مقاله پژوهشی در زندگی فریدالدین عطار نیشابوری

word قابل ویرایش
13 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
فریدالدین محمدعطار نیشابوری از جمله بزرگترین شعرای زبان فارسی در نیمه دوم قرن ششم و ربع اول قرن هفتم هجری بود. پژوهش حاضر با هدف بررسی زندگی، آثار و افکار عطار نیشابوری میباشد. روش پژوهش توصیفی – اسنادی (کتابخانه ای) است و یافته ها نشان داد که عطار از تمام تواناییهای یک جامعه برای بیان مضامین عرفانی در اشعارش استفاده نمود وی با درک تمام ویژگیهای روانشناختی و جامعه شناسی زمان خود به تعلیم مضامین مختلف پرداخته است و بیتردید عطار از سرمایه های عرفانی شعر فاسی است و عرفان وی چراغ اندیشه عرفان اسلامی است لذا آشنایی با اشعار پربار عطار نیشابوری در ترویج زبان غنی و ژرف پارسی راهگشا میباشد.. همچنین نتایج حاکی از آن است که عطار شاعری است که در زمانه خویش شعر را از انحصار خواص خارج و مطابق با ذوق عامه سروده و به با ورود به زندگی عوام ، احسساات و باورهای مردم عامه ، زبان شعر خویش را از ابتذال دور نگه داشته و با پیوند مفاهیم عرفانی، اخلاقی و غنایی چاشنی درد و شور و شوق را به اشعار خویش افزوده است ؛ لذا اشعار عطار نیشابوری دربردارنده زیباترین گهرهای ادب فارسی است که از جایگاهی رفیع برخوردار است .
واژگان کلیدی: عطار نیشابوری، عرفان ، اخلاق .
مقدمه
عطار نیشــابوری نویســنده ، شــاعر و عارف قرن شــشــم و هفتم قمری اســت مادرش زنی با کمل بود و در رشــد معنوی و شخصیتی وی اثریبسزا داشت . عطار ابتدا شغل پدرش را انتخاب نمود و به عطاری شهره گشت سپس در مواجهه با حوادث زندگی شغل عطاری را رها نمود و به کسب علم پرداخت . وی تحصیلاتش را در نیشابور فرا گرفت و با پیشتکار و ذوق خدادادی علوم زمانش را فرا گرفت و آثار متنوعی از خویش بر جای گذاشـــت وی در علوم و فنون ادبی، کلام ، نجوم ، تفسیر آیات و احادیث و سایر علوم فقه و نیز در علم گیاه شناسی و پزشکی ماهر بود(فرهیزاده ، ١٣٨٧).
ناگفته ها درباره زندگی و مرگ عطار بیش از گفته هاست . در آثار فراوانی که از وی به جا مانده نتوانسته است این ابهامات را از بین ببرد. البته انتســاب نادرســت بســیاری از این آثار به وی، خود بر ابهامات موجود افزوده اســت . شــاید دلیل دیگر ناشــناخته ماندن وی که البته بر محبوبیتش نیز افزوده ، عدم هیچگونه انتســاب به دربار و عوامل درباری اســت . در ســراســر اشعار وی حتی یک بیت شعر نیز نمیتوان یافت که در آن مدح چنین افرادی را کرده باشد(صفا، ١٣٩۵).
عطار دوران زندگی خود را با دو فتنه خونین غز و غول همراه بود و به وایتی خود وی نیز در فتنه مغول به دســـت یکی از آنان به شــهادت رســیده اســت . دکتر شــفیعی کدکنی در مقدمه کتاب مختارنامه درباره قطعی بودن شــهادت وی چنین میگوید: «سرانجام عطار، مثل بسیاری از جوانب زندگیش روشن نیست . اینکه وی به مرگ طبیعی نمرده و بر دست کفار تاتار شهید شده است جزء اطلاعات مسلم تاریخ ادبیات فارسی است » (شفیعی کدکنی، ١٣٨٧).
متأســفانه پژوهش هایی که تاکنون پیرامون عطار و شــعر وی انجام گردیده ، در قیاس با تحقیقاتی که باید صــورت پذیرد، بســیار اندک و ناچیز بوده و لذا، هنوز اهمیت و جایگاه واقعی این شــاعر در زبان و ادب فارســی چنان که باید آشــکار نگردیده است . لذا در ذیل به شماری از این پژوهش هااشاراتی میگردد، در پژوهش بابامیریگاوبنده (١٣٩۵) با موضوع «مبانی اخلاق در آثار عطار نیشابوری» میباشد درفصول ابتدایی کارش به زندگینامه و آثار این شاعر توانمنداشاره ای کوتاه نموده و در ادامه به بررســی مبانی اخلاق در افکار و اندیشــه این شــاعر مشــهور پرداخته و بیان میدارد از دید عطار خودشناسی میتواند منجر به خداشناسی گردد. صفا (١٣٩۵) در کتاب «تاریخ ادبیات ایران » نیز به زندگینامه و آثار عطار گذری کوتاه نموده اســت . کوه زاده (١٣٨٩) در رســاله ارشــد با عنوان «مرگ و زندگی در اشــعار عطار نیشــابوری» در صفحات آغازین رساله اش به زندگینامه عطار پرداخته و با بیان افکارش و معرفی آثار وی به صورت مختصر ابراز نموده است . فرهیزاده (١٣٨٧) نیز در رساله ارشد با موضوع «فرهنگ لغات واصطلاحات عرفانیاسرارنامه و الهینامه عطار نیشابوری» به زندگینامه ، حوادث ، آثار و افکار این عارف درخشان و برجسته ادبی به صورت خلا صه پرداخته است . با توجه به شماری از تحقیقات انجام شده در رابطه با عطار نیشابوری به وضوح میتوان دریافت که پرداختن به زندگی این شاعر مشهور و توانمند در این آثار به صورت مختصر و کوتاه میباشد، لذا هدف از پژوهش حاضر بررسی زندگی، افکار و آثار عطار نیشابوری میباشد.
روش تحقیق
روش پژوهش توصیفی – اسنادی (کتابخانه ای) است .
ادبیات نظری
– زندگینامه عطار نیشابوری
فریدالدین ابوحامد محمد بن اسحاق عطار نیشابوری شاعر و عارف نام آور ایران در قرن ششم و آغاز قرن هفتم است .
وی در سال ۵۵٣ در کدکن نیشابور متولد شد و در سال ۶٢٧ه .ق . در قتل عام مغولان در شهر نیشابور از دنیا رفت و در همان شهر به خاک سپرده شد.پدر عطار ، مردی زاهد و بیدار در بود و پیشۀ داروفروشی داشت و مادرش نیز زنی پرهیزکار بود(فرهیزاده ، ١٣٨٧). شغل پدر و ذوق عارفانه مادر را به ارث برد و در ور زندگی دراز خود علاوه برکسب مقامات معنوی در عرفان و تصوف ، اطلاعاتی از طب نیز کسب کرده بود و در داروخانه سرگرم بابت و داروفروشی بوده است ، مصیبت نامه و الهی نامۀ را در دکان عطاری، یعنی داروخانه به نظم درآورده است (بابامیریگاوبنده ، ١٣٩۵)،
چنانکه خود در کتاب خسرونامه گوید:
به من گفت ای به معنی عالم افروز چنین مشغول طب گشتی شب و روز
و باز در مصیبت نامه گفته است :
مصیبت نامه کاندوه جهان است الهی نامه کاسرار عیانست
به داروخانه کردم هر دو آغاز چگونه زود رستم زین و آن باز
به داروخانه پانصد شخص بودند که در هر روز نبضم می نمودند
او علاوه بر اینکه طبیب و داروسازی ماهر بود ، چنانکه از آثارش پیداست ، دارای اطلاعات عمیق ریاضی، نجومی روان شناسی و خلاصه ، فیلسوفی عالی مقام بوده است (فرهیزاده ، ١٣٨٧).
– سوانح زندگی عطار نیشابوری
گفته اند که انقلاب حال او در زمان پزشکی و داروگری او دست داده بود. درباره حادثۀ ساختگی انقلاب حال عطار ، جامی چنین آورده است : «گویند سبب توبۀ وی آن بود که روزی در دکان عطاری مشغول و مشغوف به معامله بود ، درویشی آنجا رسید و چند بار -شی لله گفت : وی به درویش نپرداخت . درویش گفت : ای خواجه تو چگونه خواهی ؟ مرد عطار گفت : چنانکه تو خواهی مرد! درویش گفت : تو همچون من می توانی! مرد عطار گفت بلی! درویش کاسه چوبین زیر سر نهاد و گفت :الله و جان بداد. عطار را حال متغیر شد ، و دکان بر هم زد و به این طریقه درآمد» (صفا، (۱۳۹۵
به هرگونه که باشد ، به یقین انقلاب حال عطار در همان زمانی که به داروسازی و پزشکی مشغول بوده ، اتفاق افتاد. او اندیشه های عرفانی را در شعر خود می آمیخت . و در عین وصول به مقامات و مدارج معنوی ، به مشاغل دنیوی و کسب معاش نیز می پرداخت . جامی او را از مریدان شیخ مجدالدین بغدادی شمرده است . عطار قسمتی از عمر خود را به رسم سالکان طریقت در سفر گذراند و از مکه تا ماوراء النهر بسیاری از مشایخ را زیارت کرد و در این سفرها و ملاقات ها بود که به خدمت مجدالدین بغدادی رسید ؛ و گویند در پیری شیخ ، هنگامی که بهاءالدین محمد پدر مولانا جلار الدین با پسر خود رهسپار عراق بود ، در نیشابور به خدمت شیخ رسید و نسخه ای از اسرارنامۀ خود را به مولانا که در آن هنگام کودکی خردسال بود، بداد(بادکوبه ای هزاوه ای، ١٣٧٨).
– مضامین اشعار عطار
اقتباس از مضامین ومعانی آیات و احادیث و قصص و روایات دینی یکی از ویژگیهای شعر در دوره عطار است که او نیز از به کار بردن آیات و احادیث و روایات دینی درشعر خود ،دریغ نکرده است . شاعر در مثنوی های خود به اصول ظاهری دین و اعتقاد و ایمان به مذهب تأکید دارد ، و مردم را به عنایت و رحمت حق متوجه می سازد. از ذکر و توبه و تأثیر شکرگذاری و بهشت و دوزخ و… مضامینی در اشعارش می آورد که گاه از معتقدات عوام مردم سرچشمه می گیرد(شجیعی، ١٣٧٣). او صاحبان قدرت را مدح نمی کند و زبان به ستایش امیر و وزیری نمی گشاید؛ چنانکه در منطق الطیر گوید:
من ز کس بر در کجا بندی نهم نام هر دونی خداوندی نهم
نه عام هیچ ظالم خورده ام نه کتابی را تخلص کرده ام
او فقط خدا را می جست و برای رسیدن به معشوق لایزالی خود سلوک عارفانه را پیش گرفت و در لباس فقر و بی نیازی به امور دنیوی اشتغار داشت و با داشتن ثروت و تمکن مالی، برای مال دنیوی ارزشی قائل نبود و مردم را به عدم دلبستگی به مال دنیوی دعوت می کرد .شرح عشق عطار در غزل هایش ، شرح چگونگی و کیفیت حال سالک است در وادی عشق ، که با آنچه در مثنوی هایش آمده است متفاوت است .غزلهای او سخن در و بیان آشفتگیهای آن ، وصف ساقی و جام ، نرگس مست و چشم جادو است ولی مثنوی های او ، توصیف دشواریهای راه عشق ، و ویژگیهای عارفانۀ این وادی است که سالک باید با صبر و تحمل بسیار از آن بگذرد .امتیاز ویژه شعر او آن است که مضامین اخلاقی و عرفانی را با زبانی ساده ، در لباس تمثیل و حکایت ، بیان می کند تا کلامش مؤثر واقع شود. «نکتۀ درخور توجه در تمثیلها و حکایات مثنوی های عطار این است که به نام محمود و ایاز تمثیل بسیار می آورد و این دو نفر را سمبل بندگانی قرار می دهد که بندگی خداوند را به حد کمال رسانیده و به مرتبۀ والایی از مراتب عشق الهی رسیده اند» (شجیعی، ١٣٧٣).
– آثار عطار
از آثار مشهور عطار می توان به : اسرارنامه و الهی نامه ، مصیبت نامه ، جواهرالذات ، وصیت نامه ، منطق الطیر ، بلبل نامه ، حیدرنامه ، شترنامه ، مختارنامه ، شاهنامه و دیوان شعری او، اشاره کرد که جمعا دوازده کتاب نظم است وگویند چهل رساله نظم کرده و پرداخته اما نسخ دیگر متروک و مجهور است و قصاید و غزلیات و مقطعات شیخ با رباعیات و کتب مثنوی صد هزار بیت بیشتر نیست . اثر منثور عطار، نیز تذکره الاولیاء است که در شرح احوال و گفتارهای مشایخ صوفیه است . غیر از آثاری که در بالا ذکر کردیم ، منظومه های دیگری را نیز به او نسبت داده اند ، از جملۀ آنها: مظهر العجایب ، هیلاج نامه ، لسان الغیب ، مفتاح الفتوح ، بیسرنامه ( پسرنامه ) ، سی فصل و جز آنها را هم بدو منسوب داشته اند که بعضی از آنها به سبب رکاکت الفاظ و سستی فکر و اندیشه و اظهار تمایل شدید و متعصبانه به تشیع ، مسلما از عطار نیشابوری نیست (صفا، ١٣٩۵).
اشعار و آثار عطار، چند تن از شاعران بزرگ را سخت تحت تأثیر قرار داده است که درصدر آنها باید از مولانا جلال الدین بلخی یاد کرد که بیست و یک داستان از منظومه های مختلف عطار را ، به صورتهای گوناگون در دفاتر ششگانۀ مثنوی خود گنجانده است (فرهیزاده ، ١٣٨٧).
– منطق الطیر: مهم ترین و برجسته ترین مثنوی عطار و یکی از مشهورترین مثنویهای تمثیلی فارسی و مشتمل بر ۴۴۵٨ بیت میباشد. این کتاب که در واقع میتوان آن را «حماسه ای عرفانی» نامید، عبارت است از داستان گروهی از مرغان که برای یافتن سیمرغ که پادشاه آنهاست به راهنمای هدهد به راه میافتند و در راه از هفت مرحله سهمگین میگذرند و در هر مرحله گروهی از مرغان از ره باز میمانند، سرانجام از انبوه مرغانی که در جستجوی «سیمرغ » بودند، تنها «سیمرغ » باقی میماند و چون به خود مینگرند در مییابند که آنچه بیرون از خود میجسته اند سیمرغ اینکه در وجود خود آنهاست عطار با ایجاد آرایه جناس میان سیمرغ و سیمرغ ، اتحاد سالک و خدا را بیان میکند. هفت وادی منطق الطیر عبارتند از: ١.طلب ٢. عشق ٣.معرفت ۴. استغنا ۵. توحید ۶. حیرت ٧. فنا.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 13 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد