مقاله کشف راز جاودانگی اکولوژی منظر بافتهای تاریخی، راهی به سوی تداوم پایداری حیات،مطالعه موردی بافت تاریخی دزفول

word قابل ویرایش
14 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
8700 تومان

کشف راز جاودانگی اکولوژی منظر بافتهای تاریخی، راهی به سوی تداوم پایداری

حیات،مطالعه موردی بافت تاریخی دزفول

چکیده

رمز و راز اکولوژی منظر در بافت های تاریخی از جمله پارامترهای اصـلی در احیـاء ، تـداوم حیـات و کـارکرد مطلوب در بافتهای تاریخی بوده است .محور قرار گرفتن اکولوژیکی منظر در بافت های تاریخی سبب مانـایی وکارایی بهتر حیات در فضاهای سنتی بوده که هم نیازهای زیبایی- شناسی بصری را مرتفـع مـی کنـد و هـم شرایط آسایش محیطی را برای ساکنین بافت های تاریخی به همراه داشته اسـت. بـدین منظـور بافـت سـنتی دزفول به عنوان بی نظیرترین بافت آجری دنیا با برخورداری از ویژگی های منحصر به فردی چون سـازگاربودن با فطرت محیط، انسان محوری، از خود سامان دهندگی ذاتی جهت تحقق هدف این نوشتار مورد کنکاش واقـع گردیده است. این تحقیق از نوع توصیفی -تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات آن مبتنی بر مرور ادبیات موضوع ، مطالعات کتابخانه ای و مشاهده میدانی می باشد. تاکید این مقالـه بـر ارزیـابی جایگـاه اکولـوژی منظـر بافـت تاریخی دزفول و محدوده آن جهت تداوم حیات فضاهای بافت سنتی دزفول می باشد. همچنـین بـا اسـتفاده از آموزه های اکولوژی منظر بافت تاریخی دزفول و انطباق آن با حیات بافت سنتی را مورد کاوش قرار داده تـا بـا پی بردن به نظام میان عناصر اکولوژی منظر بافت تاریخی دزفول فرصتهای بازتولید کیفیات حیـات فضـاهای بافت سنتی به مثابه رهنمودی برای حفظ ، مدیریت و حیات بافت سنتی دزفول به شمار آید. اهم نتایج حاصل از این نوشتار بر این امر حکایت دارد که اکولوژی منظر بافت تاریخی دزفـول بـا فـراهم آوردن امکـان قرائـت و تفسیر صحیح ، ارتباطات عرضی بین اکوسیستمهای منظر و عناصـر سـاختاری بافـت سـنتی از جنبـه هـای پایداری ، موجب حفظ رابطه انسان با بافت سنتی -هویت شهری -و در پی آن ارتقاء حیات بافت و جذب هرچه بیشتر ساکنین و نهایتا تداوم حیات می شود

واژههای کلیدی: اکولوژی منظر،حیات فضاهای سنتی، بافت سنتی دزفول، پایداری

-۱ مقدمه

هرچند که در عصر کنونی مبحث پایداری از غرب شروع شده ولی تاریخ چند هزار ساله کشورمان نشان می دهد که ایرانیان با اصول و محورهای توسعه پایدار بیگانه نبودهاند. در دهه های اخیر مفاهیم اکولوژی منظر در مقیاس های متفاوت برای اعمال

۱

سیاستهای طراحی اکولوژیکی، کاربری اراضی، پایداری بافت های سنتی ، از انزوا به اتصال و از حفاظت سایت به حفاظت شبکههای اکولوژیک توسعه و ارتقا یافته است. بدین ترتیب مفهوم نوپای اکولوژی منظربا در هم آمیختن علوم مختلف اکولوژیکی با الگوهای فضایی و برنامهریزی محیطی وارد مقوله ای تازه شد. علی رغم وجود شهر های تاریخی متعدد و بافت های کهن و با ارزش در این شهر ها،نگرش منسجم و متد خاصی درباره ی شناخت و رمز و رازهای بافت های سنتی وجود ندارد. از مهم ترین عوامل بروز کم رنگ شدن تداوم حیات در بافتهای کهن تغییر در ساختار اکولوژیکی و زیست محیطی این بافتها میباشد. اقدامات انجام گرفته در جهت پایداری و تداوم فضاهای سنتی صرفا بخشی و کالبدی بوده اند و به الگو های گذشته ، پیوندهای زیست محیطی ،هویتی و اکولوژی منظر توجه نشده است .بافتهای قدیمی و تاریخی زیر فشار تغییرات کالبدی ناشی از نیازهای رو به تغییر ساکنین دچار نوعی اغتشاش و هرج و مرج در تداوم حیات پایدار خود شدهاند. به گونه ای که ساختار و ارزشهای اکولوژی منظر و بستر محیطی حاکم بر فضاها سنتی به صورت جبران ناپذیری در حال نابودی است که زمینه های ترک ساکنین از فضاها و بافتهای سنتی فراهم میشود ،همچنین سبب کاهش هویت و زندگی در محلات و شکل گیری آثار نامطلوب و ناموزون بصری و فرهنگی در این بافتها گردیده است.

شکلگیری و شکوفایی شهرهای باشکوه و پویای چون دزفول درکنار رودخانه دز ،سازوکارهای همزیستی با شرایط سخت محیطی نشان از جاودانگی و مانایی اکولوژی منظر در بافتهای کهن و در پی آن تداوم حیات در فضاهای سنتی میباشد.

غفلت از پیوستگی که میان بافت و محیط اطراف آن بوده موجب بروز از بین رفتن غالب مؤلفه های فعالیتی ، کالبدی ، زیست محیطی ونهایتا انقطاع تداوم حیات در بافت سنتی دزفول شده است.لذا در این راستا کوشش خواهد شد تا با کشف رمز و راز بستر و محیط زیست (اکولوژی منظر) استراتژیهای شهرسازی و با تأکید بر دیدگاه برنامه ریزی و کالبدی هویت و ارزش تاریخی و حیات مدنی بافت را ارتقاء بخشید.
توجه به این سئوال اصلی که چگونه اکولوژی منظر در طول تاریخ موجب تداوم حیات و مانایی فضاهای سنتی شده است.و
رودخانه دز و عوامل طبیعی چه تاثیری بر پیدایش ، فضاهای سنتی داشته اند مساله اساسی در این تحقیق می باشد.پژوهش حاضر سعی دارد تا با شناسایی منظر اکولوژیکی رودخانه دز و محیط اطراف آن در توسعه پایدار بافت سنتی دزفول با در نظر گرفتن پتانسیل های رودخانه در جهت پایداری بافت سنتی قدم بردارد. نظر به توسعه سریع در بافت سنتی و جدایی اکولوژیکی رودخانه وبافت در چند سال اخیر، توجه به ملاحظات اکولوژیکی و جلوگیری از تخریب بیش از حد طبیعت لبه رودخانه و بافت به منظور توسعه پایدار و تداوم حیات بافت سنتی ضرورت دارد. از آنجا که بدون توجه به شرایط زیست محیطی و اکولوژی منظر نمی توان به پایداری بافت سنتی رسید بنابراین ضرورت تعیین قابلیتهای اکولوژی(منظر) متناسب با ویژگی های بافت سنتی دزفول جهت تداوم پایداری حیات در فضاها کاملاً مشهود است.

شکل شماره : (۱) اکولوژی منظر رودخانه دز ، منبع نگارنده

-۲پیشینه و مبانی نظری

اکولوژی منظراز جوان ترین شاخه های علم اکولوژی است که پس از جنگ جهانی دوم در اروپا توسعه یافت و به صورت یک علم مشخص مورد توجه قرار کرفته است. موضوع این علم مطالعه و بررسی مجموعه ای از اکوسیستم های به وجود آورنده یک منظر می باشد. به عبارت دیگر اثرات متقابل موجودات زنده با یکدیگر و با محیط.

۲

اکولوژی منظر یک علم میان رشته ای است که به بررسی روابط متقابل بین الگوهای مکانی و فرایندهای اکولوژیکی می پردازد و یک پایه مهم برای مدیریت اکوسیستم و برنامه ریزی کاربری اراضی فراهم می کند.اکولوژی منظر یک شاخه جدید از اکولوژی مدرن است که با روابط داخلی بین انسان و منظرهای باز و انسان ساز، سروکار دارد. اکولوژی منظر روشی است که به وسیله جغرافی دانان، اکولوژیست ها ، برنامه ریزان منظر، طراحان و مدیران به منظور ارتباط برقرار کردن بین سیستم های طبیعی، کشاورزی، انسانی و شهری مورد استفاده قرار می گیرد. (احمدیندوشن،.(۱۳۸۶ دانش بوم شناختی مجموعه شناختهایی است که انسان درباره اثرات محیط و ارتباطات متقابل بین آنها بدست می اورد..

میتوان به شهر هم به عنوان مجموعهای از اکوسیستمهای اختلال یافته از دریچه علم اکولوژی منظر نگریست و ساختارها،عملکردها وفرآیندهای مرتبط با شهر را با این دیدگاه بررسی نمود .عناصر منظر شامل بستر،لکه و دالان ها هستند.در اکولوژی منظر موضوعات اصلی ساختار،عملکرد و تغییر و تحولات آنها در طول زمان می باشد(خان سفید،.(۱۴۷-۱۵۶:۸۸

آنچه علم اکولوژی منظر را نسبت به سایر علوم وابسته منحصربهفرد میسازد،تمرکز این علم بر روابط»افقی«یعنی روابط بین واحدهای فضایی است.این موضوع تحلیلی است بر ساختار و مناسبات درونی اجزای منظر شکل میگیرد ساختار در معنای زیست شناسانه خود به مفهوم همخوانی ارگانیک میان اجزا باز میگردد(خان سفید،.(۱۴۷-۱۵۶:۸۸

به نظر می رسد بقای انسان به عنوان یک گونه، به انطباق وی و منظر یعنی سکونتگاه ها، ساختمان ها، رودخانه ها، مزارع و جنگل ها با روشی نو و پایدار بستگی دارد و نیز به شکل دادن به زمینه ها به گونه ای که ارتباط با هوا، زمین، آب، زندگی و با یکدیگر مورد توجه قرار گرفته و کمک کند تا این ارتباطات را درک و احساس نماییم و بالاخره منظرهایی ایجاد شود که دارای عملکرد بوده، پایدار، بامعنی و هنرمندانه باشد .همه می توانند منظر را بیاموزند، بخوانند و آنچه را می خوانند بفهمند و شعور نویی را به زندگی در شهر، حومه و روستا ابراز دارند تا قدرت بیان منظر آن گونه که حیات ما وابسته به آن است پرورانده شود(اسپیرن،(۳۴ :۱۳۸۴

شکل شماره : (۲) شکلگیری بافت کهن بر مبنای بعد معنایی و ارتباط با پایداری دید و منظراکولوژی ،منبع نگارنده

– ۳ واژه شناسی

ماندگاری : (Durability) ماندگار یعنی ماندنی، یعنی آنچه که بتواند باقی باشد و تداوم یابد .به قول کوین لینچ ماندگاری عبارت ” است از میزان مقاومت عناصر یک شهر در مقابل فرسودگی و زوال و دارا بودن توانایی فعالیت طی دوره طولانی(پاکزاد:۱۰۸ ،.(۱۳۷۹ساختار شهرهای کهن، استعداد و قدرت حیات و زندگی را دارد و پدیده ای ماندگار است .ساکنان یک شهر به این فضاهای ماندگار نیاز دارند تا به آنها تعلق داشته باشند ومعنای سکونتشان را از گذشته ای دیرین تا به امروز درک نمایند

جاودان : (Eternal ) مخفف جاویدان – همیشه، دائم، پایدار، پاینده(فرهنگ معین) .به نظر میرسد واژه ماندگاری بیشتر بر جنبه فیزیکی اثر و مقاومت کالبدی آن در مقابل فرسایش ناشی از گذشت زمان و عوامل مختلف دلالت دارد در حالیکه واژه جاویدان علاوه بر مانایی، سخن از نوعی حیات و اثر بخشی و جذابیت دارد .اگرچه کالبد بسیاری از آثار ماندگار معماری

۳

همچنان باقی است؛ ولی از آنجا که حیات ندارند و برای مردم فرهنگ سازی و حیات بخشی نمیکنند، جاودانگی نداشته و در عین ماندگاری مرده اند. (نقره کار،۳۱،(۴۴-۸۸

-۴ رازجاودانگی و پایداری بافت های سنتی

پدیده های ماندگار در طول زمان می مانند و بار می گیرند و به بخشی از خاطرات جمعی تبدیل می شوند .به این ترتیب توجه به ماندگارها در طراحی فضا باعث افزایش حس تعلق به فضا میشود، در این حالت فضا از زمان دیگری غیر از زمان حال برخورداراست .ماندگاری، بیان نوعی تداوم تاریخی و به دنبال آن تداوم فرهنگی است .پدیده جاودان، یک پدیده تکامل یافته است و تمامیت دارد و چون توانسته است در طول زمان علیرغم همه تحولات پیرامون بماند، در تحلیلها و بررسی ها حکم مرجع را پیدا می کند ودر هر دوره از دیدگاههای مختلف قابل بررسی و استناد می شود. (نقره کار:۳۱،(۴۴-۱۳۸۸

راز جاودانگی اکولوژی منظردربافتهای تاریخی و پایداری این بافتها را باید در برخورد با شرایط زیست محیط و فرهنگی. و

همچنین شرایط پیرامون آن جستجو کرد . در واقعیت نمی توان معنا، کارکرد و کالبد یک پدیده را از هم تفکیک کرد، ماندگاری در هر سه آنها قابل بررسی است (پاکزاد:۱۰۸،(۱۳۷۹ وجود ایدهای خاص در بافت سنتی و استفاده از منظر اکولوژیکی در جهت زنده نگه داشتن بافت (ارتباط فرمی ، عملکردی و معنایی میان بافت و اکولوژی منظر و منحصر به فرد بودن اکوسیستم بین بافت و اکولوژی منظر)

 توجه به منظر فرهنگی و مردمی (مردم محور) .
 پاسخ عقلانی نیازهای عام و فرا زمان و مکان انسان (کریستوفر الکساندر)

-۱-۴ تفکرات و فرهنگ(منظر فرهنگی)

تاکید ما برفرهنگ به این دلیل است که شهرها را دستاورد فرهنگی محسوب میکنیم . طبیعت بدون فرهنگ،مطلوب و زیبا نیست و فرهنگ بدون طبیعت نیز زیبا و شادی بخش نیست . هر جا که نارسایی فرهنگ انسانی و برنامه ریزی بی رویه ای که به توسعه های نازیبا منجر می شوند،مشاهده شود تضاد این دو را آشکار می سازند. منظر فرهنگی ترکیبی از کار انسان و طبیعت را ارایه می دهد. افزون بر این منظرهای فرهنگی ،مکانهای معیشت انسان ،هویتها و سامانههای عقیدتی همه جهان هستند(.(ceccarelli and Rossler2003:5تعامل دو سویه بین فرهنگ بومی واکولوژی منظر از جمله بارزترین و ملموس ترین جلوه های فرهنگ بشری است که نمود آن در فضاهایی عینی و قابل ادراک در بافتهای سنتی قابل مشاهده است. ارتباط اکولوژی منظر و فضاهای بافت سنتی در شلگیری نظامِ زیرساختی ، فرهنگی و ذهنی اهالی بافت نقش اساسی دارد.

در اینجا ما هدف خاصی به اکولوژی منظر (فرم طبیعی زمین ،پوشش گیاهی الگو وفرم) بافت سنتی دزفول نگاه میکنیم لذت بردن از چشم اندازی طبیعی پیداکردن راهی از میان آن به منظور ایجاد مکانی برای زندگی پایدار یا ساختن شهری ماندگار را می توان هدف بازشناسی فرهنگی بافت دانست.فرهنگ تعییین می کند که کجا را نگاه کنیم،چگونه نگاه کنیم و به دنبال کدام ویژگی های فضایی ،فرایندی و الگویی اکولوژی منظر باشیم.

بافت سنتی دزفول در پی ایجاد مکان ها و اکولوژی منظر ی است که بتواند موجب پایداری و تداوم حیات خود باشد. و محل های مناسبی برای فرم ها و عناصر شاخص در نظر گرفته شود ، همچنانکه استفاده از منظر فرهنگی موجب شکلگیری و حیات بافت دزفول بر اساس ارتباط بین اکوسیستم های موجود طبیعی و فرهنگی بوده است .

۴

شکل شماره : (۳) منظر فرهنگی بافت و احترام به طبیعت و رودخانه ،منبع نگارنده

-۲-۴ منظرگاه اکولوژیکی رویکردی فرهنگی

بر اساس یک تمایل دیرین، انسان همواره از دیدن مناظر کلی از نقطه ای مشرف بر آن لذت می برد .حال اگر این نقطه تصویری کلی از یک اکوسیستم و منظر طبیعی باشد برای او معنا و مفهوم تداوم حیات را خواهد داشت.در گذشته، منظر شهرهای سنتی (ایرانی- اسلامی) به نوعی برخواسته از فرهنگ و سنن کهن این مرز و بوم بوده و در راستای ترویج اهداف و ایدولوژی خو د بوده است. بنابراین چشم اندازهای موجود شهری به عنوان دید بصری ساختار قدرت، فرهنگ، اقتصاد و پتانسیل های طبیعی آن جامعه در طی زما نهای متفاوت به شمار می رود مادام دیولافوا شهر دزفول را چنین توصیف می کند : شهر همانند آمفی تائتری در طول ساحل سراشیب رود قرار دارد و از دور
منظر سرور آوری نشان می دهد . خانه ها مانند عمارت چند طبقه در بالای یکدیگر واقع شده اند.با قرار گرفتن درنقاط مشرف به رودخانه و بافت دزفول می توان تصویر کلی از بافت مشرف به رودخانه را دید که تداعی خاطرات ذهنی مشترک ساکنین میباشد.

شکل شماره : (۴) قرار گیری بافت سنتی دزفول بر روی بستر کنگلومرایی ،ماخذ:امام اهوازی

-۳-۴ زیبایی اکولوژیکی

منظر تأثیر زیادی بر کیفیت زندگی دارد و نباید آن را به اقتصاد یا تصمیمات صرفاً حرفه ای واگذار کرد .زیرا بین الگو و فرایندهای سازنده زمین، ادراک ما از آنها و پیوند دائمی با زیبایی ارتباط مستقیمی وجود دارد که جنبه های فیزیکی زمین را به جنبه های ادراکی منظر تبدیل می کند. (بل،(۹۲:۱۳۸۲

بافت سنتی دزفول دارای ویژگی های طبیعی و اکولوژیکی منحصر به فردیست و نمونه کامل شهری که با درک و شناخت عمیق از زیبایی اکولوژیکی و فرهنگی شکل گرفته و همچنین در ان ارتباط بین عوامل طبیعی و بستر زمین در شکل گیری و جهت دادن به ارزشهایی زیبایی شناسی نقش اساسی دارد.دانش رو به تکامل اکولوژی منظر اهمیت الگوهای سکونتگاهی را در طراحی منظر نشان می دهد.

۵

شکل شماره :(۵)ساختار زیبایی اکولوژیکی منظر رودخانه و بافت کهن ،ترکیب جانداران، بافت و گیاهان خودرو،ماخذ:نگارنده

سایمون بل چشم انداز وسیعی را مورد نظر قرار می دهد وی نقش الگوهای اکولوژیک منظر ،زیبایی شناسی طبیعت و الگوهای انسان ساخت را مورد آزمون قرار می دهد. همزیستی میان انسان و طبیعت درشهر ایرانی نیز به صورت آشکاری وجود داشته است. ساختههای موجود در بافت سنتی با طبیعت همسو و هماهنگ بودهاند. یکی از مهم ترین و پررنگ ترین مؤلفه هایی که می تواند به درک و ایجاد زیبایی بین انسان و محیط بینجامد اکولوژیک است طبیعت نقش بسیار مهم و گسترده ای در شکل گیری زیبایی هایی فرهنگی ،اجتماعی و محیطی دارد .از طرف دیگر می تواند منبعی بسیار حیاتی برای بهره برداری و توسعه بافتهای نقش اساسی داشته است .زیبایی اکولوژیک شالوده ای است که به یکپارچگی هویت منطقه ای می انجامد و بخش مهمی از زیبایی شناسی و تدوام حیات را شامل می شود.

-۵ بافت سنتی دزفول و حیات پایدار

بافت قدیم دزفول را بافتی ارگانیکی تشکیل می دهد که در حاشیه رودخانه شکل گرفته است. ساختار و گسترش بافت سنتی دزفول شدیدا تحت تاثیر رودخانه دز بوده .جهت گیری های متفاوتی درفرم های خالص آن به چشم می خورد.که این ویژگی باعث شده مورفولوژی بافت از یکنواختی خارج شده و بیشترین بهره را از نیروهای طبیعی رودخانه دریافت کنند. عملکرد بافت سنتی وشکلگیری آن متاثر از کریدورهای رودخانه شهری و ارزش اکولوژیکی زمین می باشد. گرچه رودخانه دز به صورت عنصری واحد و مشخص به صورت خطی از درون بافت عبور کرده و عموماً تداعی کننده هویتی ثابت و مشخصی است، هنگام عبور از نقاط مختلف، شرایط متفاوتی را پذیرا می شود که آن رانیازمند برنامه ریزی و طراحی خاصی می نماید.

وجود رودخانه و امکان دسترسی آسان و وجود زمینهای زراعی با خاک مرغوب برای کشاورزی که امکان رشد شهر و تداوم بقای آن را در زمانهای بعدی فراهم میآورده است، از دیگر مسائل موثردر پویایی و استمرار حیات شهر بودهاند. شیب طبیعی کنار رودخانه و امکان هدایت آبهای سطحی در بافت به طرف آن، به عنوان یک کانال طبیعی در نحوه شکلگیری بافت قدیم شهر دزفول نقش مهمی داشته است. همچنین مساله مهم دیگری که در شکل گیری نوع ساختمان و فضاهای داخلی شهر دزفول و تمایز نحوه ساخت خانههای قدیمی آن با شهرهای دیگر ایران موثر است ،جنس زمین می باشد. زمینی که بافت قدیمی شهر دزفول بر آن استقرار یافته است دارای بستر سخت کنگلومرایی میباشد(امام اهوازی،.(۱۳۸۲:۳۱ این حالت ،امکان حفر کانالهای هدایت آب و ایجاد شوادانها و شبلستانهایی(پورعلی:(۱۳۸۴:۵۹ را در دل زمین برای پایداری شرایط زیست فراهم آورده است.

-۱-۵ فضاهای سنتی و تداوم حیات

بافتهای سنتی در هر شهر کانون و هسته اولیه و آغازین شهر و قلب تپنده و تاریخ آن محسوب می شوند.تداوم حیات در فضاهای سنتی بیش از چندین دهه در این بافتها در جریان بوده و نیز می تو اند در جریان باشد به شرط آنکه با حفظ و احیای روشمند و برنامه ریزی شهری بر پایه شناخت درست اکولوژیکی و پیوند میان طبیعت و بافت سنتی بتوان زندگی و تداوم

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 14 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد