مقاله سنجش عوامل تاثیرگذار در مکان گزینی فضاهای زیرسطحی با Aghraph Method (نمونه موردی: محدوده میدان آزادی تهران )

word قابل ویرایش
22 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

خلاصه
رشد شتابان شهرنشینی و بروز مشکلات گسترده در ابعاد مختلف کالبدی، زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی، چالش های متعددی را پیش روی کلانشهرهای کنونی قرار داده که نیازمند استفاده از رویکردی نوین در برنامه ریزی و طراحی شهری است . توسعه های پرشتاب و بی رویه ، بالارفتن تراکم و فشار در محیط های شهری، مشکلات ترافیکی، عملکردی، کالبدی و … همگی منجر به خدشه دار شدن پایداری در شهرها گشته است . در این راستا استفاده از رویکرد توسعه های زیرسطحی بعنوان راهکاری منطقی و کارا با هدف کنترل توسعه شهری، مقابله با پراکنده رویی شهری، حفاظت شهرها در برابر مخاطرات محیطی، تقلیل آسیب های زیست محیطی، هویتی، کیفی و … در شهرها به منظور کاهش آسیب پذیری و بازگشت پذیر بودن آنها همگام با معیارهای پایداری به نظر میرسد. هدف اصلی این پژوهش تببین جایگاه استفاده از توسعه زیرسطحی و سنجش ایجاد فضاهای زیرسطحی شهری به منظور دستیابی به پایداری بیشتر در شهرها میباشد. در پژوهش حاضر با تکیه بر مطالعات کتابخانه ای و اسنادی به بررسی مفهوم فضاهای زیرسطحی، ابعاد و عوامل موثر بر شکل گیری این نوع فضاها در راستای دستیابی به پایداری شهری از منظر صاحب نظران و اندیشمندان مختلف پرداخته و به ارائه مدلی از مولفه ها و معیارهای تاثیرگذار بر شکل گیری آنها مبادرت گردیده است . سپس در مطالعه موردی محدوده میدان آزادی تهران به سنجش این عوامل در مکان گزینی چنین فضاهایی پرداخته شده است . مدل فوق الذکر مشتمل بر ده معیار در قالب چهار مولفه دسترسی، عملکردی، کالبدی و ادراکی است که با استفاده از متد اگراف ، میزان تحقق پذیری مکان گزینی و طراحی این فضاها در قلمرو پژوهش سنجیده شده است . در نهایت نتایج حاصل این بررسیها بر مبنای عوامل تاثیرگذار ارائه شده است . نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد که توسعه فضاهایی زیرسطحی در این محدوده میتواند راه حلی کارا و موفق در جهت حل مسایل و معضلات شهری و رسیدن به حداکثر پایداری شهری، بخصوص مراکز شهری پرتراکم که دارای حجم تردد عبوری بالا و آلودگیهای متعدد زیست محیطی، کالبدی، صوتی و … هستند باشد.
واژه های کلیدی: فضاهای زیرسطحی شهری، میدان آزادی تهران ، توسعه پایدار شهری، روش اگراف .
١. مقدمه
١.١. بیان مسئله
در طی دهه های اخیر باتوجه به رشد سریع شهرنشینی، بیشتر کلانشهرها با بروز مسایلی همچون کمبود زمین ، آلودگی هوا، معضلات ترافیکی، افزایش مصرف سوخت به دلیل طولانی شدن سفرهای درون شهری، تاثیرات گلخانه ای حاصل از آن و از بین رفتن فضاهای تفریحی و سطوح سبز در روی زمین مواجه شده اند. رویارویی با چالش های کنونی نیازمند دگرسازی روال مسلط و استفاده از رویکردی نوین در برنامه ریزی و طراحی شهری است .
رشد جمعیت و به تبع آن رشد پرشتاب شهرها، افزایش تقاضای مردم جهت سکونت در مراکز شهری علاوه بر مهاجرت بیرویه روستاییان به شهرها، بالا رفتن فشار و تراکم در محیط های شهری و … همگی از ویژگیهای توسعه شهرها و الگوی بسط آن در دهه های گذشته بوده که سبب ایجاد مشکلات زیست محیطی، ترافیکی، عملکردی و کالبدی گردیده است . فلذا فضاهایی شلوغ ، پرازدحام و بیهویت در شهرها به وجود آمده که غالبا قادر به پاسخگویی به نیازهای کمی و کیفی استفاده کنندگان نمیباشند. از سویی دیگر چگونگی این توسعه و ابعاد آن سبب خدشه دار شدن پایداری در شهرها گردیده و کیفیت لازم در فضاهای شهری را از بین برده است و به همین سبب حیات شهری را در بسیاری از شهرهای جهان از جمله تهران به مخاطره افکنده و دغدغه هایی جدی برای مسئولان و مدیران شهری به وجود آورده است .
در این میان از آنجایی که در پی مطرح شدن بحث توسعه در ابعاد مختلف کالبدی، اقتصادی و اجتماعی و لزوم پرداختن به کنترل و حداقل مداخله در محدوده های شهری باهویت با هدف جهت بخشی به تحولات و ساختارهای رشد و فناوری و تأمین نیازها و رضایتمندی شهروندان ، منظر پنهانی از شهر و شهرسازی تحت عنوان «توسعه زیرسطحی» در طراحی شهری و مهندسی عمران بعنوان راهکاری کارا مورد توجه قرار گرفته است .
توسعه در سطوح زیرین شهر و یا توسعه پایدار شهری با رویکرد استفاده از فضاهای زیرسطحی یکی از راهکارهای نوین در این زمینه است که گرچه در شهرسازی کشورهای دیگر جهان امری شناخته شده میباشد، اما در ایران موضوعی تازه و جدید است که کمتر به آن پرداخته شده است . این رویکرد با دارا بودن قابلیت های متعدد از جمله جبران کمبود فضا در سطح زمین ، بهینه سازی سیستم حمل ونقل شهری، کاهش تراکم در مراکز شهری، کاهش آلودگی زیست محیطی، صرفه جویی در مصرف انرژی، آمادگی و محافظت بیشتر در برابر بلایای طبیعی و جداسازی عملکردها موجب ارتقای کیفیت محیط شهری میگردد. حفاظت از منابع سبز و صرفه جویی در مصرف انرژی در کنار خلق محیطی مطلوب تر برای زندگی شهروندان ، افزایش کیفیت دسترسیها و کاهش ترافیک به همراه حفاظت از محیط زیست از جمله مواردی است که توسعه های زیرسطحی منطبق با اهداف پایداری در اختیار طراحان و برنامه ریزان شهری قرار خواهد داد.
چنانچه فضاهای زیرزمینی در شهرها بعنوان منبعی غیرقابل تجدید بوده و در دهه های اخیر نیز بر ارزش آن ها و الزام استفاده از آن ها در شهرها و به ویژه مراکز شهری پرتراکم که با کمبود فضاها روبه رو هستند افزوده شده ، به نظر میرسد که استفاده از این نوع فضاها برای پایداری شهرها و امنیت زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی نیزحائز اهمیت باشند.
بنابراین در این پژوهش به نظر میرسد که گسترش توسعه های زیرسطحی بعنوان رویکردی نوین با هدف انتقال برخی از بخشهای شهری به زیرزمین میتواند راهکاری مناسب برای حل مسایل کلانشهری به ویژه در مراکز پرتراکم که با داشتن هویت تاریخی و تقاضای سفر بالا از سویی، با آسیب پذیری و ناپایداری بیشتر از طرف دیگر نیز روبه رو هستند مورد توجه قرار بگیرد. در این راستا ابتدا به سنجش عوامل تاثیرگذار در این توسعه و سپس مکان گزینی مناسب برای خلق آن پرداخته شده است .
٢. مبانی نظری پژوهش
١.٢. مفهوم توسعه زیرسطحی
چنانکه فرآیند شهرنشینی با سرعت فزاینده ای در تمام دنیا درحال گسترش است ، نیاز به فضای بیشتر در کلان شهرها نیز تبدیل به پدیده ای جهانی شده است . واضح و مبرهن است که توسعه شهرها به دلیل رشد جمعیت و اقتصاد شهری مستلزم فضای بیشتری به منظور فراهم آوردن زمینه برای این فعالیت ها خواهد شد به طوریکه در سال های اخیر شهرهای بزرگ و به ویژه مراکز شهری به دلیل تراکم بالای جمعیتی و نیاز مبرم به زیرساخت های اساسی شهری همچون حمل ونقل ، خدمات و … از حساسیت و آسیب پذیری بالای برخوردار بوده و نیازمند راه حل هایی در جهت رفع نیازمندیهای شهری همراه با ارتقای کیفیت محیطی میباشند. روند سریع رشد شهرنشینی در دهه های اخیر، نیازمند راه – حل هایی هوشمندانه به منظور فرآهم آوردن نیازهای بشر برای فضای زیست ، ساخت و ساز در زمین ، دسترسی به منابع آبی، تولید انرژی و مصالح می باشد.
در این روند شهرنشینی، شهرها در حال گذار از داد و ستدهای کشاورزی به تولیدات صنعتی هستند و در این میان برنامه ریزی کاربری زمین در حال تغییر از برنامه ریزی زمین صنعتیمحور به تجاریمحور، مسکونیمحور و حتی برنامه ریزی کاربریهای مختلط میباشد. بنابراین هنگامیکه در شهرها فضای زیادی موردنیاز است اما امکان دسترسی به این فضاها وجود ندارد، تلاش برای تصاحب این نوع فضا منجر به پیشروی به سوی روند سه بعدی خواهد شد. پیشرفت های فنی، باعث ایجاد فضای رقابتی برای استفاده های مختلف از فضاهای زیرسطحی میشود چراکه پیشروی به سطح زیرین زمین میتواند منجر به کاهش محدودیت های موجود در سطح زمین در مالکیت اعم از محدودیت ارتفاعی بناها و لنداسکیپ گردد
در طی هزاران سال ، قلمرو طبیعی بشر اصولا فضایی دوبعدی یا همان سطح زمین بوده است . برحسب ضرورت ، کنجکاوی و یا حتی جسارت زیاد، بشر همیشه در تلاش برای فرار از این فضا بوده است و برای این منظور در جستجوی استفاده از بعد سوم فضا چه به سمت بالا و چه به سمت پایین بوده است . اگرچه اولین مبدا آثار زیرزمینی طبیعت و نه انسان بوده است و ماحصل آن شکل گیری غارهایی حاصل از نفوذ آب باران ، رودخانه ها و رودها در کوه و صخره ها بوده اند.
غارنشینی به عنوان مهم ترین نقطه تحول در استفاده از فضاهای زیرزمینی برای حفاظت بشر از بلایای طبیعی و حیوانی بوده به گونه ای که پس از آن از این نوع فضاها طی اعصار مختلف با اهداف دفاعی و استخراج منابع زیرزمینی استفاده قابل توجهی شده است . گسترش روزافزون استفاده از فضاهای زیرزمینی در شهرها از قرن ١٩ و بالاخص قرن بیستم با جریان های توسعه اقتصادی و پیشرفتهای تکنولوژی و فنی ساخت این نوع فضاها همراه بوده است . استخراج معادن زیرزمینی، توسعه حمل ونقل ، خطوط راه آهن ، کانالهای برق و آب همگی بیانگر افزایش چشمگیر استفاده از این نوع فضاها در این دوران بوده اند
حال علاوه بر کمبود زمین و فراهم آوردن شرایطی برای افزایش ظرفیت اسکان جمعیت در آینده ، معضلات ترافیکی، افزایش آلودگی هوا و چالش های زیست محیطی نیز باعث گردید تا دیدگاههای جدیدی برای حل مشکلات توسعه شهری ارائه گردد. به طوریکه این ازدحام و شلوغی بیش ازحد در بسیاری از شهرهای دنیا باعث ایجاد مسایل و مشکلات حاد زیست محیطی و بهداشت عمومی شد. مقیاس شهرها در روی سطح زمین به دلایل زیادی نمیتواند تا بینهایت بزرگ شود:
 طول و پیچیدگی زیرساخت ها (حمل ونقل ، خدمات ، منابع طبیعی)
 برنامه ریزی زمین و تعادل زیست محیطی (توجه به حداقل مناطق غیرشهری قلمرو)
بنابراین بعد سوم شهرها، اغلب آخرین امکان توسعه بیشتر برای این شهرها میباشد. چنانچه توسعه های (محور) رو به بالا در دوران معاصر در سراسر دنیا به منظور بلندمرتبه سازی به کار گرفته شده و توسعه های (محور) رو به پایین نیز لزوما برای زیرساخت های حمل ونقلی و پارکینگ ها استفاده شده است
بررسیهای صورت گرفته مطابق شکل ، نشان داده است که سهم استفاده از فضاهای زیرسطحی شهری در مناطق شهری پرجمعیت به طور فزاینده ای در حال رشد است . بنابراین تراکم بالای جمعیت و شاید حجم انبوه ابنیه از جمله نیروهای محرک توسعه فضاهای زیرسطحی شهری باشند و این امر مبین آن است که توسعه فضاهای زیرسطحی شهری در شهرهایی با تراکم بالای جمعیتی اجتناب ناپذیر است
شکل ١- رابطه بین تراکم جمعیتی در مناطق شهری و حجم زیرساختهای شهری
پس شهرسازی زیرزمینی میتواند بعنوان مفهومی نوآورانه برای بازسازی شهری و ساخت و سازهای تحول گرا مطرح گردد که با هدف افزایش کاربریهای مختلط در مراکز شهری از طریق جابجایی فضا به سطح زیرین به منظور آزادسازی سطح زمین به همراه حفظ آبهای زیرزمینی ارزشمند، انرژی زمین گرمایی و منابع زیرزمینی باشد
در نهایت میتوان بیان داشت که اصولا توسعه های زیرزمینی در شهرها چه در گذشته و چه در حال به سبب پتانسیل های بالای این سطوح به عنوان منبعی مناسب برای جبران کمبود فضا، حفظ انرژی، استخراج منابع زیرزمینی، سکونت و انبار، توسعه های حمل ونقلی و دلایل اقتصادی و اقلیمی و … همگی به منظور حل مسائل و مشکلات شهری در راستای دستیابی به پایداری در شهرها و برآوردن نیازهای شهری کاربران با هدف بهبود وضعیت زندگی بشر بوده است .
١.٣. مشخصه های اصلی فضاهای زیرسطحی
فضای ایجاد شده در زیرسطح زمین ، عموما بعنوان فضای زیرسطحی شناخته میشود. از مهمترین ویژگیهای این نوع فضاها، قابلیت دسترسی به آن ها تقریبا در همه جا میباشد که امکان تأمین مکانی برای فعالیت ها و یا زیرساخت هایی که تعبیه آن ها در روی سطح زمین دشوار و یا غیر ممکن است فراهم میآورد. یکی دیگر از این ویژگیها، حفاظت طبیعی این نوع فضاها است که برای هرآنچه که در زیرزمین قرار دارد صورت میگیرد. این حفاظت به طور هم زمان حفاظتی مکانیکی، حرارتی، صوتی و هیدرولیکی میباشد. و این امر نه فقط در رابطه با سطح زمین بلکه در مورد خود فضای زیرسطحی نیز صادق میباشد. بنابراین زیرساخت های زیرسطحی ایمنی بالایی را در برابر تمامی بلایای طبیعی، جنگ های هسته ای، اشعه های فرابفنش ، گرم شدن کره زمین ، آلودگی الکترومغناطیسی و طوفان های عظیم خورشیدی فراهم می آورند
فضاهای زیرسطحی شهری باتوجه به قابلیت ها و پتانسیل های متعددی که در ابعاد مختلف دسترسی و حمل ونقل ، توپولوژیک ، کارکردی، اقتصادی، زیست محیطی، حفاظتی و نظامی و زیباییشناختی دارند دارای ویژگیها و مشخصه های فیزیکی به خصوصی هستند که از دیدگاه بابیلف به طور خلاصه در جدول آمده است
جدول ١- ویژگیهای اصلی فضاهای زیرسطحی
١.۴. ابعاد استفاده از فضاهای زیرسطحی
با توجه به بررسیهای صورت گرفته پیرامون عوامل موثر در شکل گیری فضاهای زیرزمینی میتوان نتیجه گرفت که به طور کلی توسعه های زیرسطحی در شهر از گذشته تاکنون در ابعاد مختلف دسترسی و حمل ونقل ، توپولوژیک ، کارکردی، اقتصادی، زیست محیطی، حفاظتی و نظامی و زیباییشناختی بوده است . خلاصه این ابعاد با کاربرد این فضاها در شهر به همراه یکی از چندین نمونه های اجرا شده در جهان در جدول آورده شده است .
جدول ٢- ابعاد استفاده از توسعه های زیرسطحی در شهر

١.۵. مزایا و معایب استفاده از فضاهای زیرسطحی شهری
جهانی شدن و رشد اقتصادی، تغییرات شدید جوی و آب و هوایی، افزایش جمعیت ، شهرنشینی و نیاز به ارتقای کیفیت زندگی افراد، توسعه فن آوریهای نوین و غیره از جمله مواردی هستند که ضرورت استفاده از فضاهای زیرسطحی در دوران معاصر را به چالش میکشانند. این فضاها علاوه بر نقش اولیه خود در حفاظت و امنیت ، قابلیت های بالقوه بسیاری در مقایسه با فضاهای روسطحی در حل مسایل و مشکلات شهری دارند.
بررسی معایب و مزایای استفاده از فضاهای زیرسطحی شهری و راه حل های ارائه شده توسط این نوع فضاها را بایستی در مطالعه مشکلات شهری و جوانب پاسخگویی این فضاها به این مسایل جستجو نمود. لیستی از مشکلات شهری که توسط فضاهای زیرسطحی قابل حل میباشند در گزارشی توسط گروه بین المللی فضای زیرزمینی و تونل سازی جمع آوری شده است به شرح زیر میباشد:
 تراکم بالا و کمبود فضا (برای کار و تفریح )
 تراکم بالای ترافیک
 افزایش طول عمر زیرساخت ها و توزیع منابع
 شرایط زیست محیطی نظیر آلودگی هوا و صوتی
 کیفیات زیباییشناختی و تصویر ذهنی از کیفیات محیط شهری
 ایمنی، امنیت و حفاظت در برابر بلایای طبیعی
 سیل
 انتقال فاضلاب
مناطق مختلف شهری، مسایل و مشکلات متعددی دارند که بسته به زاویه دید افراد مختلف متفاوت است . اما جهان امروز با چالش های عمده ای نظیر رشد سریع شهرنشینی، تغییرات جهانی آب و هوایی، بلایای طبیعی روبه روست . و شهرها بایستی دارای حداکثر انعطاف پذیری در برابر چنین رویدادهایی را داشته و بتوانند با این چالش ها مقابله کند
هدف از داشتن انعطاف پذیری، بازگشت به سیستم اجتماعی پایدار با عملکردی مناسب بعد از بحران میباشد. از این دیدگاه انعطاف پذیری به معنای توانایی یک جامعه به مقاومت در برابر رویدادهای فاجعه آمیز و یا بازگشت سریع آن جامعه بعد از رویارویی با این فجایع به عملکردی مناسب میباشد. لذا استفاده فضاهای زیرسطحی بسیاری از جنبه های انعطاف پذیری شهرها را ارتقا میدهد اما بایستی به خطرات ناشی از سیل ، آتش سوزی داخلی، انفجار و انتشار مواد شیمیایی توجه داشت
باتوجه به بررسی های صورت گرفته میتوان عوامل متعددی بعنوان مزایا و معایب شکل گیری فضاهای زیرسطحی در شهرها ذکر نمود. این عوامل میتوانند در ابعاد مختلف زیست محیطی، اجتماعی، اقتصادی و … باشند. در این پژوهش سعی بر آن شده است تا تمامی عوامل مذکور در بررسی مولفه ها و معیارهای موثر بر طراحی چنین فضاهایی در مراکز شهر لحاظ شود (جدول ٣ و ۴).
جدول ٣- معایب و محدودیت های طراحی فضاهای زیرسطحی به همراه منابع آنها
جدول ۴- مزایا و مشوق های طراحی فضاهای زیرسطحی به همراه منابع آنان

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 22 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد