مقاله فضاهای رهامانده شهری در افت کیفی منظر بافت تاریخی شهر شیراز و برنامه ریزی راهبردی آن ها

word قابل ویرایش
25 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده :
بافت تاریخی شهر شیراز یکی از بافت های تاریخی ارزشمند و شناخته شده در سطح جهان است . روزگاری این بافـت محل زندگی اقشار اصیل و متمکن شهر شیراز بود. اما امروزه به محل زندگی اقشار درآمـدی پـائین و اغلـب غیـر بـومی جامعه شهری تبدیل شده است که این امر، روز به روز، این بافت را به سـمت فرسـودگی کامـل پـیش مـیبـرد. یکـی از نشانه های فرسودگی این بافت ، رشد فضاهای تخریب یا رهـاشـده اسـت . ایـن فضـاها عـلاوه بـر تشـویش منـاظر بصـری بافت تاریخی، به محل مناسبی برای فعالیت های نامتعارف اجتماعی و سایر مسائل تبدیل شده است . این درحالی است که سلامت بصری مناظر این بافت ها نیز به دلیل اینکه ارزش های فراوانی را از منظر فرهنگـی، تـاریخی و توریسـتی در خـود جای داده اند، اهمیت زیادی دارد. فضاهای رهاشده به مرور مناظر بصری و کالبدی نامناسبی را در بافت ایجاد کرده اسـت که زمینه ی وقوع فرسودگی اجتماعی نیز در این حالت مناسب کرده و فرصت توسعه درون زا از شهر گرفته است .
روش تحقیق مقاله حاضر از نوع توصیفی -تحلیلی، براساس مطالعه میدانی و با بهره گیری از ماتریس هـای SWOTو QSPM است . ابتدا به علل فرسودگی بافت تاریخی شهر شیراز مورد بررسی قرار میگیرد و سپس برنامـه هـای راهبـردی برای توسعه ی این فضاها و تقویت مناظر شهری ارزشمند موجود در این بافت تاریخی ارائه میشود.
یافته های نهایی این تحقیق نشان داد؛ مؤثرترین راهبرد به منظور برنامه ریـزی هدفمنـد ایـن گونـه فضـاها، توسـعه ی مجموعه های مسکونی قابل استطاعت در آن هاست ؛ زیرا با سرمایه گذاری بر روی این مجموعه ها، میتوان به اسکان مجدد جمعیت فعالیت در این ناحیه امیدوار بود و در عین حال ، با دید عمیق تری، به نیازهای زیباشـناختی و فراغتـی سـاکنان جدید بافت تاریخی توجه شود.
کلیدواژه ها: بافت تاریخی -فضاهای رها شده -توسعه میان افزا-تکنیک SWOT-ماتریس QSPM.
١-مقدمه
ساختار شهرهای کهن ، استعداد و قدرت حیات و زندگی را داردو پدیده ای ماندگار است . ساکنان یـک شـهر بـه ایـن فضـاهای ماندگار نیاز دارند تا به آن ها تعلق داشته باشندو معنای سکونت شان را از گذشته ای دیرین تا به امروز درک نماید. کوین لینچ ماندگاری را میزان مقاومت عناصر یک شهر در برابر فرسودگی و زوال و دارا بـودن توانـایی فعالیـت طـی یـک دوره ی طـولانی تعریف میکند . این پدیده ماندگار در مقطعی از حیات طولانی مدت خود بر اثـر تحـولات اقتصـادی، اجتمـاعی و فرهنگـی انقلاب صنعتی، با تغییر شکل و شالوده مواجه شده است . آنچه امروزه بر ضرورت باززنده سازی و احیای این جزیره هـای تجزیـه شده در درون شهر می افزاید، نیاز به ایجاد ارتباط منطقی و منسجم بـین فضـاهای قـدیم و جدیـد در جهـت حفـظ و تقویـت یک پارچگی و هویت شهر است .
بافت های قدیمی به همراه عناصر و فضاهای شهری درون خود، مانند شبکه معابر، بازارهـا و عـلاوه بـر شـکل فیزیکـی و خصوصیات کالبدی، ارزش های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی ویژه ای را در خود نهفته دارند. اقدامات و برنامه های شهرسازی که از چند دهه ی قبل شروع شده است ، بدون توجه به موارد فوق ، موجبات نابودی ارزش های سنتی شهری را فراهم ساختند .
آنچه تحت عنوان شهرسازی دوره جدید، همچون موجی فراگیر به شهرهای بزرگ و سپس سراسر کشـور رسـید، چیـزی جـز انعکاس تحولات غرب نبود. سال های پس از انقلاب صنعتی در غرب که دگرگونیهـایی را در شـیوه ی زنـدگی شـهری نیـز بـه دنبال داشت ، در ایران نیز به همراه نفوذ استعمارگران ، الگوبرداری ها و برداشت هایی از شیوه هـای غربـی شهرنشـینی و برنامـه – ریزی شهری به عمل آمد. شهر ایرانی و به خصوص سازمان فضائی-کالبدی آن ، به ناگاه خود را در مقابل الگویی باز مییابد کـه آن را نه فقط به دلیل عدم کارایی و نبود بازدهی، بلکه به خاطر چهره و کالبدش نیز مورد سرزنش قرار میدهد. شهر در ادامـه گسترش افقی و بیبرنامه خود، از درون تهی میگردد (چه به معنای شکلی و چه به معنای محتوائی) و در گـذاری نزدیـک بـه چند دهه از شروع طرح های جامع ، بافت های کهن شهری آن چنان حجم تخریبی -چـه ارادی و چـه فرسایشـی و طبیعـی-را تجربه میکند که در تاریخ شهر کشور بیسابقه است . با این تخریب کالبدی، مجموعه ای از ارزش ها و بنیان های اجتمـاعی نیـز فرو میریزند . شروع فرآیند فرسودگی کالبدی و اجتماعی در بافت های تاریخی، شکل گیری حرکت های درون کـوچی اسـت که در پی احداث و گسترش صنایع روی میدهند و نخست حاشیه شهرها را زیر پوشش برده و سبب فروپاشی تعادل سـکونتی سنتی در شهر میشود؛ در پی کاسته شدن منزلت خانه ها و محله های قدیمی، برون کوچی همین خانواده ها به نقاط خـوش آب و هوای شهرشان آغاز میشود. تحرک اجتماعی که محور اصلیاش گزینش خانه است ، جو شهرهای رو به رشد را فرا میگیرد و موجب دگرگونی ارزش ها در مراکز شهری تاریخی نیز میشود .
در این مقاله پس از مرور علل فرسودگی بافت تاریخی شیراز، در قالب سه ماتریس ارزیابی عوامل داخلـی، مـاتریس ارزیـابی عوامل خارجی و ماتریس SWOT ، مسائل ناشی از وجود فضاهای بلا استفاده و متروک جمع بندی میشود و رویکـرد مناسـب برای مواجهه با این مسائل و مشکلات انتخاب میگردد. در انتها نیـز راهبردهـای حاصـله از ایـن ارزیـابی بـا اسـتفاده از روش QSPM اولویت بندی میشوند.
٢-طرح مسأله
شروع فرآیند دگردیسی در شهر شیراز به مانند بسیاری دیگر از شهرهای تاریخی کشـور، بعـد از اولـین دوره ی نـوپردازی و همزمان با دوره ی پهلوی اول ، سبب ایجاد تغییرات ناگهانی در روند توسعه ی شهر شد. مرکزیـت اجتمـاعی-اقتصـادی زنـدگی شهری به قسمت ها و لبه های خیابان های جدید حرکت کرد و بافـت تـاریخی شـهر، بـا فرآینـدی از انتقـالات سـریع انسـانی و فعالیتی روبه رو شد. این برخورد سهولت محور، در کنار بیارزش دانستن بافت کهن ، موجب انهدام آن نیز شد . بـه مـرور، بافت “کهن ” شهر شیراز به ناحیه “کهنه و فرسوده ” تغییر نام داد و ساکنان اصیل بافت که اغلـب از قشـر مـتمکن و ثروتمنـد شهر نیز بودند، به مناطق ییلاقی و حاشیه ای شهر نقل مکان کردند. هم چنان که روز به روز بر جمعیت مناطق حومه ای افـزوده میشد، جمعیت بافت تاریخی شهر کاهش مییافت . بیتوجهی طرح جامع اول شهر شیراز به مسائل اجتماعی ونیازهای جدیـد ساکنان بافت تاریخی نیز مزید بر علت شده و جریان زوال بافـت تـاریخی ایـن شـهر ادامـه داشـت . پـس از انقـلاب ، بـا تغییـر ایدئولوژی سیاسی -فرهنگی کشور و همزمان با ظهور انتقادات وسیع به طـرح هـایجـامع شـهری قبـل از انقـلاب ، بسـیاری از ضوابط حاکم بر منع گسترش بی رویه شهر کنار گذاشته شد. در عین حال ، با توجـه بـه حجـم واگـذاری بـی برنامـه زمـین بـه خانوارهای نیازمند، هجوم خانوارهای روستایی به شهر شیراز بیش از پیش شد. در عین حال ، وقوع جنـگ تحمیلـی در جنـوب غربی کشور نیز عاملی جهت ورود موج فراوانی از مهاجرین آن شهرها به شیراز شد. با توجه به ایـن کـه بسـیاری از خانوارهـای مهاجر از وضع مالی مناسبی برخوردار نبودند، به ناچار در بسیاری از محله های قدیمی که تا قبـل از ایـن ، صـاحبان اصـلیاش ، آنجا را ترک کرده بودند، سکنی گزیدند. عدم حس تعلق این ساکنان به محل زندگی خـود و سـطح درآمـدی پـایین سـاکنان، موجب فرسودگی کالبدی و اجتماعی روزافزون بافت مرکزی شهر شیرازگردیدو به مرور، فضاهای رهاشـده و مخروبـه در ایـن بافت ظاهر شد. وجود این فضاها، علاوه بر تشویش منظر بصری بافت تاریخی، بسیاری از مشکلات زیست محیطـی و اجتمـاعی را با خود به همراه می آورند
(تصویر ١).

تصویر ١- نمونه ای از فضاهای مخروب و رهامانده در بافت تاریخی شهر شیراز (عکس : نگارنده )
٣-فرضیه و روش تحقیق
ظهور فضاهای رها شده در بافت تاریخی شیراز (شامل فضاهای متروکه صـنعتی و فضـاهای مخروبـه مسـکونی) و توسـعه ی پراکنده فضاهای مسکونی در حاشیه شهر، در مجموع میتواند روند توسعه شـهر را بـه سـمت توسـعه ی ناپایـدار سـوق دهـد.
بنابراین فرضیه این تحقیق بر اساس رویکرد رشد هوشمند و الگوی توسعه ی میان افزا تنظیم شده است .
به نظر میرسد در حالیکه فضاهای رها مانده زیادی در بافت تـاریخی شـهر شـیراز وجـود دارد، بـا توسـعه ی مجموعـه هـای مسکونی در اینگونه فضاها، میتوان علاوه بر اسکان مجدد جمعیت در این ناحیه و جلوگیری از رشد بیرویه شـهر در فضـاهای حاشیه ای، گام مثبتی در جهت رونق فعالیت و بهبود منظر بافت تاریخی شهر برداشت . با توجـه بـه اهـداف و فرضـیات مطـرح شده در این پژوهش ، ترکیبی از روش های توصیفی، تحلیلی و مقایسه ای استفاده شده است . در این پژوهش جهت دستیابی بـه ویژگیها وخصوصیات نمونه مورد مطالعه و جمع آوری داده های مـورد نیـاز از روش مشـاهده میـدانی (پیمایشـی) بـه صـورت پرسشنامه و حسب مورد مصاحبه و نظرخواهی استفاده شده است . در پایان نیز جهت تجزیه وتحلیـل مطالعـات و اسـتنتاج ، از روش های تحلیلی وکمی با استفاده از نرم افزارهای موجود (Excelو GIS) کمک گرفته شده است .
لازم به ذکر است ، روش این تحقیق بر اساس شـیوه ی توصـیفی-تحلیلـی و بـا بهـره گیـری از تکنیـک SWOTو مـاتریس QSPM به منظور دستیابی به راهبرد مشخص و منطقی برای توسعه ی این گونه فضاها میباشد. نکته قابل ذکر در این تحقیـق ، پرداختن به رویکرد چندبعدی و میان رشته ای به منظر شهری (موضوعی که کمتر از سوی برنامه ریزان و طراحان شـهری مـورد توجه قرار میگیرد) است ؛ بنابراین در تحلیل مسائل و مشکلات منظر بافت تاریخی شهر شیراز، ابعاد محیط زیستی، اقتصـادی، کالبدی، اجتماعی، سازمان فضایی، عملکردی و دسترسی ، به صورت تلفیقـی و در قالـب جـدول SWOT، مـورد بررسـی قـرار میگیرند.
۴-مروری بر مفهوم برنامه ریزی راهبردی منظر بافت تاریخیمشارکت ، راهبرد و پایداری سه رکن اصلی برنامه ریزی راهبردی منظر بافت تاریخی را تشکیل میدهد. این سه ، پایه ای را برای اقدام جامع و تفصیلی ارائه مینماید و هریک نقش ویژه ای را در رهیافت تجدید حیات شهری ایفاء میکنند.
یکی از ارکان مهم برنامه ریزی راهبردی منظر بافت تاریخی ، مشارکت است . در مشارکت ، افراد از روند امـور آگـاه هسـتند و در این زمینه دارای نگرش میباشند. هم چنین در تصمیم سازیها و تصمیم گیریها به نحوی مداخله مـیکننـد . مشـارکت بـه معنای عام آن از دیر باز با زندگی انسان پیوند داشته و از ابتدای حیات انسان با او همراه بوده است ، ولـی بـه معنـای جدیـد در عرصه ی سیاست و پس از جنگ جهانی دوم آغاز شد . علیرغم شکل گیری اندیشـه مشـارکت در تمـام ابعـاد زنـدگی، ایـن نگرش هنوز به صورت علمی دیده نمیشود و تا زمانی که از پشتوانه فلسفی کارساز و راه گشـا برخـوردار نگـردد، نمـیتوانـد بـه صورت جزئی از فرهنگ مردم درآمده و گسترش یابد . مشارکت هدفمند مردم به عنوان پایـه و اسـاس همـه ی پـروژه هـای توسعه ی شهری تلقی میشود که به تضمین شایستگی مردم محلی، تملک و حمایت محلـی، کمـک مـیکنـد و منفعـت مـردم محلی را به حداکثر میرساند.
دومین رکن ، برنامه ریزی راهبردی است . برنامه ریزی راهبردی چارچوبی برای توسعه ی سیاست ها، زمینـه هـای جدیـد نظـری و ابزارهای تجربی برای برنامه ریزی شهری فراهم ساخته است . این امر در برنامه ریزی راهبردی منظر بافت تاریخی نیز جایگـاه ویژه ای یافته است . برنامه ریزی راهبردی در تجدید حیات شهری دارای سه نقش زیر است :
– افت شهری در اثر پدیده های متعدد و پیچیده ای به وجود میآید که درک این پدیده ها نیاز به بینش جامع دارد.
– رهیافت تجدید حیات شهری یک راه حل تفصیلی و همه جانبه برای مشکلات ارائه میکند. برنامه ریزی راهبـردی بـا توجـه به بینش جامعی که ارائه میدهد، میتواند نقش مهمی در ارائه راه حل های تفصیلی داشته باشد.
– رهیافت تجدید حیات شهری، انواع سازمان ها، گروه های غیررسمی و دیگر قدرت ها را با اهداف و فرهنگ های متفـاوت در بـر میگیرد. هماهنگی و متشکل نمودن این فعالان از جملـه موضـوعات مهـم در تجدیـد حیـات شـهری اسـت . برنامـه ریـزی راهبردی نقش اساسی در این رابطه ایفاء میکند .
سومین رکن برنامه ریزی راهبردی منظر بافت تاریخی پایداری است . پایداری یعنی فضای اقتصـادی، اجتمـاعی و سیاسـی کـه تضمین کننده کیفیت مطلوب زیستی باشد و بتواند مسائلی مانند بهداشت ، آموزش ، رفاه ، آزادی بیان ، حقوق و … را به صـورت پایدار و ماندگار حفظ کند به گونه ای که نسل های آتی بتوانند از آن منابع استفاده نمایند. این مفاهیم دارای خصوصیات ویژه ای نظیر پایداری اجتماعی، عدالت اجتماعی، چارچوب اخلاقی جدید، همگرایی جمعی و ارزیابی میباشد . از دیدگاه توسـعه ی پایدار زمین و فضا فقط عنصری طبیعی برای تـأمین نیازهـای اقتصـادی و کالبـدی شـهری نیسـت ، بلکـه بسـتر اصـلی تمـام فعالیت های شهروندان و ابزار لازم برای تحقق خواست ها و آرزوهای انسانی است .

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 25 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد