مقاله حسابداری اسلامی و نقش آن در پاسخگویی اسلامی

word قابل ویرایش
29 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
در سالهای اخیر در بین محققان اسلامی، بحث حسابداری اسلامی به میان آمده و مورد پژوهش قرار گرفته است . این محققان معتقدند که اصول و قوانین حسابداری غربی نمی تواند با فرهنگ ، اعتقادات و فعالیت های اقتصادی جوامع اسلامی همخوانی داشته باشد و نمی توان آن را پیاده کرد. لذا به این فکر افتادند تا بر اساس موازین و شرعیات اولا یک تعریف اسلامی از حسابداری را بیان کرده و سپس چهارچوبی را برای حسابداری اسلامی از بعد مادی و معنوی تدوین شد. در این پژوهش اصول حسابداری سنتی، تعریفی از حسابداری اسلامی و اهداف حسابداری اسلامی بیان شده است و همچنین نیاز به ضرورت حسابداری اسلامی از بعد مادی و معنوی در جوامع اسلامی و چالشهای آن مورد بحث قرار گرفته است . به عبارتی این پژوهش به دنبال بررسی ضرورت حسابداری اسلامی است . یعنی آیا همان طوری که برای یک شرکت ، سیستم حسابداری وجود دارد می توان آن را از بعد مادی و معنوی پیگیری کرد. این پژوهش به صورت توصیفی پیمایشی است که داده ها از طریق توزیع پرسشنامه در بین دانشجویان دانشگاه ادربیل و گرمی بدست آمد. و برای آزمون از کای اسکوئر و آزمون T و کوکران استفاده شده است . یافته های این پژوهش حاکی از آن است که حسابداری اسلامی از بعد مادی و معنوی برای همه اقشار ضرورت دارد.
کلمات کلیدی: حسابداری اسلامی، حسابداری مادی، حسابداری معنوی
مقدمه
تفاوتهای فکری مذهبی، سیاسی و فرهنگی از مسا ئل تاثیر گذار در حسابداری و تدوین استانداردهای حسابداری است . این تفاوتهای مبنایی باعث می شود که تکنیکهای حسابداری غربی نتوانند قابلیت اجرایی خوبی در اقتصادها و حسابداری اسلامی داشته باشند. این پژوهش با تاکید بر تفکر خلاق و انتقادی سعی دارد به بررسی تفاوت های اساسی در مبانی حسابداری اسلامی از بعد مادی و معنوی به لحاظ تاثیر پذیری آن از اقتصادهای متفاوت در قالب نادیده گرفتن ملاحظات اخلاقی در اقتصاد غربی و استفاده ابزاری از حسابداری در جهت منافع نظام سرمایه داری، مبنای فکری مذهبی متفاوت در اقتصاد غربی در مقابل اقتصاد اسلامی، تاکید برویژگیهای حسابداری اسلامی در جهت پیشبرد عدالت اجتماعی، جلوه تفکر خلاقانه و دید انتقادی حسابداری اسلامی در مقابل ادعاهای نظام سرمایه داری غربی و بررسی نتایج تحقیقات حسابداری اسلامی با رویکردی انتقادی بپردازد به طور کلی در دنیای امروز، که رقابت از ارکان اصلی تجارت به شمار میرود؛ حسابداری دارای نقش حیاتی است . مدیران به منظور تصمیم گیریهای صحیح و مناسب و کنترل های دقیق و مؤثر بر عملیات ، نیاز به اطلاعات قابل اطمینان و به موقع مالی دارند. صاحبان سرمایه مؤسسات ، مؤسسات اعتباری، رقبا، دولت و … علاقه مندند که از کم و کیف نتایج فعالیت های مالی مؤسسات مورد نظر خود با اطلاع باشند و این اطلاعات تنها از طریق یک سیستم حسابداری دقیق و کامل قابل ارائه است . بنابر تعالیم موجود در نظام اقتصادی اسلام ، انسان مالک اصلی محسوب نمی شود بلکه مالک اصلی، خداوند متعال است و انسان امانتدار می باشد. در این نظام ربا به شدت تحریم شده است ، برخی معاملات و عقود مانند معامله مشروبات الکلی ممنوع هستند، مالیات هایی همچون خمس و زکات رایج می باشد.
حال این سوال مطرح می شود و آن اینکه چرا علی رغم وجود فرهنگ غنی اسلامی و معارف والای آن ، رویکرد حاکم بر حسابداری موجود در ایران ، بیگانه از معارف اسلامی می باشد ؟
آیا در نظام اقتصادی اسلام ، از حسابداران این انتظار نمی رود که خود را در برابر موارد خلاف قوانین شرع معذور ندانند و شعار ناصحیح « مأمورم و معذور » را بکار نبرند و در نتیجه حسابداران خویش را ملزم به خودداری از ثبت معاملات و رویدادهای نامشروع نمایند ؟
آیا در نظام اقتصادی اسلام که در آن مالیات های اسلامی خمس و زکات واجب و لازم است ، از حسابداران این انتظار نمی رود گزارش های مالی به منظور محاسبه این دو فریضه الهی را تهیه و افشا نمایند ؟
آیا در نظام اقتصادی اسلام که در آن ربا به شدت تحریم شده است ، حسابداران می توانند اقدام به مشارکت در اخذ و ثبت وام ها و معاملات ربوی نمایند ؟
براساس مفاهیم قرآنی انسان خلیفه الله است ، که امانت الهی به او سپرده شده است ، خداوند این امانت را به آسـمانها زمـین و کوههـا عرضه کرد که آنها از پذیرفتن آن هراسناک شدند اما انسان آنرا پذیرفت .(قران ٣٣:٧٢) مسئولیت این امانت آنقـدر سـنگین اسـت ، کـه آسمانها و زمین و کوهها تاب پذیرش آنرا نداشته اند. بنابراین انسان باید به دشواری ایفای این مسئولیت آگاه باشـند انسـان نـه تنهـا در قبال مسائل معنوی بلکه در رابطه با موضوعات اجتماعی تجاری و قراردادی باید پاسخگو باشد این نوع پاسخگویی می تواند بـه عنـوان هداف اصلی حسابداری تلقی شود، این مفهوم آنچنان در جامعه اسلامی ریشه دارد که مـی توانـد بـه عنـوان بزرگتـرین محـرک بـرای توسعه عملی حسابداری اسلامی به کارگرفته می شود. برای ایفای پاسخ گویی حسابداری اسلامی هم سـازمانهای اسـلامی کـارگزار و هم صاحبان سرمایه کارفرما مسئولیت دارند. پاسخ گویی اولیه از مفهوم خلافت نشأت می گیرد زیرا انسان امانتـدار منـابع الهـی اسـت ، چگونگی عمل این خلافت در قرآن و حدیث به عنـوان منـابع اصـلی آیـین اسـلامی مشـخص شـده اسـت . افـزون بـر ایـن ، بـر اسـاس پاسخگویی اسلامی می توان اهداف ثانویه دیگری مانند رعایت شریعت ، ارزیابی و توزیع زکات ، توزیع عادلانه ثـروت بـین ذینفعـان و ایجاد محیط همکاری و مساعدت را نیز تعریف کرد، که به ارائه اطلاعات کمک می کند و شرکتها را تشـویق مـی نمایـد کـه در حـل مشکلات امت اسلامی مشارکت کنند.
حسابداری محصول محیط اش است (پیریرا٢٠٠٢،). بنابراین سیستم حسابداری اسلامی میتواند متـاثر از چـارچوب سیاسـی و قـانونی، ماهیت مالکیت ، بزرگی و پیچیدگی تجارت ، سطح مهارت مدیران تجاری مالی، میـزان مداخلـه ی قـانون در تجـارت ، وجـود قـوانین خاص حسابداری، سرعت نوآوری های بازرگانی، سطح توسعه اقتصادی و سازماندهی حرفه ای و وضعیت اجتماعی باشـد(جابرزاده و مختاری،١٣٨٨). ارتباط بین اسلام و حسابداری می تواند یـک ارتبـاط چشـمگیر و قابـل ملاحظـه باشـد(کمبلینگ و کـریم ،١٩٩٩). در جوامع اسلامی مذهب به طرز چشمگیری بر روش انجام حسابداری تاثیر می گذارد بنابراین لازم است که مدل خاص برای حسابداری به وجود بیاوریم که بتواند به درد جوامع اسلامی بخورد، چون اسلام احکام منسجمی دارد که حکم می دهند تجارت (داد و ستد) باید چگونه اجرا شود. بنابراین برای اینکه روش ها و نظریه ی حسابداری مرتبط با استفاده کنندگان مسلمان باشد، باید نظریه های مطابق با شریعت اسلامی شرح و بسط داده شوند.
همانطوریکه رسول خدا (صلی الله علیه وآله ) می فرمایند:«حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا و زنواها قبل ان توزنوا و تجهزوا للعرض الاکبر؛ خویشتن را محاسبه کنید قبل از آنکه به حساب شما برسند و خویش را وزن کنید قبل از آنکه شما را وزن کنند و آماده شوید برای عرضه بزرگ (روز قیامت )( بحارالانوار، ج ۶٧، ص ٧٣ به نقل از اخلاق در قرآن ). پیامبر اکرم (صل الله علیه و اله ) از خداوند درخواست کرد که امت من را امتحان نکنید. خداوند فرمود: این کار نمی شود ، باید امتحان شوند. پیامبر (صل الله علیه و اله ) عرض کردند پس طوری امتحانشان کن که امتهای دیگر متوجه نشوند. فرمودند: طوری امتحانشان می کنم که شما هم متوجه نشوید. در قرآن فرمودند: «اقرأ کتابک کفی بنفسک الیوم علیک حسیبا(اسرا. آیه ١۴)«خودت نامه اعمالت را بخوان که امروز خودت برای رسیدگی به حسابهایت کفایت می کنی». با توجه به این روایت پیامبر و آیه قرآن ، خداوند انسانها را که در روی زمین خلیفه خود قرار داده ، بسیاری حسابهای انسان را به خودش واگذار کرده است ، قبل از دیگران خودش به حساب خودش رسیدگی کند که خود انسان ، برای رسیدگی به حسابهایش کفایت می کند.
حسابداری اسلامی عبارت است از فرایند شناسایی، اندازه گیری و گزارشگری مشروعیت فعالیتهای مالی که برای تصمیم گیری، محاسبـه زکات و محاسبه سود واقعی عملیات سرمایه گذاری اسلامی براساس دستورات اسلام ، مفید باشد. تعاریف دیگری نیز غیر از این وجود دارد. در اینجا به جز بحث مشروعیت ، مسئله زکات اضافه شده است . یکی از مسائلی که در کشورهای اسلامی در مذهب سنی مورد توجه جدی است اندازه گیری عناصر صورتهای مالی برای محاسبه زکات است . این موضوع در حوزه بانکداری اسلامی بعضا نیز پیاده شده است . یعنی زکات به عنوان آخرین رقم سود و زیان گزارش میشود. محاسبه زکات باید مبتنیبر ارزشهای جاری داراییها باشد(پورحیدری،١٣٨٣).
در مذهب شیعه زکات به کالاهای معدودی (شتر، گاو، گوسفند، خرما، گندم ،جو، کشمش ، طلا و نقره ) تعلق میگیرد، اما به منفعت کسب به طور عام تعلق نمیگیرد. لذا نمیتوان در ایران مسئله زکات را به عنوان یک عامل مهم در تعریف حسابداری اسلامی بیان کرد.
حوزه گزارشگری مالی اساسا مربوط به شرکتها و دیگر شخصیتهایی است که محاسبه زکات برای آنها مورد ندارد. در مذهب شیعه خمس به منفعت کسب تعلق می گیرد اما خمس هم اساسا در حوزه فردی است و انتقال آن یا پرداخت آن توسط شخصیت حقوقی یا شرکت تاکنون مطرح نشده است .(ابراهیم پور زرندی،١٣٨٨). با بررسی حسابداری اسلامی و مطالعه زکات ، ربا و ثروث می توان گفت در کشورهای مسلمان ، از قوانین قرآنی در عمل و بیریا پیروی شد، حسابداری مالی هم متأثر خواهد شد. لذا رعایت قوانین اسلامی در حسابداری منجر به سود معقول ، منافع جمعی و انصاف و عدالت خواهد و این می توان ما را در این پژوهش به چالشها بکشاند که آیا زکات به تنهایی در برابر مالیات و سایر مسائل حسابداری می تواند جوابگو باشد.در حسابداری اسلامی جایگزینی حداکثرسازی زکات به جای حداکثرسازی سود مطرح است . زکات زمانی حداکثر میشود که سود حداکثر شود. ضمن اینکه اگر حداکثرسازی سوددر چارچوب شرع باشد چه ایرادی دارد؟ حداکثرسازی سود خود انگیزه ای برای افزایش کارایی است و در جوامع مسلمان باید افزایش کارایی برای استفاده بهتر از منابع اقتصادی محدود تشویق شود تا جامعه اسلامی از دام فقر رها شود. از این رو، در پژوهش حاضر سعی نمودیم اهمیت حسابداری اسلامی در سازمان ها، بویژه در کشورهای اسلامی همچون ایران را مورد بررسی قرار دهیم و دلایل عدم بکارگیری حسابداری این منبع مهم را بیان نماییم .
هدف اصلی اطلاعات حسابداری اسلامی ارائه اطلاعات برای ایفای تعهد پاسخگویی به صاحب اصلی خدا است ، بنابراین پاسخگویی کلی زمانی در عمل محقق می شود که در راستای ایفای تعهد اسلامی مانند زکات باشد. سازمان های اسلامی باید زکات مدار باشند نه سود مدار. یعنی سود خالص نباید به عنوان مبانی ارزیابی عملکرد استفاده شود، بلکه هدف باید، متوجه پرداخت زکات بیشتر باشد، برای اینکه جهت سازمان در راستای زکات باشد، سیستم حسابداری نزی باید مبتنی بر زکات باشد، این نگرش منجر به تقویت اسلام در سازمانها می شود، برای رسیدن به این ضرورت ابتدا باید از حداکثر سازی سود به سمت حداکثر سازی زکات حرکت کرد، بنابراین سود به عنوان یک هدف میانی است ، در صورتیکه زکات هدف نهایی است . مفهوم زکات مسلمانان را تشویق می کنند که با رعایت شریعت سود کسب کنند و بخشی را به عنوان زکات جهت رفاه اجتماعی بپردازند، سیستم تجارت اسلامی باید بتواند به مقصود شریعت برسد، مقصد شریعت شامل هر چیزی است که برای فلاح موفقیت در دنیا و آخرت و حیات طیبه زندگی پاک در چارچوب شریعت لازم است .
بعضی از محققین محاسبه زکات را به عنوان هدف اصلی در حسابداری اسلامی بیان کرده اند
(Karim, Gambling and٢٠١١ ,Baydoun and Willet ;٢٠١٠). اگر زکات به عنوان هدف اصلی قرار گیرد هر شخص از فریبکاری یا ظاهرآرایی ناخواسته پرهیز میکند، زیرا همیشه خدا را ناظر بر اعمال خود میبیند. درنتیجه اطلاعات حسابداری به طور غیرمستقیم هم پاسخگوی نیازهای استفاده کنندگان است و هم پاسخگوی مسئولیت اجتماعی ( , Adnan and Gaffikin٢٠٠٩). طرفداران این رویکرد معتقدند حداکثرسازی زکات باید جایگزین حداکثرسازی سود شود. چنین روشی افراد را در تعقیب حداکثرسازی سود به نفع توجه به مسائل اجتماعی و انسانی تعدیل میکند. نارسایی این دیدگاه این است که تمرکز بر زکات ، موجب محدود شدن حوزه گزارشگری مالی میشود و لازم است اهداف گسترده تری در نظر گرفته شود. همان گونه که قبلا عنوان شد، محدودیت موارد مشمول زکات در مذهب شیعه عملا ناقض قرار دادن محاسبه زکات به عنوان یک هدف اصلی در گزارشگری مالی است . ضرورت تحقیق دیگری که در مورد حسابداری اسلامی وجود دارد این است که مفاهیم نظری در حسابداری برای گزارشگری مالی با مقاصد عمومی است . اگر هدف را به زکات محدود کنیم مثل این است که در حسابداری کنونی هدف را محاسبه مالیات بدانیم . چنین رویکردی در حسابداری مالی مردود است . لذا زکات زمانی حداکثر میشود که سود حداکثر شود. ضمن اینکه اگر حداکثرسازی سود در چارچوب شرع باشد چه ایرادی دارد؟ حداکثرسازی سود خود انگیزه ای برای افزایش کارایی است و در جوامع مسلمان باید افزایش کارایی برای استفاده بهتر از منابع اقتصادی محدود تشویق شود تا جامعه اسلامی از دام فقر رها شود. این مساله از آن جهت اهمیت دارد که اکنون بسیاری از کشورهای اسلامی سعی می کنند اقتصادشان را به ویژه در زمینه بانکداری اسلامی تطبیق دهند. بانکداری اسلامی نه تنها در کشورهای اسلامی بلکه در بانکهای کشورهای دیگر و بقیه کشورها اروپایی رشد می کند.
حسابداری اسلامی یک فعالیت ارزش گرایانه دارد و شرح و بسط آن جنبه های اجتماعی، مادی، معنوی و اخلاقی را در بر می گیرد ، ساختار اجتماعی اسلامی بر اصول مساوات ، عدالت ، برادری و مفاهیم آزادی و مسئولیت قرار دارد. لذا ضروت این تحقیق که در حسابداری اسلامی که تاثیر ربا( بهره ) در حسابداری بر ساختار سرمایه ی شرکت و روش های افشاگری شرکت تأثیر دارد همچنین پژوهشگران حسابداری اسلامی مدعی اند که مفروضات زیر بنایی سیستمهای حسابداری سنتی بر پایه فلسفه غرب با اعتقادات و ارزشهای اسلامی سازگار نیست . در حالی که اسلام به عنوان یک روش زندگی توجه زیادی به فعالیتهای تجاری و حسابداری دارد که با پرداختن به اهمیت حسابداری نه تنها باید موجب ارائه تصویر درست درباره واحد تجاری شود. بلکه باید به گونه ای باشد که واحدهای تجاری را به سوی احسان و پرهیز از بی عدالتی تشویق کند. در حسابداری اسلامی اهداف متفاوتی مانند سودمندی برای تصمیم گیری، پاسخگویی، پاسخگویی اسلامی و پاسخگویی از طریق زکات مطرح است لذا ضرورت و اهمیت این پژوهش با حوزه اندازه گیری نظر غالب در حسابداری اسلامی علاوه بر زکات و ربا که اختلاف زیاد است که باید از ارزشهای جاری استفاده شود در بعد افشاء با تأکید بر پیروی از شریعت و ارائه اطلاعات لازم به خصوص در زمینه مسئولیتهای اجتماعی مطرح خواهد شد.در این مقاله سعی بر آن است به سوالات و فرضیه های زیر پاسخ داده شود.
– بین زکات و حسابدرای اسلامی رابطه معناداری وجود دارد.
– بین افشاء و حسابداری اسلامی رابطه معناداری وجود دارد.
– بین ثروت و حسابداری اسلامی رابطه معناداری وجود دارد.
ماهیت حسابداری اسلامی
در قرون اولیه هجری شاهد اوج تمدن اسلامی بوده ایم به گونه ای که کتب و آثار دانشمندان مسلمان همچون ابوعلی سینا و … در دانشگاه ها و محافل علمی غرب به عنوان منبع علمی مورد توجه قرار می گرفت لیکن متأسفانه امروزه این امر به گونه ای دیگر شده است . مقام معظم رهبری در دیدار با اساتید دانشگاهها از تعداد فراوان دانشجویانی که در رشته های علوم انسانی تحصیل می کنند، ابراز نگرانی کردند. ایشان در این رابطه این گونه بیان داشتند که مگر ما در زمینه علوم انسانی، کار بومی و تحقیقات اسلامی چقدر داریم ؟ مگر در این زمینه ، کتاب آماده چقدر داریم ؟ استاد مبرزی که معتقد به جهان بینی اسلامی باشد و بخواهد جامعه شناسی یا روانشناسی یا مدیریت یا غیره درس بدهد، چقدر داریم که این همه دانشجو برای این رشته ها گرفته می شود.
ایشان علت نگرانی شان را این گونه بیان نمودند که بسیاری از مباحث علوم انسانی، مبتنی بر فلسفه هائی هستند که مبنایش مادیگری است ، مبنایش حیوان انگاشتن انسان است ، عدم مسئولیت انسان در قبال خداوند متعال است ، نداشتن نگاه معنوی به انسان و جهان است .
حال با ترجمه این علوم و آنچه را که غربیها گفتند و نوشتند و با تعلیم عینی آن به جوانان ، در واقع شکاکیت ، تردید و بی اعتقادی به مبانی الهی و اسلامی و ارزش های خودمان در قالب های درسی به جوان ها منتقل می شود. (khamenei.ir)
باید با تأسف بیان کرد که رشته حسابداری نیز از این مقوله جدا نمی باشد. امروزه متون تخصصی قابل تدریس رشته حسابداری در دانشگاه ها، ترجمه شده متون غربی است که نشان از رویکرد سرمایه داری و کاپیتالیستی در این رشته دارد و متأسفانه اثر قابل محسوسی از رویکرد اسلامی در آن مشاهده نمی شود.
حتی در مواردی بسیار، متأسفانه شاهد آنیم که در کتب حسابداری موارد خلاف قوانین شرعیت مورد بحث و تدریس قرار می گیرند.
به عنوان مثال در موضوع اوراق قرضه همواره شاهد بیان نرخ بهره می باشیم . مسلما این مورد از مصادیق بارز رباست . طبقه بندی برخی از تسهیلات مالی مانند مضاربه و اوراق مشارکت در ذیل سرفصل بدهی ها نیز نشان از رویکرد سرمایه داری در حسابداری است ، چرا که مضاربه و اوراق مشارکت از لحاظ ماهیت ، بدهی محسوب نمی شوند. مطمئنا چگونگی نحوه صحیح ثبت و گزارشگری موارد فوق ، نیازمند تحقیق و بررسی می باشد. مسلما دستاوردهای علمی غرب ، غیر قابل اغماض و در موارد بسیاری قابل تقدیر می باشد.
حسابداری نیز از این مقوله مستثنی نمی باشد لیکن نباید فراموش کرد، آنچه را که نظریه پردازان علم حسابداری در غرب بنا نهاده اند، بر اساس رویکرد حاکم بر آن نظام که همانا رویکرد سرمایه داری و لیبرالیستی است ، بوده است .
ضرورت توجه به رویکرد اسلامی در حسابداری
حسابداری و اهداف آن در نظام های اقتصادی مختلف ، به گونه های متفاوتی می باشد. بایلی (١٩٨٨) معتقد است کـه در یـک جامعـه سوسیالیستی، هدف حسابداری تقویت کنترل مقامات ارشد بر فعالیت های واحدهای تجاری اسـت . بنـابراین در طراحـی سیسـتم هـای استاندارد حسابداری، مقامات ارشد به عنوان استفاده کنندگان اصلی معرفی می شوند در صورتی که در جوامـع سـرمایه داری، سـرمایه گذاران از چنین جایگاهی برخوردارند. حمید (٢٠٠١) این نتیجه را بیان می کند کـه جهـان بینـی و ارزش هـای مختلـف ، سیسـتم هـای اقتصادی مـتفاوتی را طلب می کند و سیستم اقتصادی به نوبه خود سیستم حسابداری خـاص خـود را نیـاز دارد. (بـزرگ اصـل ، ١٣٨۴) بنابراین از آنجا که وجود نظام اقتصادی با نام نظام « اقتصاد اسـلامی » ثابـت شـده اسـت ، در ایـن راسـتا موضـوعی بـه نـام «حسـابداری اسلامی» که همانا توجه به رویکرد اسلامی در حسابداری می باشد، مطرح می شود.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 29 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد