مقاله تحلیل گفتمان داستان شیخ صنعان در منطق الطیر عطار

word قابل ویرایش
12 صفحه
27700 تومان


تحلیل گفتمان داستان شیخ صنعان در منطق الطیر عطار

 

چکیده


فن " تحلیل گفتمان" سعی دارد از روي آثار ظاهري گفتار، ساختار تولید و رابطه کلی آن را مطالعه کند. با این فن تحقیق بیشتر در قالب جامعهشناسی گفتار بررسی میشود. از اواسط دهه1960 تا 1970، در پی تغییرات گسترده علمی ـ معرفتی در رشتههایی چون انسانشناسی، قومنگاري، جامعهشناسی خرد، روانشناسی ادراکی اجتماعی، شعر، معانی بیان، زبان شناسی، نشانه شناسی و سایر رشتههاي علوم اجتماعی و انسانی علاقهمندي به مطالعات نظاممند ساختار و کارکرد و فرایند تولید گفتار و نوشتار ظهور کرده است.

گفتمان (Discourse) شکلی از کاربرد گفتگو است، اما به صورتی کلی تر. بدین معنا که در گفتمان تنها معناي ظاهري مطرح شده در گفتگو نقش ندارد، بلکه شرایط زمانی، مکانی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را به صورت پنهان با خود در بردارد .

نوشته حاضر خوانشی است گفتمانی از داستان پیر صنعان. سبک خاص عطار و تکنیکهاي داستانی او سبب شده است تا محتوا و صورت داستان تناسب و همامنگی منسجمی داشته باشند. از جمله این موارد گفتگو و لحن گفتگوي اشخاص است که به تناسب دگرگونی حالات روحی شیخ تغییر می کنند. شخصیت هاي فرعی شاگردان شیخ- نیز به اقتضاي جایگاه اجتماعی و روانیشان و در واکنش به دگرگونیهاي او، زبان و لحن گفتارشان دگرگون می-شود. مجموع گفتارها و لحن اشخاص "گفتمانی" را در داستان شکل میدهد.

واژگان کلیدي: تحلیل گفتمان، شیخ صنعان، عطار، فرکلاف


مقدمه


گفتمان از مباحث جدیدي است که حدودا از دهه هفتاد میلادي وارد مباحث نقد ادبی شده است . البته امروزه گفتمان معنایی کاملا متفاوتتر از قبل یافته است. قبلا گفتمان عرضه منظم یک موضوع در قالب گفتار یا نوشتار بود، اما امروزه آنچه از گفتمان فهم میشود نحوه ي سازمان بندي اجتماعی محتواها در کاربرد است. هدف ما در این نوشتار بررسی رابطه میان بخشهاي مختلف داستان بر پایه ي نظریه گفتمان است. (فرکلاف،(89 :1379

تحلیل گفتمان که در زبان فارسی به "سخن کاوي"، " تحلیل کلام" و" تحلیل گفتار" نیز ترجمه شده است، یک گرایش بین رشتهاي است که از اواسط دهه 1960 تا اواسط دهه 1970 در پی تغییرات گسترده علمی ـ معرفتی در رشتههایی چون انسانشناسی، قومنگاري، جامعهشناسی خرد، روانشناسی ادراکی و اجتماعی، شعر، معانی بیان، زبانشناسی و سایر رشتههاي علوم اجتماعی و انسانی علاقهمند به مطالعات نظاممند ساختار و کارکرد و فرآیند تولید گفتار و نوشتار ظهور کرده است. از این گرایش، به دلیل بین رشتهاي بودن خیلی زود به عنوان یکی از روشهاي کیفی در حوزههاي مختلف علوم سیاسی، علوم اجتماعی، ارتباطات و زبان شناسی انتقادي استقبال شد.(کلانتري،(56 :1391

در تحلیل گفتمان مجموعه شرایط اجتماعی ، زمینه وقوع متن یا نوشتار ، گفتار ، ارتباطات غیرکلامی و رابطه ساختار و واژه ها در گزاره اي کلی نگریسته می شود.

واژه ها هر کدام به تنهایی مفهوم خاص خود را دارا هستند، اما در شرایط وقوع و در اذهان گوناگون معانی متفاوتی دارند. براي مثال رستگاري براي یک انسان دیندار معنایی متفاوت از رستگاري براي یک انسان غیر دیندار دارد.(میلز،(76 :1388

نورمن فرکلاف، تحلیل گفتمان را در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین مدنظر قرار می دهد. او معتقد است متن در درجه اول داراي کلیتی است که بدان وابسته است. در داخل متن مجموعه اي از عناصر وجود دارند که نه تنها به یکدیگر مرتبط بوده، بلکه کلیتی را می سازند که بدان گفتمان می گویند.(آقاگل زاده،(143 :1385


متن یا گفتمان به مجموعه اي از عوامل بیرونی متکی است .این عوامل هم در فرایند تولید متن موثرند و هم در فرآیند تفسیر متن. فرآیند تولید و تفسیر با همدیگر داراي تعامل و کنش متقابلند و در نتیجه همدیگر را متاثر می سازند .(فرکلاف،(160 : 1379

یک متن علاوه بر بافت متن و فرآیند و تفسیر متن به شدت متاثر از شرایط اجتماعی است که متن تولید و یا تفسیر می شود . بافت اجتماعی و فرهنگی، تاثیر بسیار بیشتري نسبت به بافت متن و فرآیند تولید و تفسیر آن دارد.(احمدي،(33 :1370

با این مقدمه و بیش فرضها سطوح تحلیل گفتمان از منظر نورمن فرکلاف قابل هضم تر می شود. او سه سطح را به کار می گیرد:

ـ سطح اول، گفتمان به مثابه متن


ـ سطح دوم، گفتمان به مثابه تعامل بین فرآیند تولید و تفسیر متن


ـ سطح سوم که سطح کلان است، گفتمان به مثابه زمینه است.(کلانتري،(46 :1391


فن تحلیل گفتمان بر پایه اصولی چون آمادهسازي و تجزیه گفتار، جست و جوي وابستگیهاي کارآمد در عبارات و بین عبارات، بررسی وابستگیهاي کارآمدي داخل جملهها و تبدیل جملهها به واحدهاي کوتاه، طبقهبندي و رمزگذاري روابط دوگانهجملات و تحلیل وابستگیها استوار است.(سلطانی،(30 :1390

متن بازتاب دهنده و متبلورکننده گفتمان(در معناي تحلیل گفتمانی آن) است. گفتمان خود را در قالب متن به خواننده می نمایاند. گفتمان متن را از معنایی هدفمند و منسجم بهره مند می سازد. در واقع متن هویت محتوایی و معنایی خود را که در جهت هدفی خاص و منسجم شکل گرفته است، مدیون گفتما ن است ... بدین ترتیب متن گونه اي دالی


و گفتمان گونه اي مدلولی است. (شعیري،(45 :1389 در نقد تحلیل گفتمان اصل بر این است که متن در هر شرایطی در بستري از گفتمان جریان دارد. (مدرسی،(403 : 1390

تداعی معانی و فضاسازي نیز در تبلور محتوا در صورت نقش مهمی دارند. بررسی هنرمندي و خلاقیت عطار در بازنمود محتوا در صورت، موضوع این گفتار است.(ملکیان، (93 :1381

گفتمان از آن جهت نقش بینا فردي دارد که بر شیوه اي که ما از زبان به عنوان وسیله اي براي تعامل با دیگران استفاده می کنیم متمرکز است و نقش متنی آن به دلیل تاکیدي است که بر توانایی ما براي ساختن متونی منسجم و پیوسته دارد.(آقاگل زاده، (239 :1385

تلاش براي تحلیل متن ادبی و نیز بررسی آن با عوامل اجتماعی و فرهنگی، رویکردهاي مهمی را در نقد ادبی پدید آورده است. رویکردهاي تحلیل متن به دو روش تحلیل صورت و معناي متن، متون را ارزیابی کرده اند. از روشهایی به صورت متن توجه دارند، می توان نقد فرمالیستی، ساختارگرایی و نقد نو را نام برد. در مقابل روشهاي نقد هرمنوتیکی و پساساختارگرایی هرکدام در کشف معناي متن نظریاتی را ارائه کرده اند.(قبادي و دیگران،(155 : 1388

در نهایت می توان گفت امروزه رابطه میان منتقد و متن یک رابطه دیالوگی و گفتگومند میباشد. منتقد صرفا شارح نظرات مولف نیست، بلکه خود نیز در ارتباط با متن و گفتگوي با آن افق هاي تازه اي از معنا را کشف و تبیین می نماید. متن از یکطرف برآمده از گفتمان به معنی فوکویی بوده و از طرف دیگر رابطه اي که با منتقد دارد، رابطه اي گفتمانی و دیالوگی می باشد.(کلانتري، (87 :1391

پیشینه داستان شیخ صنعان


زنجیرة داستانهایی که بر پیرنگ شیخ صنعان شکل گرفته اند و از حدود قرن چهارم، اسناد آنها باقی است، تا روزگاري نزدیک به عصر عطار ادامه داشته و آخرین نمونه آنها همان داستان ابنسقّاست که مورخان دراسناد مربوط به زندگینامه خواجه یوسف همدانی، به آن اشاره کرده اند. عطاراحتمالاً به دو دلیل از آن داستان هم با خبر بوده است:


.1 نزدیکی زمان او به زمان خواجه یوسف همدانی (در گذشته به سال :535 هـ.ق) .2 آگاهی او از حکایات مرتبط با زندگی این عارف که چند نمونه از آنها را در منظومه منطق الطیر آورده است: »حکایت یوسف همدان امام روزگار« (عطار، 383 :1387 و (384 و حکایت »یوسف همدان که چشم به راه داشت« (عطار، 398 :1387 و (399

همه مورخان قرن ششمی که سرگذشتابن سقّا را نقل کرده اند، تنها به همین بسنده کرده اند که وي سرانجام به دین مسیح درآمد و بر این آیین از جهان رفت. در هیچ کدام از منابعقدیمیِ نزدیک به روزگارابن سقّا، از عشق او به دختر پادشاه و نصرانی شدنش در راه عشق سخن به میان نیامده است!(پورنامداریان،(169 : 1367

استاد شفیعی کدکنی در تصحیح و تعلیقات منطق الطیر بر آن است که اصل داستانابن سقّا، فقط رفتن به روم و مسیحی شدن بوده و آن بخش که به عشق دختر پادشاه مربوط میشود، ترکیبی است که یک قرن بعد، قصه پردازان از روي دیگر پی رنگهاي شیخ صنعان - که به روزگاري بسیار کهن باز می گردد و روایاتی از آن در قرن پنجم مکتوب شده است - ساخته و به آن افزوده اند. (عطار، 196 :1387 و (197

سه داستانراق.1 داللّیل، 2ولی.خانقاه سمرقندموؤَذﱢن.3 بلخ با مضمون داستان شیخ صنعان از کتاب منتخب »رونق المجالس«2 (رجایی (42-38 که اصل آن در قرن پنجم تألیف شده، به احتمال زیاد،جزء منابع عطار بوده است. داستانهاي مذکور، در موارد زیر با داستان شیخ صنعان وجه اشتراك دارند .

-1 در این داستانها، زاهدي مشهور به زهد و دینورزي به دلیل عشق به زنی غیرمسلمان از دین اسلام خارج میشود .

-2 در این داستانها همه کارهایی را که شیخ صنعان انجام داده است، میتوان دید :


الف) خمر خوردن، ب) سجده کردن به صلیب، پزنّار) بستن، ت) خوردن گوشت خوك (عطار در این مورد تصریحی ندارد)، ث) خوکبانی به مدتمعین براي رسیدن به معشوق، ج) فراموش کردن قرآن و چ) در همه این داستانها »قضاي الهی« عامل خروج زاهدان از دین اسلام و ورود آنها بهمسیحیت است .


در داستانهاي یاد شده، تصریح نشده است که معشوق ترسایی به دین اسلام در آمده است. تنها در کتاب »روح الارواح« (سمعانی (31 :1368

داستانی به نام »درویش در بازار بغداد« آمده است که زمینهاي بسیار نزدیک به ماجراي شیخ صنعان دارد. وجوه شباهت این داستان با داستان شیخ صنعان در سه نکته اساسی است: اول، دلدادگی مسلمانی به معشوق مسیحی، دوم، خریدنزنّار و آمادگی قبول کفر زنّارو بستن، و سوم - که نقطه محوري داستان هم هست - مسئله »موافقت« در کار عشق؛ یعنی نخست، عاشق با معشوق موافقت میکند و در مرحله بعد، معشوق است که با عاشق از در موافقت در میآید و سرانجام، موافقت میان عاشق و معشوق، کار را به اسلام آوردن معشوق میکشاند.(همان: (50

طرح مسأله


داستان شیخ صنعان ماجراي دلدادگی پیري است که گرفتار دختر ترسایی می شود و در پی آن دین و ایمان و حرمت و آبروي خود را در برابر حرم و حرمیان بر باد می دهد، زنار می بندد و خوکبانی می کند و در نهایت جذبه الهی که پایان بخش غفلت هاي دنیوي و آغازگر سلوك عارفانه در راه وصول به حقیقت است، شیخ را به خود آورده، توبه میکند. دختر ترسا نیز توبه کرده از شیخ طلب عفو نموده. شیخ او را به اسلام دعوت می کند. بانوي ترسا جان به جان آفرین تقدیم می کند. پاك شدن از گناهان و بازگشت به حقیقت مطلق نیازمند طی طریق و تحمل سختیهاي بسیار است.


مجموع گفته ها و لحن شیخ با بانوي ترسا و مریدانش شیوه هاي تصویرسازي، فضاسازي، تداعی معانی و کشمکش، تکه هایی است که کل معناداري را میسازند.

با در کنار هم گذاشتن تمامی دیالوگها، گفتمانی شکل میگیرد که خصوصیات روانی و موقعیتهاي اجتماعی و ایدئولوژیکی اشخاص را بر اساس گفتارهاشان نشان میدهد.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 27700 تومان در 12 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع

دانلود مقاله بررسی و تجزیه وتحلیل ویژگی‌های فرهنگ سازمانی شرکت برق منطقه‌ای مازندران و تأثیر آن بر اثربخشی نظام کیفیت

word قابل ویرایش
91 صفحه
34700 تومان
دسته بندی : مقالات رشته برق
بررسي و تجزيه وتحليل ويژگي‌هاي فرهنگ سازماني شركت برق منطقه‌اي مازندران و تأثير آن بر اثربخشي نظام كيفيت(از ديد كاربران داخلي)چكيده پايان‌نامهبه منظور آگاهي از ويژگي‌ها (ابعاد) فرهنگ سازماني، اثربخشي نظام تضمين كيفيت از ديد كاربران داخلي نظام كيفيت و رابطه ميان اين دو در شركت برق منطقه‌اي مازندران، نمونه‌اي ت ...

دانلود مقاله بن مایه های نمایش در منظومه منطق الطیر عطار نیشابوری

word قابل ویرایش
14 صفحه
21700 تومان
دسته بندی : مقالات گوناگون
ساخت مایه های نمایش ایرانی در منظومه منطق الطیر عطارســـخنوران ایرانی بـه حوزه ی نمـایش و ادبیات نمایشـــی به گونه ی پر بار و غنی توجه نکردند،و تنها به حوزه ی ادب حماســی،غنایی و تعلیمی می پرداختند.اما با این وجود آثاری در میان ادبیات فارســی به چشــم می خورد که به وضــوح از قابلیت ها و ظرفیت های نمایشـــی بر ...

تمثیل بوتیمار در منطق الطیر شیخ نیشابور

شیخ نیشابور در منطقالطیر برای برحذر داشتن سالک از این آلودگی اخلاقی از تمثیل بوتیمار استفاده می کند. «بوتیمار» پرنده ای است که اگر چه جایگاهش بر لب دریاست اما قطره ای از آب دریا نمی نوشد، برای او عشق و غم دریا کافی است. در حکایت بوتیمار، افرادی مد نظر عطار هستند که خستت ایشان سبب آن است که نه خود از مواهب زند ...

فاصله بین انسان و شیطان از دیدگاه منطق الطیر عطار

فاصله بین انسان و شیطان، فاصله اندکی است، تنها یک «من»، انسان را به شیطان تبدیل میکند: چون بدید ابلیس را موسی به راه گشت از ابلیس موسی رمز خواه گفت دائم یاد دار این یک سخن من مگو تا تو نگردی همچو من خودبینی و خود برتر بینی هر دو تجلی نفس است که آدمی تا از آن دو دور نشود حقیقت را نمییابد: تا تو در عجب و ...

مقاله جلوه های اندیشه بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی در منطق الطیر و تذکره الاولیاء

word قابل ویرایش
13 صفحه
27700 تومان
دسته بندی : مقالات گوناگون
جلوه های اندیشه بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی در منطق الطیر و تذکره الاولیاء چکیده از نکات اســـاســـی و مهم در اشـــعار عطار وجود وادی هایی جهت گذر عاشـــق از زبان یا داســـتان های مربوط به بایزید و ابوالحسن است. که شاعر در توجیه و تحلیل هفت وادی و گستره ی اندیشه ی این بزرگان از آن ها استمداد می طلبد و ب ...

مقاله تحلیلی بر برنامه ریزی در شهرهای اسلامی ( مطالعه موردی : منطقه قاهره )

word قابل ویرایش
21 صفحه
27700 تومان
دسته بندی : مقالات گوناگون
تحلیلی بر برنامه ریزی در شهرهای اسلامی (مطالعه موردی: منطقه قاهره) چکیده قاهره پایتخت مصر است و بزرگترین شهر آفریقا و میانه شرقی محسوب میشود. این شهر در کرانه رود نیل و در شمال مصر واقع شده است. قاهره که در قرن دهم میلادی تاسیس شد، خیلی زود به مرکز جدید جهان اسلام تبدیل شد و در قرن چهاردهم به دوران اوج ش ...

مقاله موانع سلوک از دیدگاه عطار با تاکید بر منطق الطیر

word قابل ویرایش
20 صفحه
27700 تومان
دسته بندی : مقالات گوناگون
چکيده يکي از آموزه هاي مهم عرفاني طي منازل سالکان و ضرورت حضور راهنما در آگاهي از موانع سلوک طالبان مي باشد؛ نگارنده اين موانع را از ديدگاه عطار در منطق الطير با روش توصيفي -تحليلي برجسته نموده است . عطار اين موانع را درنمادهاي پرندگان بيان کرده است که دشواري حين عزم سلوک را در دو بخش موانع بيروني که شامل م ...

مقاله برنامه ریزی راهبردی واستراتژی توسعه اکوتوریسم گردآوری اطلاعات از طریق تجزیه وتحلیل برنامه Swot منطقه مورد مطالعه : دهستان کیار شرقی شهرستان کیار استان چهارمحال و بختیاری

word قابل ویرایش
14 صفحه
27700 تومان
دسته بندی : مقالات گوناگون
چکيده : کشور ايران به دليل برخورداري از پتانسيل هاي بالاي توريستي و بخصوص طبيعت متنوع و زيبا همواره به عنوان يکي از کانونهاي مورد توجه گردشگران در قلمرو سرزميني مطرح بوده است .يکي از اشکال مختلف گردشگري توريسم طبيعي است که در حقيقت توريسمي برپايه پايداري محيط زيست با تمرکز اوليه بر تجربه محيط هاي طبيعي که ع ...