تأمین سلامت شهروندان است (ضرابی و قنبری , ١٣٨٩ :۵).
در معرفی شهرهای سالم سازمان جهانی بهداشت الگویی را بدین شکل معرفی می کند:
• محیط کالبدی پاک و ایمن و باکیفیت بالا شامل مسکن مناسب .
• محله های سالم و حامی یکدیگر.
• میزان استفاده ی مناسب از مشارکت مردم و هدایت مردم در زمینه هایی که بر زندگی و سلامت و رفاه تأثیر می – گذارد.
• تأمین نیازهای اساسی (غذا، آب ، مسکن و اشتغال برای تمام شهروندان ).
• وجود سطح بالایی از بهداشت (پایین بودن شیوع بیماری ها) (٢٠٠١:٣٨ ,Leeuw ).
پرفسور دوهل نیز ابعاد یک شهرسالم را این گونه بیان کرده است :
 مشارکت شهروندان در تصمیم گیری ها و تدوین خط مشی ها و عدم تمرکز قدرت .
 ایجاد ارتباط بین تمام اجزاء و کل شهروندان توسط مدیران شهری .
 حفاظت از زیر ساخت ها و بهبود بخشیدن به آن ها
 چند بعدی بودن شهرهای سالم با اقتصادی پیچیده و فعال و ارتباط متقابل بین اجزای آن (نیک پی و حاتمی نژاد, (۹ :۸۹
شاخص های عملکردی شهرهای سالم :
سازمان جهانی بهداشت مجموعه شاخص هایی را برای شهرهای سالم در سه گروه عمده شاخص های محیطی ، شاخص های اجتماعی – جمعیتی و شاخص های بهداشتی دسته بندی کرده است که در زیر شاخص های هر یک از این گروه ها در جدول شماره ١ آمده است :
جدول شماره ١: استانداردهای شهر سالم از نظر سازمان جهانی بهداشت (٢٠٠٠ ,WHO)
شاخص های مورد استفاده برای ارزیابی شهرهای سالم در کشورها و منطقه های مختلف ، متفاوت است . به عنوان مثال از جمله شهرهایی که در زمینه ی اجرای پروژه شهرسالم به موفقیت چشمگیری دست یافته است ، شهر تایپه پایتخت کشور تایوان است . مهم ترین شاخص هایی که در این شهر برای اجرای برنامه ی شهر سالم در نظر گرفته شده بود، می توان به موارد زیر اشاره کرد:
امنیت (امنیت جاده ها، امنیت کاری ، کاهش جرم و خشونت ، کاهش حوادث ناشی از آتش )
حیات (محیط راحت و زنده ، مسیر دوچرخه سواری ، پارک و فضای سبز، فعالیت های بدنی )
پایداری (لوله کشی فاضلاب ، بهسازی پیاده روها، توسعه ی حمل و نقل عمومی ، بازیافت زباله ها، کاهش آلودگی آب و هوا) فرهنگ (حفظ میراث های فرهنگی ) (٢٠٠۵ ,Taipei Healthy City Project)
در مطالعه ی دیگری که در کشور کره در شهر جین -جو (Jin-ju) به منظور ارزیابی شاخص های شهرسالم انجام شد، شاخص – های مورد بررسی در ۴ گروه شاخص های محیط فیزیکی ، اقتصادی ، اجتماعی و سلامت فیزیکی دسته بندی شده بودنـد کـه هریک شامل مؤلفه هایی همچون :
محیط فیزیکی : سرانه فضای پارک به ازاء هر شخص ، تأمین آب آشامیدنی ، مسیر دوچرخه سواری ، میزان تولید زباله .
اقتصادی : GDP (تولید ناخالص داخلی )، نرخ بیکاری ، صادرات محصولات کشاورزی .
اجتماعی : تعداد دانش آموزان به ازاء تعداد معلمان ، نرخ مشارکت در فعالیت های اجتماعی ، نرخ جرم و جنایت
سلامت فیزیکی : فعالیت های فیزیکی ، تعداد پزشک ، نرخ تولد، نسبت جمعیت مسن به کل جمعیت . (healthy cities initiative of Jin-Ju city- Korea,2005)
محورهای اصلی مورد مطالعه در این تحقیق با استفاده از منابعی همچون سازمان جهانی بهداشت ، پروژه شهرسالم در کشورهای درحال توسعه ، آفریقا، کره ، تایوان و شاخص هایی که در پروژه های داخلی از جمله شهر زرند (کرمان ) و ساوه (استان مرکزی ) و همچنین شاخص هایی که در مطالعه موردی که با عنوان بررسی تطبیقی شاخص های شهر سالم در مقیاس ملی جهانی (نمونه مورد مطالعه نقاط شهری ایران ) به کار برده شده بود، استخراج شده اند و از تلفیق این شاخص ها، ۵ گروه شاخص بهداشتی ، اجتماعی ، زیست محیطی ، اقتصادی و فرهنگی به همراه تعداد زیادی زیر شاخص برای تحلیل ویژگی های شهرسالم در محله بهارستان ناحیه رضا شهر مشهد انتخاب شد.
۴-مواد و روش های تحقیق :
تحقیق حاضر از نوع تحقیقات کمی بوده و روش تحقیق مورد استفاده توصیفی -تحلیلی می باشد. با توجه به موضوع مورد بررسی جمع آوری اطلاعات به دو شیوه ی اسنادی و پیمایشی بوده است ، به این صورت که مبانی نظری ، شاخص های بررسی شده و داده های سرشماری به صورت اسنادی و کتابخانه ای جمع آوری شد و به منظور بررسی شاخص ها در محله ی بهارستان ، داده های مورد نیاز از شیوه های پیمایش میدانی شامل برداشت میدانی ، تکمیل پرسش نامه ساکنین و مصاحبه های عمیق با ساکنین و معتمدین محله گردآوری شده است .
۵-جامعه ی آماری و نمونه ی آماری :
جامعه ی آماری : ساکنین محله بهارستان شهر مشهد مشتمل بر٩٢٠۴ نفر می باشند. برای بدست آوردن نمونه ی آماری با توجه به فرمول های مختلف دست یابی حجم نمونه ، در این تحقیق از روش نمونه گیری کوکران ۴ استفاده شد، بدین ترتیب که با توجه به نسبت جمعیت مردان و زنان ، نسبت جمعیت با سواد و بی سواد و نسبت جمعیت زنان سه عدد مختلف که به ترتیب اعداد ٣۴١.۶-١٣۶.٧ و ٧٣ بدست آمد و میانگین این ارقام به عنوان حجم نمونه استفاده شد. معادل ١٨۴ پرسشنامه بین اهالی محل به صورت تصادفی توزیع شد.
۵-١- روایی و اعتبار ابزار اندازه گیری
پرسشنامه تهیه شده به رؤیت اساتید و کارشناسان امر رسیده و پس از اخذ نقطه نظرات آنان نسبت به بومی سازی آن اقدام و در نهایت پرسشنامه نهایی تنظیم گردیده است و بر این اساس روائی وسیله ی اندازه گیری به طریق محتوایی حاصل شده است .
۶-اهداف و سؤالات پژوهش :
هدف کلی :
بررسی شاخص های شهرسالم در محله بهارستان ناحیه ٢ منطقه ٩ شهر مشهد
اهداف اختصاصی :
بررسی ویژگی های فرهنگی محله ی بهارستان بررسی ویژگی های بهداشتی محله ی بهارستان بررسی مشکلات زیست محیطی محله ی بهارستان
سؤالات پژوهش :
-آیا محله ی بهارستان از نظر شاخص های بهداشتی وضعیت مطلوبی دارد؟
-آیا محله ی بهارستان از نظر شاخص های زیست محیطی وضعیت مطلوبی دارد؟
-آیا محله ی بهارستان از نظر شاخص های اجتماعی وضعیت مطلوبی دارد؟
-آیا محله ی بهارستان از نظر شاخص های اقتصادی وضعیت مطلوبی دارد؟
-آیا محله ی بهارستان از نظر شاخص های فرهنگی وضعیت مطلوبی دارد؟
– آیا تفاوتی بین سلامت شهری (تمایل به مشارکت ) و افراد مطلع از برنامه های فرهنگی و اجتماعی شهرداری با سایرین وجود دارد؟

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 18 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد