مقاله بررسی فرصتها وچالشهای اکوتوریسم در حفاظت از محیط زیست

word قابل ویرایش
37 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده :
اکوتوریسم یا گردشگری طبیعت از زیرشاخه های نوین گردشگری است که متخصصین و به ویژه زمین شناسان ، بوم شناسان ، جغرافیدانان و دست اندرکاران صنعت گردشگری را به خود جذب نموده است .در این شاخه از گردشگری برخورد مسئولانه با طبیعت و حفظ آثار طبیعی یک اصل محسوب می شود و سعی دارد ضمن حفظ محیط ، امکان توسعه پایدار کالبدی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی را برای ساکنین محلی فراهم آورد .
این پژوهش با استفاده از کتب ، مقالات ، اسناد و طرح های ملی، منطقه ای و محلی و سایر منابع مکتوب مرتبط با موضوع پژوهش ؛ انجام شده است . در مقاله حاضر مهمترین مزایا وقابلیت های اکوتوریسم در حفظ محیط زیست ،وهمچنین معایب واثرات تخریبی آن و موانع و چالش های فراروی توسعه اکوتوریسم در کشورمان مورد مطالعه قرار گرفته است .
بهبود چشمگیر آگاهیهای اجتماعی، آموزش رفتارهای صحیح زیست محیطی به افراد جامعه و جلب حمایت بیشتر آنها از ذخایر ملی و طبیعی و تبادل فرهنگی از طریق برخورد افراد محلی با بازدید کنندگان را می توان از نقاط مثبت اکوتوریسم دانسته و آن را، منشاء اشتغال و درآمدزایی، توسعه زیرساخت ها و منبعی ارزشمند برای گذران اوقات فراغت برشمرد. معایب مختلف اکوتوریسم نیزشامل ؛ تخریب محیط زیست ، ، تغییر آداب و رسوم وفرهنگ بومی منطقه ای تحت تأثیرگردشگران ، همچنین ساخت جاده ها مستلزم تخریب جنگل ، دشتها، کوه ها است و این امر خسارات جبران ناپذیری بر محیط زیست و جانوری وارد می سازد و علاوه بر آن با عبور خودروها از این جاده ها از لحاظ آلودگی هوا نیز تأثیرات مخربی بر محیط زیست خواهد گذاشت .اکوسیستم ایران ، بستر مناسبی برای سودآوری در بخش اکوتوریسم است . اگرچه بسیاری از گونه های نادر جانوری ایران یا به کلی منقرض گشته و یا در معرض انقراض هستند، لیکن هنوز هم گونه های متنوع جانوری و گیاهی در خور توجهی که در اقالیم گوناگون موجود است . که در صورت مدیریت صحیح ، می تواند جوابگوی گردشگران باشد. اطلاع رسانی و معرفی جاذبه های اکوتوریسم ، شناسایی محدوده های مناسب حفاظت شده ،آموزش نحوه حفظ محیط زیست ،ایجاد امکانات مناسب طبیعت گردی را میتوان ازراهکارهای گسترش اکوتوریسم معرفی نمود.
کلید واژه : گردشگری طبیعت ، اکوتوریسم ، مزایا ، معایب ، محیط زیست
مقدمه :
اکوتوریسم یا بوم گردی از جمله انواع گردشگری مبتنی بر طبیعت است که طی دو دهه اخیر نزد صاحبنظران به عنوان یک موضوع چندارزشی برای رسیدن به توسعه پایدار اهمیتی قابل توجه یافته است . چرا که این نوع گردشگری بنا به ماهیت خود، به زیر ساخت ها و امکانات زیر بنایی و سایر سرمایه گذاری های کلان اقتصادی نیاز چندانی ندارد.
اکوتوریسم یا گردشگری طبیعت از زیرشاخه های نوین گردشگری است که متخصصین و به ویژه زمین شناسان ، بوم شناسان ، جغرافیدانان و دست اندرکاران صنعت گردشگری را به خود جذب نموده است .
اکوتوریسم با تکیه بر پدیده های طبیعی و اشکال ژئومرفولوژیک که عموما در اثر فرایندهای بیرونی تغیر دهنده زمین شکل گرفته است ، علاقمندان به این پدیده ها را برای بازدید از جاذبه های زیبای زمین به طبیعت دعوت می کند.مهم اینکه در این شاخه از گردشگری برخورد مسئولانه با طبیعت و حفظ آثار طبیعی یک اصل محسوب می شود و سعی دارد ضمن حفظ محیط ، امکان توسعه پایدار کالبدی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی را برای ساکنین محلی فراهم آورد و منشاء اشتغال و درآمدزایی، توسعه زیرساخت ها و منبعی ارزشمند برای گذران اوقات فراغت باشد.
در جهان رقابتی امروز کشورهای مختلف با معرفی جذابیتهای گردشگری خود سعی در بهبود وضعیت اقتصادی خود دارند. کشور ما نیز بی شک با وجود صدها مکان جذاب و دیدنی، می تواند با استفاده از این ثروت خداداد، در بهبود وضع اقتصادی خود کوشا باشد و ثروتهای غیر قابل تجدید خود نظیر نفت و گاز و معدن را، برای مصارف مهمتر نگاه دارد.
کشور ایران به عنوان یکی از پنج کشور برخوردار از بیشترین تنوع اقلیمی در جهان و یکی از ذخیره گاه های مهم تنوع زیستی کره زمین از مزیت نسبی بسیار بالایی جهت توسعه اکوتوریسم برخوردار است .
کشور ما ، مجموعه گنجینه های نفیس خدادادی و پیشینه تاریخ و تمدن فرهنگی، همواره مورد توجه گردشگران بوده است . وبا دارا بودن طبیعت و اقلیم متنوع و گوناگون خود قاره ای کوچک است با دیدنیهای بسیار.
بیان مساله :
یکی از عالیترین صفات طبیعت این است که هر کجا بروید”زمین ” هم هست و طرح صدها گذران تعطیلات و اوقات فراغت برای مشتاقان طبیعت فراهم می باشد. امروزه در بیشتر کشورهای دنیا، اکوتوریسم ، واژه ای شناخته شده است .
گردشگران داخلی و خارجی از پدیده های منحصر به فرد و دیدنی های مربوط به طبیعت دیدن می کنند و لحظات شاد و مفرحی را در کنار خانواده و دوستان سپری می نمایند. به خصوص کودکان و نوجوانان از این نوع گردشها لذت فراوان برده و درسهای بسیار می آموزند. آنچه تا کنون از گردشگری در ذهن ما خطور می کرد، دیدن بناهای تاریخی و آثار باستانی است که تنها بخش کوچکی از گردشگری به شمار می آید، دیدنی های جاذبه های طبیعی، هم یکی از جذاب ترین زمینه های گردشگری و جذب گردشگر است .
صنعت گردشگری به یکی از گسترده ترین و متنوع ترین صنایع جهان بدل شده است . جابجایی سالانه میلیون ها انسان و میلیاردها دلار بین کشورها و ساکنین آنها از جمله آثار رشد و توسعه صنعت گردشگری در جهان است . بر اساس آخرین برآوردها، صنعت گردشگری در قرن ٢١ بزرگترین منبع درآمد برای بسیاری از کشورها خواهد بود.
نکته حائز اهمیت اینکه صنعت گردشگری به عنوان یک موضوع چندارزشی از راهکارهای مهم نیل توسعه پایدار محسوب می شود، چرا که منبعی تمام نشدنی و با حداقل اثرات تخریبی زیست محیطی است .
در این میان ، گردشگری مبتنی بر طبیعت و از جمله اکوتوریسم به سرعت در حال رشد و پیشی گرفتن از سایر بخش های صنعت گردشگری است ، طبق گزارش سالبالاس و لاسکارین و برآورد سازمان جهانی گردشگری بیش از ٧ درصد کل هزینه سفرهای بین المللی از آن طبیعت گردی است و نرخ رشد سالانه آن بین ١٠ تا ٣٠ درصد است ، این در حالی است که کل رشد صنعت گردشگری سالانه ۴ درصد اعلام شده است (رینولد و همکاران ، ١٩٩٣).
بنا به تحقیق ، کشور ایران جزء ده کشور برتر جهان در زمینه جاذبه های گردشگری است . همچنین کشور ما به عنوان یکی از پنج کشور برخوردار از بیشترین تنوع اقلیمی در جهان و یکی از ذخیره گاههای مهم تنوع زیستی کره زمین از مزیت نسبی بسیار بالایی برای توسعه اکوتوریسم برخوردار است (کرمی، ١٣٧٨).
مهم اینکه گردشگری مبتنی بر طبیعت برخلاف سایر انواع گردشگری بنابه ماهیت خود، نیاز به سرمایه گذاری های گسترده برای ایجاد امکانات زیربنایی ندارد و امکان توسعه بسیار بیشتری دارد.
متأسفانه با وجود قابلیت ها و جاذبه های ویژه و منحصر به فرد توسعه گردشگری در ایران و مطابق آمارهای جهانی و مطالعات انجام گرفته ، گردشکری در کشور ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است . به دیگر سخن گردشگری در ایران منبع اقتصادی کم نظیر و ویژه و تا حدودی به حال خود رها شده است و اقداماتی که تاکنون در راستای توسعه گردشگری در کشور انجام گرفته است ، به هیچ وجه متناسب با نیاز و توان گردشگری کشورما نبوده است . از جمله مهمترین مسایل و مشکلات در این زمینه می توان به موارد زیر اشاره نمود:
– توان ها و جاذبه های اکوتوریسم جهت علاقمندان ایرانی و خارجی چندان شناخته شده نیست و متولیان امر جهت معرفی و اطلاع رسانی این جاذبه ها اقدام مهمی به عمل نیاورده اند؛
– برای جذب علاقمندان به جاذبه های طبیعی موانع و محدودیت های فراوانی وجود دارد از جمله اینکه زیر ساخت های مناسب حمل و نقل و جابجایی، اقامت (هتل ، مهمانسرا، پناهگاه و استراحتگاه ) و پذیرایی و دیگر خدمات جانبی ایجاد نشده است ؛
– طرح و برنامه مشخص برای توسعه اکوتوریسم در کشورتهیه ، تدوین و اجرا نشده است .
– با وجود جاذبه های توریستی بسیار بالا ، تنها یک محدوده زمین شناسی در قشم به عنوان ژئو پارک به تصویب رسیده وبقیه گزینه ها ازقبیل : کویر لوت ، محدوده قله های سهند و سبلان و غار کتله خور زنجان که پیشنهادهای ایران در حوزه اکوتوریسم برای ثبت در فهرست جهانی یونسکو بوده است ، به طور کامل معرفی نشده است .
باتوجه به موارد فوق مقاله حاضرکوشیده است ضمن بررسی قابلیتها وتوانهای توسعه گردشگری طبیعت نقش و تاثیر این منابع را در توسعه پایدار گردشگری منطقه وکشور مورد مطالعه و ارزیابی قرار دهد و به سوالات اساسی زیر پاسخ دهد:
١) مهمترین مزایا واثرات مثبت گردشگری طبیعت چه مواردی بوده و چگونه میتوان از این قابلیتها برای توسعه پایدار منطقه بهره برداری نمود؟
٢) معایب واثرات تخریبی گردشگری طبیعت چیست ؟ وچگونه می توان از آن پیشگیری نمود؟
٣) مهمترین جاذبه های طبیعی ایران برای معرفی به گردشگران طبیعت کدام موارد را شامل می گردد؟
روش پژوهش و گردآوری داده ها و اطلاعات
در این پژوهش جهت گردآوری داده ها و اطلاعات از روش کتابخانه ای (اسنادی) به شرح زیر استفاده شده است :
الف ) استفاده از کتب ، مقالات ، اسناد و طرح های ملی، منطقه ای و محلی و سایر منابع مکتوب مرتبط با موضوع پژوهش ؛
ب ) استفاده از کتب و مقالات الکترونیکی جهت اطلاع از تجربه سایر کشورهای جهان به دلیل کمبود منابع علمی و تحقیقاتی در داخل کشور؛
پیشینه اکوتوریسم و دیدگاههای مرتبط با آن
اکوتوریسم که معادل فارسی آن بوم گردی است ، نوعی گردشگری می باشد که با انگیزه استفاده از طبیعت و تمام جاذبه – هایی که به نوعی با طبیعت در ارتباط میباشد صورت میگیرد. “سازمان جهانی گردشگری ” این نوع گردشگری را چنین تعریف کرده است :
مسافرت به مناطق طبیعی که با احساس مسئولیت همراه است و موجب بهبود سطح زندگی مردم محلی و حفظ محیط زیست شود. “انجمن اکوتوریسم ” تعریف جامع و کاملی از اکوتوریسم ارائه کرده است . به نظر انجمن یاد شده اکوتوریسم سفری مسئولانه به مناطق طبیعی است که محیط زیست را مورد حفاظت قرار می دهد و آسایش عمومی بومیان را تأمین مینماید. (فنل ١٣٨۵: ۶٩)
کنکاش در ویژگیهای این شاخه از طبیعت گردی نشان میدهد، اکوتوریسم با انگیزه انس بیشتر با طبیعت صورت میگیرد که گردشگر علاوه بر گذران اوقات فراغت ، از شگفتی های طبیعت ، عظمت و ظرافت های جهان خلقت آگاهی مییابد و از آن لذت میبرد، ضمن اینکه گردشگران حفظ جلوه های طبیعت و احترام به فرهنگ و جوامع و ملل دیگر را برخود لازم میدانند. (کاظمی١٣٨۵: ٢٧) بر این اساس می توان گفت چهار رکن اصلی و ضروری در اکوتوریسم عبارتنداز :
• حداقل تاثیر زیست محیطی
• حداقل تاثیر و حداکثر توجه به فرهنگ مناطق میزبان
• حداکثر منافع اقتصادی جهت افراد میزبان و
• حداکثر رضایت تفریحی برای جهانگردان
شایان ذکر است “اکوتوریسم ” واژه نسبتا جدیدی است که اغلب اشتباه فهمیده می شود و به شکل درست از آن استفاده نمی شود. برخی از این واژه برداشتی سطحی می کنند تا گردشگران را به حفظ محیط زیست ترغیب نمایند، این در حالی است که اقدام آنها تنها یک برنامۀ ساده “طبیعت گردی ” است که ممکن است موجب تاثیرات منفی اجتماعی و طبیعی نیز گردد. هرسفری که در طبیعت صورت پذیرد و ٣ مشخصه تعریف اکوتوریسم را نداشته باشد، طبیعت گردی نام دارد. در سفرهای طبیعت گردی طبیعت برای حضور انسان آماده می شود ولی در سفرهای اکوتوریستی، انسان خود را برای حضور صحیح در طبیعت آماده می سازد.
به علت این که تاکنون واژه فارسی مناسبی برای معادل سازی کلمه انگلیسی اکوتوریسم از سوی فرهنگستان فارسی اعلام نشده است در این متن از واژه معمول اکوتوریسم استفاده می گردد.
هنگامی که برای اولین بار در سال ١٩٨٠ میلادی واژه ” اکوتوریسم ” مطرح شد تعریفی از آن ارائه شد که تا امروز در سطح وسیعی پذیرفته شده است و همان گونه که پیش از این نیز گفته شد انجمن بین المللی اکوتوریسم ، این نوع گردشگری را سفری مسئولانه به مناطق طبیعی با هدف حفظ محیط زیست میداند که در عین حال زندگی بهتر و رفاه بیشتری را برای مردم و ساکنین محلی فراهم می کند. (درام و مور، ٢٠٠٢)
به همان اندازه که آگاهی و تجربه نسبت به اکوتوریسم در سطح جهان افزایش می یابد نیاز به تعاریف جامع و
تفصیلی تر بیشتر می شود. در سال ١٩٩٩ “مارتا هانی ” تعریف دقیق تری از اکوتوریسم ارائه نموده است :
اکوتوریسم به طور معمول سفری است به “مناطق حفاظت شده ” بکر که سعی می شود تاثیر بر محیط اندک و در مقیاس کوچک باشد و به افزایش سطح آگاهی گردشگران کمک می کند و سرمایه هایی را برای حفظ محیط زیست فراهم می کند و به طور مستقیم به توسعۀ اقتصادی و اقتدار سیاسی جوامع محلی کمک می کند و فرهنگ های مختلف و حقوق بشر را محترم می شمارد.
به هر حال ، سازمان های درگیر اکوتوریسم از جمله سازمان حفظ جنگل ها و منابع طبیعی تعریف ارائه شده توسط اتحادیه جهانی حفظ محیط زیست در سال ١٩٩۶ را به شرح زیر پذیرفته است :
“سفر مسئولانه به محیط زیست و بازدید از مناطق طبیعی به منظور بهره مندی و درک طبیعت (همراه با ویژگی های حال و گذشتۀ فرهنگی)که به حفظ محیط زیست کمک می کند و دارای تاثیر اندک گردشگر بر محیط می باشد و برای مردم محلی فعالیت اجتماعی- اقتصادی سودمندی ایجاد می کند.” عناصر زیر برای موفقیت نهایی یک برنامه اکوتوریسم تعیین کننده است و اکوتوریسم باید:
• تأثیری اندک بر مناطق حفاظت شده داشته باشد؛
• دست اندرکاران اکوتوریسم (افراد ذینفع و درگیر) شامل :اشخاص ، جوامع ، اکوتوریست ها، تورگردانان و مؤسسات دولتی را در فرآیند برنامه ریزی، توسعه ، اجرا و مراقبت درگیر نماید؛
• سنت ها و فرهنگ های محلی را محترم بشمارد؛
• درآمد عادلانه و مستمر(پایدار) برای جوامع محلی یا حداقل برای دست اندرکاران از جمله تورگردانان بخش خصوصی ایجاد نماید؛
• برای حفظ منابع طبیعی حفاظت شده درآمد تولید نماید؛
• به تمامی دست اندرکاران و نقش آنها در حفظ منابع طبیعی آموزش دهد.(جمالزاده ، فلاح ١٣٨٢)
اکوتوریسم نوعی گردشگری است که با انگیزه استفاده از جاذبه ها و توانمندی های طبیعی و تمام جاذبه هایی که به نوعی با طبیعت در ارتباط می باشد صورت می گیرد، کوهنوردی، کوه پیمایی، صخره نوردی، پیاده روی، دامنه نوردی، قایق رانی، قایق سواری در رودخانه های آرام ، شنا، انواع اسکی (روی آب ، برف ، چمن و ماسه ) پرواز با کایت ، پاتیناژ، اسکیت روی یخ ، اسکیت چرخ دار، حمام آفتاب ، غارنوردی، یخچال نوردی، تماشای مناظر طبیعی (حیوانات ، گل و گیاه کمیاب و پرندگان )، گردش و پیک نیک ، تله کابین ، بازدید علمی، خرید و اکوتورهای مختلف مانند تمشک چینی، فندق چینی، گلاب گیری و نیز فعالیت های مربوط به شکار و صید در محیط طبیعی از جمله جاذبه های اکوتوریسم محسوب می شود. (قادری١٣٨٣، ٢۶) اکوتوریسم واجد چهار ویژگی مشخص و بارز زیر است :
• سفر به یک منطقه طبیعی صورت می پذیرد؛
• حفاظت از تنوع زیستی مورد حمایت قرار می گیرد؛
• برای جوامع میزبان محلی سودمند است ؛
• موجب درک و فهم عمیق تری از طبیعت و محیط زیست می شود. (پاپلی یزدی١٣٨۵،٢١٧)
بنابراین می توان حفاظت از محیط زیست را وجه تمایز اکوتوریسم از دیگر انواع گردشگری و از جمله طبیعت گردی دانست ، چرا که در دیگر انواع گردشگری و از جمله طبیعت گردی الزاما حفاظت از محیط زیست و حفظ ارزش های جامعه میزبان مد نظر قرار نمی گیرد.
پیرس و والاس شش اصل زیر را به عنوان اصول اکوتوریسم در نظر گرفته اند:
• از منابع موجود به گونه ای استفاده شود که میزان تأثیرات منفی بر محیط زیست و افراد بومی به حداقل برسد؛
• میزان اطلاعات و آگاهی عمومی در مورد زیست بوم و فرهنگ منطقه افزایش یابد و نظر بازدیدکنندگان به مسایل و موضوعات مؤثر بر حفظ زیست بوم معطوف گردد؛
• فعالیت اکوتوریسم در حفاظت از محیط زیست و مدیریت منطقی مناطق حفاظت شده و سایر مناطق طبیعی مؤثر باشد.
• میزان مشارکت نزدیک و دراز مدت بومیان را در روند تصمیم گیری جهت تفسیر نوع و میزان گردشگری مستقر در منطقه افزایش دهد؛
• منافع اقتصادی و سایر فواید حاصل از گردشگری به سمت چرخه اقتصاد هدایت شود، در این ارتباط ترویج و توسعه فعالیت های سنتی مورد تأکید قرار گیرد و جهت احیای این فعالیت ها و جلوگیری از ورود فعالیت های جایگزین اقدام لازم صورت پذیرد؛
• در نهایت اکوتوریسم بایستی بتواند فرصت های استثنایی و مناسبی را برای بومیان ، نمایندگان مؤسسات ، شرکتها و دیگر دست اندرکاران گردشگری فراهم نماید تا آنها نیز بتوانند از مناطق طبیعی بازدید کنند و از مواهب آن استفاده نمایند و همچنین در مورد شگفتی های مناطق گردشگری که سایر بازدیدکنندگان جهت دیدن آن رنج سفر را تحمل نموده اند، مطالب بیشتری بیاموزند. (فنل ١٣٨۵: ۶٨)
اکوتوریسم یا گردشگری زیست محیطی و بنا به تعریف موسسه بین المللی اکوتوریسم در سال ١٩٩١ گردشگر در یک سفر مسئولانه به مناطق طبیعی می کوشد تا ضمن حفاظت از محیط زیست به زندگی راحت مردم و ساکنین محلی نیز خدشه ای وارد نسازد. (پاپلی یزدی ٣١٧،١٣٨۵)
نیاز بشر به اکو توریسم وبومگردی از منظر دین واجتماع
باید توجه داشت که گردشگری طبیعت با گردشگری معمولی وفراگیر تفاوت اساسی دارد. زیرا در توریسم طبیعت اثرات کمتری بر پیکر محیط زیست وبافت فرهنگی وارد شده وضمنا این نوع فعالیت به عوامل زیر بنایی کمتری را طلب می کند.
از آنجا که تعالیم حیات بخش اسلام به کرات مسلمانان را به دیدن سرزمینهای مختلف ومراودت فرهنگی تشویق نموده است . دین مکبین اسلام هم در قران وهم در سنت به کرات به تبادل فرهنگی وتعامل صلح آمیز ناشی از سفر اشاره نموده است .در بیش از ٢٠ آیه شریفه قر آنم مجید ، سیر وسفر مورد سفارش قرار گرفته وبه صیغه امر آمده است نماز مسافر نیز مشمول تخفیف قرار گرفته وشکسته است . همچنین از امر واجب روزه نیز معاف می باشد.
«حضرت علی (ع ) برای گردشگری پنج خاصیت را ذکر فرموده اند که از آن جمله می توان افزایش علم وآگاهی گردشگر به سبب دیدار از وادیها وسرزمینهای گوناگون وآشنایی با دانشمندان واندیشمندان مختلف اشاره کرد. »(بلمکی ، ١٣٨٢) در تعالیم اسلام برحفظ طبیعت خیلی تاکید دارد از آن جمله شکستن شاخه در ختی را برابر با شکستن بال ملائک ویا آب دادن به در ختان را با نجات جان بشر برابر میداند.
اکو توریسم از دید روانشناسی اجتماعی سبب رشد شخصیتئ وشکوفایی استعدادها وارتقای سطح دانش ومعرفت افراد می گردد وانسانها را یاری می دهد تا با شناخت تنوع فرهنگها ، ارزشها ی ملی اقوام گونا گون ،برخود محوری فائق آیند.ودر جهت وحدت خاندان انسانی گام بردارند.(اشتری ، ١٣٨٣)
سفر به دنیای ناشناخته ، آشنا شدن با فرهنگها وقومیتهای مختلف ، دیدن رودها ،جنگل ها ،مظاهر زیبای طبیعت ،سیر وسفر به آفاق دور ونزدیک .انسان امروزی هر قدر عوامل راحتی زندگی خود را بیشتر فراهم کندوصنعتی تر شود انگار بیشتر تشنه سفر می گردد.
ارتباطات جمعی تجربه کردن سفر را در انسان نه تنها نمی کاهد بلکه زیاد هم می کند.انسان صنعتی نمی تواند خود را برای همیشه محبوس به چهار دیواری کند. او بیش از گذشته تشنه سفر خواهد بود. به همین دلیل توریستهای ژاپنی ، آمریکایی وآلمانی روز به روز بیشتر می شوند. انسان می تواند گرانترین اثر نقاشی یا یاقوت یا الماس را بخرد وبه خانه بیاورد ولی نمی تواند جنگلهای آمازون ، کویر لوت ، وقله سبلاان را به خانه بیاورد. باید خودش از نزدیک به تماشای آنه رود ، خاطر ه ای که در ذهن انسان از سفر می ماند که قابل انتقال به دیگران نیست .آنجا که توریسم طبیعت نیز از شاخه های توریسم است مترادف با آمدن انسانهای پر طاقت وصبلور وقوی روحیه به طبیعت است که خود نعمتی محسوب می شود.(یزدانی ١٣٧٨، شماره ٣)
اکو توریسم وتوسعه پایدار
در سال ١٩٨٠ برای نخستین بار نام توسعه پایدار در گزارش سازمان جهانی حفاظت از منابع طبیعی (IUCN) آمد. این سازمان در گزارش خود با نام استراتژی حفظ منابع طبیعی این واژه را برای توصیف وضعیتی به کار برد که توسعه نه تنها برای طبیعت مضر نیست ، بلکه به یاری آن هم می آید.
کمیسیون جهانی محیط زیست ، وتوسعه پایدار را این گونه تعریف کرد: «توسعه پایدار فرایند تغییری است در استفاده از منابع ، هدایت سرمایه گذاریها، سمت گیری توسعه تکنولوژی و تغییری نهادی است که با نیازهای حال وآینده سازگار باشد».( درام و مور، ٢٠٠٢)
همچنین براساس گزارش برانت لند (رشد کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه = WCED ) توسعه پایدار عبارت است از توسعه ای که نیازهای کنونی جهان را تامین کند، بدون آنکه توانایی نسلهای آتی را دربرآوردن نیازهای خود به مخاطره افکند و این که توسعه پایدار «رابطه متقابل انسانها و طبیعت در سراسر جهان است .( همان ) در چشم انداز زیست محیطی آنگونه که «مان » مطرح کرد، توسعه تنها زمانی پایدار است که بر شالوده اصول بوم شناسی استوار باشد.
پایداری میتواند چهار جنبه داشته باشد: پایداری در منابع طبیعی، پایداری سیاسی، پایداری اجتماعی و پایداری اقتصادی.در حقیقت توسعه پایدار تنها بر جنبه زیست محیطی اتفاقی تمرکز ندارد بلکه به جنبه های اجتماعی و اقتصادی آن هم توجه میکند. توسعه پایدار محل تلاقی جامعه ، اقتصاد و محیط زیست است . صنعت گردشگری به عنوان یک موضوع چندارزشی از راهکارهای مهم نیل توسعه پایدار محسوب می شود، چرا که منبعی تمام نشدنی و با حداقل اثرات تخریبی زیست محیطی است .
اکو توریسم نیز به عنوان یکی از زیر شاخه های گردشگری از مولفه های مهم در گسترش توسعه پایدار است .زیراکه در این نوع از گردشگری برخوردار مسئولانه با طبیعت و حفظ آثار طبیعی یک اصل محسوب می شود و سعی بر آن است که ضمن حفظ محیط ، امکان توسعه پایدار کالبدی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی را برای ساکنین محلی فراهم آورد و منشاء اشتغال و درآمدزایی، توسعه زیرساخت ها و منبعی ارزشمند برای گذران اوقات فراغت باشد .
مزایای اکوتوریسم
اکوتوریسم یکی از مهمترین فعالیتهای اقتصادی در نقاط مختلف جهان می باشد. و فرصت بسیار مناسبی در اختیار بازدیدکنندگان قرار می دهد تا نسبت به اهمیت حفظ فرهنگ ها و چگونگی محافظت از فرهنگهای محلی و طبیعت آگاه شوند.
این شرایط برای جوامع محلی و روستاها و نواحی دوردست طبیعی درآمد خوبی ایجاد می کند.شهرت اکوتوریسم در این است که ابزار مناسبی برای محافظت از نواحی محسوب می شود.اجرا و توسعه اکوتوریسم نتایجی را به دنبال دارد:
• اهمیت نواحی حفاظت شده و اکوسیستم ها را افزایش داده و ارزش اقتصادی آنها را بالا می برد .
• برای نواحی حفاظت شده درآمد مستقیم ایجاد می کند.
• منجر به ایجاد تشکیلات منسجم برای پایش از نواحی محافظت شده در سطح جوامع محلی،ملی و بین المللی می شود .
• باعث ارتقاء فرهنگ استفاده پایدار از منابع طبیعی شده و منجر به کاهش تهدیدات جوامع زیستی می شود.
• این نواحی قابلیت بالایی برای تحقق سودبخشی اکوتوریسم به افراد محلی دارد.درحالی که در نواحی با بازدیدکنندگان کمتر این قابلیت وجود ندارد .
در دیگر اشکال توریسم عوامل مهم دیگری نقش دارد.فرآیند برنامه ریزی اکوتوریسم شاخص بسیار مهمی برای این قابلیتهای اکوتوریسم و استراتژی بسیار قوی برای محافظت از نواحی می باشد.
اکوتوریسم برای گردشگر،یک سفرآموزنده می باشد،که درآمد آن صرف حفاظت محل شده و مستقیما در رشد وتوسعه اقتصادی و تقویت سیاسی جوامع محلی تأثیر گذاشته و موجب تکریم فرهنگهای گوناگون و حقوق بشر می گردد.
بر اساس موافقت سازمانهای مرتبط با اکوتوریسم (سازمانهای فعال در زمینه حفظ طبیعت ) وتعریف ارائه شده در سال ١٩٩۶ توسط اتحادیه حفاظت از زمین ،عامل اساسی در اکوتوریسم که باید مورد توجه قرار گیرد عبارتند از:
– اکوتوریسم ، باید سفری مسئولانه و بازدید از مناطق طبیعی به منظور برخورداری و احترام به طبیعت با هر گونه ویژگی تاریخی و یا فرهنگی جدید مربوط به آن که به حفظ منطقه کمک کرده و کمترین تأثیر منفی را داشته و از لحاظ اجتماعی -اقتصادی،برای ساکنین منطقه سودآور باشد.
– حفاظت از محیط زیست ،اکوتوریسم را به یک نوع از گردشگری تبدیل کرده که از مشارکت کنندگان می خواهد تا حد امکان با در نظر داشتن اهداف حفاظتی،به مدیریت مناطق حفاظت شده توجه کنند.
– گردشگری در طبیعت بهترین روشی است که می تواند برای منطقه و ساکنین آن مفید بوده و منجر به حفاظت از طبیعت شود.استفاده از منابع طبیعی به عنوان جاذبه های گردشگری و بدون آسیب رساندن به آن ،مقوله ای ایده آل در راستای توسعه پایدار است .
رشد و تحول اکوتوریسم
اکوتوریسم ،مفهومی است که همزمان با رشد سریع گردشگری طبیعی درطی ٢٠ سال گذشته در میان مجامع مسئول حفاظت از محیط و مردم ساکن در اطراف مناطق حفاظت شده ، تکامل یافته است ؛به همین دلیل مسئولین محیط های حفاظت شده و مردم ساکن در این مناطق ،منافع مشترک خود را در رشد آن یافته اند.
اکوتوریسم باعث شد که به اهداف حفاظت از محیط ،درآمدزایی جوامع محلی وایجاد یک تجارت جدید،توجه شود.همکاری و روابط میان حفاظت کنندگان ،جوامع و گردانندگان تور،همیشه بی دردسر نبوده است .البته ، عملکرد اکوتوریسم موجب شده تا گروه های زیادی با هم همکاری کنند.اکوتوریسم به مثابه عرصه ای مشترک برای خلق تشریک مساعی و هدایت مشترک مسیر گردشگرانی که قصد کسب تجربه و یادگیری درباره مناطق طبیعی و فرهنگهای مختلف دارند،عمل می نماید.
حفاظت کنندگان و اکوتوریسم
شرایط ویژه ،منجر به گرایش جدیدی در اکوتوریسم شده است .به منظور حفاظت از محیط ،مدیران مناطق حفاظت شده در اثنای کار مجبور به ارائه راهکارهای جدید حفاظتی هستند که از نظر عملی فعالیتهای حفاظتی را با رشد اقتصادی درآمیزند.
چرا که این نکته کاملا مشهود است که رویکردهای سنتی مبتنی بر حفاظت شدید،دیگر پاسخگو نبوده و نیاز به شیوه های نوینی جهت دستیابی به اهداف می باشد.در طی سال ها حفاظت کنندگان محیط های طبیعی،مناطق حفاظت شده را با همکاری وهماهنگی کمتربا ساکنان محلی یا ساکنین اطراف این مناطق ،مدیریت کرده اند.در سالهای اخیر و در بسیاری از کشورها به ویژه در مناطق در حال توسعه این شیوه شدیدا تغییر یافته ورویکردهای مربوط به حفاظت را تحت تأثیر قرار داده است .
سهامداران محلی و اکوتوریسم
طی دو دهه گذشته با وجود رکود اقتصادی بسیاری از کشورهای در حال توسعه ،افزایش جمعیت را تجربه کردند.این کشورها جهت تأمین نیازهای اقتصادی روزمره و پرداخت بدهی های خارجی خود اغلب مجبور به نابود کردن مداوم منابع طبیعی شدند . چنین فعالیتی منجر به رقابت و درگیری افراد زیادی در بهره برداری از منابع طبیعی،شده است .لذا افراد زیادی که زندگی و درآمدشان وابسته و متکی به منابع طبیعی مناطق حفاظت شده بود،نابود شده و بسیاری از مشاغل درآمدزای متکی به آن از بین رفتند.
در اغلب کشورها،مناطق حفاظت شده ،آخرین قطعه زمین های مهمی هستند که هنوز ذخایر قابل توجهی از گونه های گیاهی وجانوری، آب و هوای پاک و سایر خدمات اکولوژیکی را دارا هستند؛ ضمن اینکه مناطق حفاظت شده ، روز به روز برای کشاورزان معدن کاران ، چوب برها و سایر کسانی که برای بقاء تلاش می کنند، جاذبه بیشتری پیدا می کند.توسعه اقتصادی این مناطق را تحت تأثیر قرار داده و اوضاع رادر این مناطق هم در مقیاس محلی یا کشوری و هم در مقیاس جهانی ارتقاء داده است .بنابراین اکوتوریسم ، به طور بالقوه می تواند ملاحظات حفاظتی و اقتصادی را با هم درآمیزد.به دلیل همین رقابت بر سر منابع ،حفاظت کنندگان متوجه شدند که شرایط و اوضاع اقتصادی جوامع محلی باید به طور توأم و در کنار هم برای راهکارهای حفاظتی در نظر گرفته شود.در اغلب موارد ساکنین محلی برای حفظ و مدیریت منابع طبیعی پایدار به انگیزه های مالی نیاز دارند.شرایط اقتصادی و سیاسی اغلب باعث محدودیت انتخاب و افزایش اتکاء افراد محلی به مناطق طبیعی می شود.
صنعت گردشگری و اکوتوریسم
افزایش تقاضای گردشگری طبیعی موجب شده که مدیران مناطق حفاظت شده به توریسم مبتنی برحفاظت یا توریسمی که بر اساس حفاظت از محیط صورت می گیرد،بیشر توجه نماید.
مسافرین یا گردشگران ،نیروهایی هستند که اکوتوریسم را به سمت تکامل و رشد سوق می دهند.بر اساس آمار ارائه شده سازمان توریسم جهانی،در سال ٢٠٠١ توریسم در سراسر دنیا تقریبا ۴/۷ درصد در سال ٢٠٠٠ افزایش داشته است که بیشترین رشد را در یک دهه گذشته نشان می دهد و نسبت به سال ١٩٩٩ تقریبا دو برابر شده است .
تغییر سلیقه توریست ها موجب شده است که صنعت توریسم ، رویکرد مسافرت به مکانهای سرسبز را در پیش بگیرد و این عامل باعث ترغیب و رشد اکوتوریسم شده است .گردشگران به دنبال مکانها و بازارهای جدید تجاری و به دنبال فرصتی هستند تا از این راه به مدیریت منابع طبیعی کمک کنند.
بسیاری از شرکتهای مسافرتی با شرایط تغییریافته بازار توریسم هماهنگ شده و بعضی از شرکتها تورهای ساحلی را کاهش داده و بیشتر به دنبال سفر به نقاط بکر و دست نخورده هستند. شرکتهای جدید نیز سعی دارند سفر به مناطق طبیعی را برنامه ریزی کنند.تقاضای مردم جهت سفر و بازدید به مناطق طبیعی منجر به تغییر رویکرد درصنعت توریسم شده است .
از واژه اکوتوریسم ، برداشت منطقی صورت نگرفته است و اگر بخواهیم درک درستی از آن داشته باشیم ، در واقع اکوتوریسم راهکار حفاظتی مهمی برای دستیابی به توسعه پایدار است (توسعه پایدار=توسعه ای که نیازهای فعلی بشر را با در نظر گرفتن نیاز نسلهای آینده و بدون کاهش توانایی تولید آینده برآورد نماید).بسیاری از کلمات و اصطلاحات مرتبط با اکوتوریسم بعضا به طور اشتباه به جای اکوتوریسم به کار برده می شود از جمله :گردشگری طبیعی -گردشگری طبیعی پایدار- گردش علمی یا گردش های تحقیقاتی- گردشگری های میراث فرهنگی و قومی- گردشگری پایدار سبز.
شیوه فعالیت اکوتوریسم وراهکارهای حفظ محیط زیست
در تعریف اکوتوریسم ،اهداف حفظ محیط زیست کاملا لحاظ شده است .ضمن اینکه در نظرگرفتن مشارکت جوامع محلی و توسعه اقتصادی می تواند برای توسعه مهم بوده و مشارکین می توانند مجری طرح و برنامه اکوتوریسم باشند.راههای زیادی وجود دارد که می توان از آن برای حفاظت از محیط زیست استفاده نمود، ازجمله :
١. اکوتوریسم می تواند برای مناطق تحت حفاظت منبع درآمد خوبی باشد.
٢. اکوتوریسم می تواند در جوامع محلی و نواحی حفاظت شده پیرامون آن اشتغال زایی نموده و در این نواحی انگیزه اقتصادی ایجاد کند.
٣. اکوتوریسم می تواند از نظرزیست محیطی بازدیدکنندگان را آموزش دهد.
۴. اکوتوریسم می تواند دلیلی برای حفاظت محیط زیست بوده و منطقه حفاظت شده بیشتر تحت حمایت قرار گیرد. به طور کلی هدف برنامه های اکوتوریسم محدود نمودن و به حداقل رساندن تأثیرات منفی گردشگری طبیعی است .
در اکوتوریسم معیارهایی وجود دارند که باید در نظر گرفته شوند.این معیارها در واقع خط مشی هایی هستند که بر اساس آنها می خواهیم بدانیم آیا گردشگری طبیعی را می توان معادل اکوتوریسم در نظر گرفت یا خیر،البته قضاوت در مورد اینکه گردشگری طبیعی،اکوتوریسم محسوب می شود یا خیر،کار آسانی نیست .
طراحان محیط زیست و مدیران اجرایی زمانی می توانند به اهداف بلند مدت خود برسند که برای اجرایی کردن تمامی معیارهای اکوتوریسم تلاش و به معنای واقعی،آن را رعایت نمایند.البته باید گفت برای اجرایی کردن تمامی این معیارها در شرایط فعلی مشکلاتی وجود دارد.عملا اجرای خط مشی های اکوتوریسم کار بسیار پیچیده و مشکلی است .اگر این کاربه خوبی انجام شود،فواید برگشتی آن بسیار شگفت انگیز خواهد بود.
معیارهای اکوتوریسم هر مکان خاصی را باید در همان مکان جستجو کرد و به همین منظورباید شرایط خاص منطقه واهدافی را که برای حفاظت از آن محیط داریم در نظر بگیریم و سپس گردشگری را انجام داده و آنگاه اکوتوریسم نامگذاری کنیم .
از آنجا که مدیران و طراحان اکوتوریسم به دنبال تأثیرات گردشگری عملی از بالقوه به بالفعل هستند،باید نقش و اهداف نواحی حفاظت شده و تأثیرات منفی گردشگری را مد نظر داشته باشند،چون از نظر حفاظتی بسیار مهم است .
گردشگری ممکن است موجب لگدمال شدن و از بین رفتن کامل پوشش گیاهی یک منطقه شود،به همین دلیل جهت حفاظت ،نیاز به محیط بانان بیشتری می باشد.به کارگیری تعداد بیشتری از محیط بان باید با رویکرد حفاظت از کل منطقه انجام گیرد نه اینکه فقط از پوشش گیاهی منطقه حفاظت کنند.
نتیجه اینکه اکوتوریسم بر اساس شرایط هر منطقه حفاظت شده تعریف می شود.مناطق حفاظت شده خصوصی ومحیط های بیولوژیکی بین المللی اصولا جزو واحدهای حفاظتی در نظر گرفته می شوند و بهترین مناطق برای ایجاد اکوتوریسم هستند.ساختارهای مدیریتی و قانونی این مناطق توانایی دستیابی به فواید و به حداقل رساندن هزینه اکوتوریسم را دارند.
یکی از گامهای اساسی درجهت ارتقای توسعه هر کشوری استفاده بهینه از کلیه امکانات و منابع آن با مدیریت علمی و استفاده از پژوهشهای صاحبنظران است .اگرچه صادرات منابع نفتی و معدنی و چند قلم کالای محدود جوابگوی نیازهای گذشته و جاری ایران بوده است ، ولی ضرورت توجه به بخشهای دیگر تولید درآمد و ارزآوری باتوجه به محدودیت منابع پیش گفته ضروری به نظر می رسد.یکی از این بخشها صنعت اکوتوریسم است که باتوجه به وسعت کشـور و تنوع گونه ها امکان پذیر و سودآور خواهدبود.
امروزه ، مدیریت اکوتوریسم در ایران باتوجه به روند روبه رشد جمعیت و کاهش منابع نفتی و اتکــــــــای کشور به اقتصاد تک محوری وابسته به نفت ، نه تنها یک نیاز که یک الزام برای رشد و توسعه جامعه است .
در چند دهه اخیر برنامه ریزان ، مدیران و مجریان امور در سطح جهان باتوجه به فقر منابع درآمدزا، بر روی اکوتوریسم سرمایه گذاریهای کلانی انجام داده اند که این پدیده نه تنها موجب حفاظت از اکوسیستم ها و محیط طبیعی سالم برای زیست بلکه به تولید درآمد و ارزآوری قابل توجهی منجر می گردد.
در کشور ما، متاسفانه به دلیل بی توجهی به قوانین و مقررات از گذشته های دور با معضلات زیست محیطی بسیاری که ناشی از پراکندگی مواد زائد و ضایعات ، بهره برداریهای بی رویه و تخریب منابع طبیعی و عدم استفاده از فنــاوری سازگار با محیط و غیره مواجه گشته ایم

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 37 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد