مقاله نوروزنامه ی خیام وتأثیر آن در اشاعه ی زبان فارسی و فرهنگ ایرانی

word قابل ویرایش
13 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
«نوروزنامه » مشهورترین اثر خیام نیشابوری است که حدود سال ۴٩۵ قمری نگاشته شده است . پس از دو قرن سکوت ، اگرچه اکثر دولت های قرون اولیه ایران اسلامی، از ترک تباران خطه ی خراسان بزرگ بودند اما اشاعه ی فرهنگ ایرانی با بهترین ابزار یعنی؛ زبان فارسی، همیشه در دستور کار قرار داشت تا هر سلسله ای به نوبه خود در بازسازی و احیای رونق ، اقتدار و شکوه گذشته ایران ، سهمی داشته باشد. بنابراین ؛ همت بر جذب و تشویق دانشمندان ، ادیبان ، شاعران و… سر لوحه ی کار فرهنگ دوستی و تمدن پروری شاهان قرار می گرفت . از میان شعرای ایران زمین ، عنوان «حکیم » تنها به پنج تن تعلق یافته که یکی از آن ها «خواجه ، حکیم ، فیلسوف الوقت ، سید المحققین ، ملک الحکما عمر بن ابراهیم الخیام رحمه الله علیه » است . پرسش اصلی مقاله ی حاضر این است : از میان انبوه آثار و مآثر خیام ، نوروز نامه ی وی تا چه حد در رشد و اعتلاء زبان فارسی و گسترش فرهنگ ایرانی تأثیر داشته است ؟ فرض مطرح بر این است : با توجه به موضوعات و مباحث بخش های مختلف کتاب نوروزنامه و نیز عبارات و اصطلاحات مربوط به پیدایش جشن نوروز و زبان و فرهنگ ایران ، سهم درخور توجهی از آن این کتاب است . بدیهی است کار این مقاله به روش تحقیق ، ادبی ـ تاریخی؛ جمع آوری مطالب ، کتابخانه ای و تدوین آن به صورت توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته است .
واژه های کلیدی: نوروزنامه ، خیام ، خراسان بزرگ ، زبان فارسی، فرهنگ ایرانی
مقدمه
بی شک ایران ، گنجور گنجینه های کهن فرهنگی و زبان فارسی آن از غنی ترین و بهامند ترین زبان های دنیاست . ایران و ایرانیان را بدون زبان ، ادبیات و فرهنگ ، تصور کنیم ، قطعا شیری خفته و بی یال و دم خواهیم یافت . پس ؛ هرآنچه از اشتیاق ، خروش و جنبش در این فلات بزرگ می بینیم همه از نتایج بالیدن به آثار ارجمند فرهنگی و ادبی است .
نیکو فارسی دانستن ستاره های پر فروغ سپهر ادب پارسی و عرق ملی و عشق ذاتی به مام وطن در نوشته ها و اشعار امثال حکیم عمر خیام نیشابوری کاملا هویداست .
علاوه بر آثار شفاهی و مکتوب یک طرفه ، پیوند های فکری استوار و نامه نگاری ادیبان و دانشمندان فرهنگ پرور با یکدیگر، هر ایرانی و حتی غیر ایرانی ادب دوست را به خواندن پاره ای از تألیفات و تصنیفات ادبای بزرگ فارسی می کشانده است .
«نوروزنامه » رساله ای است که در آن حرف ، بسیار است و منسوب به خیام شمرده اند. اما می توان اطمینان کرد که خیام یادداشت هایی فراهم آورده بود تا از آن کتابی درباره ی نوروز بپردازد و شاید عمرش وفا نکرده یا اصلا به آن نپرداخته و یادداشت هایش پس از او به وسیله دیگران به شکل کتاب موجود درآمده است .
در مجموع این کتاب آدمی را به یاد منجم و فیلسوفی ریاضی دان می اندازد که رباعی های جنجالی نیز از اوست : مردی که در عصر خود به علت احاطه بر دانش ها و استعداد و تفکرش مورد احترام اهل نیشابور بوده ـ و این از نامه ی سنائی غزنوی به او بر می آید ـ و در عصر خودش کسی جرأت نکرده است که او را بی دین بخواند. اما بدهایی که به او گفته اند نتیجه ی تعمق های بعدی در رباعیات اوست که پیوند او را از آسمان و از مردان آسمانی می گسلد و به زندگی، زیبایی و هوشیاری وابسته می دارد.
از این کتاب دو نسخه خطی باقی مانده است : یکی نسخه ی لندن که کامل است و چنان که بوریس روزنفلد (خیام شناس روسی) نوشته است نقصی ندارد. البته ؛ این نسخه چندان مورد توجه و استفاده قرار نگرفته است . نسخه ی دیگر در برلن بوده و همین نسخه ی اخیر است که به وسیله استاد مجتبی مینوی در تهران به سال ١٣١۴ چاپ شد.
برای نوشتن مقاله ی حاضر، علاوه بر نسخه استاد مینوی، نسخه ی استاد علی حصوری نیز مورد مطالعه قرار گرفت نسخه ی استاد مینوی در ١٨٢ صفحه که حدود سی صفحه ی اول آن مقدمه و معرفی اثر است و با تصحیح و تحشیه و توضیح واژه ها و اسامی و اعلام کتاب پایان می یابد اما نسخه استاد حصوری در ٩١ صفحه تنظیم شده است و ناشر آن کتابخانه طهوری است و نشر اول آن در سال ١٣۴٣ صورت گرفته است .
بخش های متعدد و متنوع متن اصلی کتاب عبارتند از: ـ آغاز کتاب نوروزنامه ـ اندر آئین پادشاهان عجم
ـ آمدن مؤبد مؤبدان و نوروزی آوردن
ـ اندر یاد کردن زر و آن چه واجب بود درباره ی او ـ اندر علامت دفین ها
ـ یاد کردن انگشتری و آنچه واجب آید درباره ی او ـ یاد کردن خوید و آنچه واجب آید درباره ی او ـ یاد کردن شمشیر و آنچه واجب آید درباره ی او
ـ یاد کردن تیر و کمان و آنچه واجب بود درباره ی ایشان ـ یاد کردن قلم و خاصیت او و آنچه واجب آید درباره ی او ـ یاد کردن اسپ و آنچه واجب آید درباره ی او ـ نام های اسپان به زبان فارسی
ـ اندر ذکر باز و هنر او و آنچه واجب آید درباره ی او ـ اندر گزیدن باز
ـ حکایت اندر منفعت شراب
ـ حکایت اندر معنی پدید آمدن شراب ـ گفتار اندر خاصیت روی نیکو
خیام در سده ی پنجم هجری (یازدهم میلادی) می زیسته که اوج نظریه پردازی ها و قله ی سلسله جبال فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی در همین قرن است . گرچه خمیر مایه های این فراز، در راستای سده های سوم و چهارم (نهم و دهم میلادی) آماده شده بود. براستی؛ سده های واپسین ، چندان چیز تازه ای به یافته ها و بافته های سده ی پنجم نیفزوده است .
بدین گونه بررسی سهم تأثیر نوروزنامه ی خیام در ارتقاء مقام زبان و فرهنگ فارسی، شایان واکاوی قرار گرفته است .
و اما نوروز و علت پیدایش آن که بهانه ی اصلی خیام برای نگارش کتاب نوروزنامه بوده است ، مهم ترین رخ داد طبیعی است که همیشه یادآوری زیبایی و اهمیت آن در تاریخ و ادبیات ایران متبلور شده است .
نوروز عمود وسط خیمه فرهنگ و تمدن ایرانی است و این عید چنان با ایران درهم آمیخته است که نمی توان گفت کدام کهن ترند؟!
در فراز و نشیب تاریخ این سرزمین حتی یکبار نیز ایرانی را بدون نوروز نمی توان یافت . حتی آن زمان که فرزندش خفته در خون و شهر و آبادیش را لگدمال ستوران دشمن می بیند باز در آن لحظه اهورائی ناخودآگاه به یاد نوروز جان می گیرد. چراکه به عقیده ی او نوروز چنان عزیز است که حتی روان در گذشتگانش نیز به پاس آن در این سرای، جشن می گیرند. پس خانه را از هر چه رنگ کهنگی دارد می زداید، خوان با شکوه نوروزی می گستراند و منتظر، چشم به راه می نشیند تا نوروز، سرای او را نیز به شکوه خویش روشنی بخشد.
پس ؛ می ستاییم نوروز را و ارج می نهیم زبان فارسی و فرهنگ ایرانی را.
این بخش با تذکاری در باب اهمیت نقش خراسان و خراسانیان در نهضت نوزائی فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و به ویژه ارتقاء جایگاه زبان پارسی پی گرفته می شود تا موافق موضوعیت و عنوان این همایش ملی و ارزشمند سخنی به جا عرضه گردد: هنگامی که منصور نوح سامانی (امیر خراسان و فرارود ٣۶۶ـ٣۵٠ قمری / ٩٧۶ـ٩۶١) خواست تا تفسیر محمد بن جریر طبری (م : ٣١٠ق / ٩٢٣م در بغداد) از تازی به پارسی در آید، نخست از دانشمندان فرارود درباره ی روا بودن کار پرسید.
دانشمندان شهرهای گوناگون آن سرزمین پهناور، که بی گمان حنفی مذهب بودند، بر درستی و روائی ترجمه ی تفسیر طبری به پارسی از دیدگاه دینی نامه دادند. آن گاه ، به دستور امیر خراسان این کار سر و سامان گرفت . اگرچه تاریخ درست انجام این ترجمه ، معلوم نیست ولی در میانه ی سال های ٣۵٠ تا ٣۶۵ قمری / ٩۶١ تا ٩٧۵ میلادی پایان یافت . پس ؛ دانشمندان ، مترجمان و تازی دانان خراسان بزرگ ، پیشگامان ترجمه های سترگ و بر جای مانده ی پارسی از قرآن حکیم بودند (ساکت ، ١٣٨۶، ۴۶٩).
علت نگارش نوروزنامه
«خیام » خود در باب انگیزه ی نوشتن نوروزنامه فرموده : دوستی که بر من حق صحبت داشت و در نیک عهدی یگانه بود از من التماس کرد که سبب نهادن نوروز چه بوده است و کدام پادشاه نهاده است ، التماس او را مبذول داشتم و این مختصر جمع کرده آمد به توفیق جل جلاله .
وی همچنین در آغاز کتاب چنین نگاشته : … اما سبب نهادن نوروز آن بوده است که چون بدانستند که آفتاب را دو دور بود یکی آن که هر سیصد و شصت و پنج روز و ربعی از شبانه روز به اول دقیقه حمل بازآید به همان وقت و روز که رفته بود بدین دقیقه نتواند آمدن ، چه هر سال از مدت همی کم شود و چون جمشید آن روز دریافت نوروز نام نهاد و جشن آیین آورد و پس از آن پادشاهان و دیگر مردمان بدو اقتدا کردند و قصه آن چنان است که چون گیومرث اول از ملوک عجم به پادشاهی بنشست ، خواست که ایام سال و ماه را نام نهد و تاریخ سازد تا مردمان آن را بدانند بنگریست که آن روز بامداد آفتاب به اول دقیقه حمل آمد مؤبدان عجم را گرد کرد و بفرمود که تاریخ از اینجا آغاز کنند، مؤبدان جمع آمدند و تاریخ نهادند و چنین گفتند مؤبدان عجم که دانایان روزگار بوده اند… (حصوری، ١٣۵٧، ١٢ـ٩).
در ادمه ، خیام به پادشاهی کیومرث و حمایت ایزد و فرشتگان از وی سخن می راند و به توضیح معانی ١٢ ماه شمسی می پردازد. پادشاهی طهمورث و سپس بر تخت نشستن آفریدون (= فریدون ) را مطرح می کند و می نویسد: چون صد و شصت و چهار سال از ملک آفریدون بگذشت دور دوم از تاریخ گیومرث تمام شد و او دین ابراهیم علیه السلام پذیرفته بود (حصوری،١٣۵٧، ١٩).
چون صد و شصت و چهار سال از ملک آفریدون بگذشت دور دوم از تاریخ گیومرث تمام شد و او دین ابراهیم (ع ) پذیرفته بود و پیل و شیر و یوز را مطیع گردانید و خیمه و ایوان او ساخت و تخم و درختان میوه دار و نهال و آب های روان در عمارت و باغ ها او آورد چون ترنج و نارنج و بادرنگ و لیمو و گل و بنفشه و نرگس و نیلوفر و مانند این در بوستان آورد و مهرگان هم او نهاد و همان روز که ضحاک را بگرفته و ملک بر وی راست گشت جشن سده بنهاد و مردمان که از جور و ستم ضحاک برسته بودند پسندیدند و از جهت فال نیک آن روز را جشن کردندی و هر سال تا امروز آیین آن پادشاهان نیک عهد در ایران و توران بجای میآرند. چون آفتاب به فروردین خویش رسید آن روز آفریدون بنو جشن کرد و از همه جهان مردم گرد آورد و عهد نامه نبشت و گماشتگان را داد فرمود و ملک بر پسران قسمت کرد.
ترکستان از آب جیحون با چین و ماچین توژ را داد و زمین روم مرسلم را و زمین ایران و تخت خویش را به ایرج داد و ملکان ترک و روم و عجم هم از یک گوهرند و خویشان یکدیگرند و همه فرزندان آفریدونند و جهانیان را واجب است آیین پادشاهان بجای آوردن از بهر آنکه از تخم وی اند و چون روزگار او بگذشت و آن دیگر پادشاهان که بعد از او بودند تا به روزگار گشتاسپ . چون از پادشاهی گشتاسپ سی سال بگذشت زردشت بیرون آمد و دین گبری آورد و گشتاسپدین او بپذیرفت و بر آن می رفت و از گاه جشن آفریدون تا این وقت نهصد و چهل سال گذشته بود و آفتاب نوبت خویش به عقرب آورد. گشتاسپ بفرمود تا کبیسه کردند و فروردین آن روز آفتاب به اول سرطان گرفت و جشن کرد و گفت این روز را نگاه دارید و نوروز کنید که سرطان طالع عمل است و مردهقانان را و کشاورزان را بدین وقت حق بیت المال دادن آسان بود و بفرمود که هر صد و بیست سال کبیسه کنند تا سال ها بر جای خویش بماند و مردمان اوقات خویش به سرما و گرما بدانند. پس آن آیین تا به روزگار اسکندر رومی که او را ذوالقرنین خوانند بماند و تا آن مدت کبیسه نکرده بودند و مردمان هم بر آن می رفتند تا به روزگار اردشیر بابکان که او کبیسه کرد و جشن بزرگ داشت و عهدنامه بنوشت و آن روز [را نوروز] بخواند و هم بر آن آیین می رفتند تا به روزگار نوشین روان عادل . چون ایوان مدائن تمام گشت نوروز کرد و رسم جشن به جا آورد چنانکه آیین ایشان بود اما کبیسه نکرد و گفت این آیین بجا مانند تا به سر دور که آفتاب به اول سرطان آید تا آن اشارت [که ] گیومرث و جمشید کردند از میان برخیزد. این بگفت و دیگر کبیسه نکرد تا به روزگار مأمون خلیفه . او بفرمود تا رصد بکردند و هر سالی که آفتاب به حمل آمد نوروز فرمود کردن و زیج مأمونی برخاست و هنوز از آن زیج تقویم می کنند تا به روزگار المتوکل علی الله .
متوکل وزیری داشت نام او محمد بن عبدالملک ، او را گفت افتتاح خراج در وقتی می باشد که مال در آن وقت از غله دور باشد و مردمان را رنج می رسد و آیین ملوک عجم چنان بوده است که کبیسه کردند تا سال به جای خویش بازآید و مردمان را به مال گزاردن رنج کمتر رسد چون دستشان به ارتفاع رسد. متوکل اجابت کرد و

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 13 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد