whatsapp call admin

مقاله طرح ساماندهی و توسعه معماری اماکن مقدس (امامزاده ها) “نمونه موردی امامزاده سید محمد کججانی تبریز”

word قابل ویرایش
18 صفحه
10700 تومان
107,000 ریال – خرید و دانلود

طرح ساماندهی و توسعه معماری اماکن مقدس (امامزاده ها) “نمونه موردی امامزاده سید محمد کججانی تبریز”
چکیده
مقابر و آرامگاه ها با پتانسیل های معنوی خود می تواند تاثیرات ذهنی ویژه ای را ایجاد کنند. آرامگاه های قدیمی درگوشه و کنار شهرهای ایران به صورت طبیعی و ارگانیک به صورت فضای زیارتی – تفرجگاهی شکل گرفته و به کمال رسیده اند. در حال حاضر بقاع بسیاری در کشور قرار گرفته که گنجینه های ارزشمند میراث تاریخی ، مذهبی تمدن دیرینه ایران به شمار و سیما و منظر کلی آنها در ذهن های بسیاری از مردمان ماندگار است . ساماندهی منظر امامزاده ها با حفظ سیمای تاریخی آنها در تبدیل این اماکن به قطب گردشگری مذهبی نقش بسزای دارد زیارت بقاع متبرکه از دیر زمان جزء فرهنگ ما بوده است . مردم همواره با ایمان و اعتقادی که به خدا و پیامبر ( صل لله علیه و آله ) و ائمه اطهار ( علیهم السلام ) دارند، جهت صفای روح خود به زیارت ائمه و نوادگان آنان می روند و سفره دل به رویشان می گشایند.(رجب زاده ، بهاره ، ١٨٣١)
در گوشه و کنار این سرزمین ،مزارات و بقاع بسیاری از امامزادگان ، عرفا و اولیاء لله ، حکما، علما، ادبا و شعرا، حاکمان و پادشاهان ، اهل سیاست و… پراکنده است .(حاجی قاسمی،کامبیز،١٨٣١،ص ٣)
این بناها همواره دارای رونق بوده است و در طول زمان ها و ادوار مختلف توسط گروهها و حکومتها تجدید، مرمت و یا توسعه یافته اند و از آنجا که جزئی از زندگی مردم را در بر می گیرند، در آنها امکانات مختلف از قبیل مراکز تفریحی، مراکز آموزشی چون حوزه علمیه و کتابخانه و مراکز بهداشتی درمانی مانند دارالشفاء در جوار آنها شکل می گرفتند و مورد استفاده عموم قرار می گرفته است .(رجب زاده ، بهاره ، ١٨٣١)
احترام به انسان و کرامت انسانی و آرمان های او و اصالت و نیازهای جسمی و روحی انسان ، مسیر اساسی طراحی برای انسان است و میزان سنجش طراحی مناسب ، انسان و نیازهای اوست .
در ایران دوران اسلامی، معماری آرامگاهی از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است ، بطوریکه کمتر منطقه ای یافت می شود که سهمی از این بناها نداشته باشد. بعد از مسجد، بدون شک بناهای ارامگاهی بیشترین حجم معماری را به خود اختصاص داده اند. (کاووسی، عمار، ١٨٣١، ص ۶)
بناهای آرامگاهی به طورکلی به دو گروه بناهای مذهبی و غیرمذهبی تقسیم می شوند.تقسیم بندی دیگر بناهای آرامگاهی از لحاظ فرم و ریخت شناسی می باشد که از این نظر به دو گروه بناهای برجی شکل و غیربرجی تقسیم می شوند.(کاووسی، عمار، ١٨٣١، ص ۵)
تحقیق حاضر با هدف رسیدن به راهکارهایی در جهت بهینه کردن خدمات رسانی به زائرین و گردشگران دینی از طریق ساماندهی هرچه بهتر مجموعه حرم می باشد. که ابتدا پیشینه تاریخی مبحث مورد ارزیابی قرار می گیرد. در مرحله بعد به نمونه های اولیه آرامگاهها و بقاع متبرکه در ایران پرداخته می شود و از اصول و مبانی نظری آنها استفاده کرده و نکات مهم تأثیرگذار در طراحی و ساماندهی امامزاده استخراج می گردد. در مرحله بعد مطالعات کاملی از منطقه به عمل می آید که در پی آن آمار مسافرین یا مراجعین به امامزاده مورد ارزیابی قرار می گیرد تا مقدار سرانه ها در کاربریهای مختلف محاسبه شده و برنامه ریزی فیزیکی تهیه گردد. طراحی هایی که در این مجموعه انجام گرفته است مشتمل بر ساماندهی و نظام بخشی به حرم و اطراف آن ، طراحی زائرسراها جهت اتاقهای یک یا چند شبه اغلب در تابستان ، رستوران ، استخرهای کوچک آب سرد، لایه روبی رودخانه و اطراف آن ،محوطه سازی و نشیمن گاه های متعدد در مجموعه و … می باشد.
واژه های کلیدی: ١- معماری آرامگاهی ١- امامزاده ٨- اماکن مقدس ١- ساماندهی ۵- توسعه معماری

١- مقدمه
در حال حاضر ٧ هزار بقعه متبرکه در کشور قرار گرفته که گنجینه های ارزشمند میراث تاریخی ، مذهبی تمدن دیرینه ایران به شمار می آیند. ساماندهی وضعیت امامزاده ها با اهداف گوناگونی از جمله تاثیر فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی و دینی بر جامعه انجام می شود. تقویت بنیان های دینی ، ظهور و بروز کرامت ها و گشایش مشکلات مردم ، بهره برداری در قالب فضاهایی برای گذران اوقات فراغت و تقویت وحدت ملی از دیگر کارایی های این اماکن تاریخی مذهبی به شمار می آید. جاذبه های گردشگری، شرح حال و جذابیت های زندگی امامزاده ها و بزرگان تاریخ ما، مورد علاقه جهانگردان است ، اما در زمینه ارایه این موارد، کار چندانی صورت نگرفته است . می توان از بنای امامزاده ها در قالب مجتمع های فرهنگی و گردشگری و به منظور توسعه تعامل مردم با این مجموعههای تاریخی ، مذهبی استفاده کرد
٢- سوال تحقیق
توسعه معماری اماکن مقدس مبتنی بر تحلیل چه عواملی است ؟ ساماندهی و توسعه معماری اماکن مقدس (امامزاده ها)؟
رهنمودهای طراحی مجموعه امامزاده سید محمد کججانی تبریز بر اساس چه معیارهای شکل می گیرد؟
محدوده دخالی در سیمای عینی و ذهنی مجموعه امامزاده سید محمد کججانی تا چه حدی مجاز می باشد؟
با کدام فرمها و فضاهای معماری در طرح ساماندهی و توسعه حرم امامزاده سید محمد کججانی میتوان محیطی را بوجود آورد که باعث برقراری نظم هدفمند در مجموعه و افزایش کیفیت خدمات رسانی به زایرین و گردشگران دینی و مکانی برای تعاملات مذهبی و اجتماعی گردد؟
٣-فرضیه
توجه به بستر طرح و حفظ هویت مذهبی از نکات اصلی در ساماندهی و طراحی منظر اماکن مقدس می باشد، بطوریکه در ضمن جوابگوی نیازهای مخاطبان ، آرامش و قداست فضا تحت شعاع مسائل دیگر قرار نگیرد.
امامزاده ها و قبرستان ها از دیرباز جاذبه گردشگری برای مردم ایران داشته اند و برای گذران اوقات فراغت توامان با موقعیت مذهبی و زیارتی آنها استفاده می شده است . حفاظت و توسعه معماری منظر این اماکن علاوه برتقویت سیمای مذهبی ارائه خدمات مناسب به زوار و گردشگران را باید دربر گیرد. ارائه رهنمودهای طراحی مبتنی بر سه اصل تاکید بر هویت تاریخی ، حفظ سیمای محیطی و ایجاد خدمات گردشگری مطلوب در سایت اماکن مقدس می باشد که با تلفیق این سه حوزه به تعریفی جامع از برنامه طراحی معماری منظر این اماکن می توان رسید.
۴-روش تحقیق
هدف این پروژه رسیدن به طراحی معماری است ؛ از این رو جهت دست یابی به این هدف روشهای زیر به کار رفته است الف – مطالعات توصیفی تحلیلی که ابتدا به توصیف داده ها و اطلاعات بدست آمده از مطالعات کتابخانه ای و مشاهدات میدانی پرداخته می شودو سپس این مطالعات مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرد وبا استفاده از نتایج بذست آمده پروسه طراحی صورت میگیرد که در اصل تمام پروسه کاری زیر مجموعه .ای از روش تحقیق تداوم منطقی است ب – مطالعات پیمایشی به بررسی ویژگی ها, در بافت و محدوده مورد نظر برای طراحی پرداخته میشودو به منظور ارائه مدلی جهت اثبات فرضیه به تحلیل و ارائه رهنمود طراحی منظر امامزاده سید محمد کججانی تبریز، در قالب نمونه موردی پرداخته شده است . این مدل بر پایه برداشت اطلاعات اولیه و تحلیل و تلفیق داده ها طراحی و منجربه ارائه رهنمودهای برای طراحی منظر مجموعه گشته است برداشت اطلاعات اولیه شامل نقشه های پایه و داده های محیطی ، اطلاعات توصیفی محیطی بستر طرح ، جمع آوری نظرات کارشناسان و .استفاده کنندگان می باشد
تحلیل حریم ها، طرح های بالادست ، تلفیق مطالعات پایه و برداشت تصویر ذهنی استفاده کنندگان تلفیق تحلیل ها شامل مطالعات توصیفی و برنامه ریزی مکانی اطلاعات ، ارائه ضوابط برنامه جامع تدوین رهنمودهای طراحی
۵- بیان مسأله (تشریح ابعاد، حدود مسأله، معرفی دقیق مسأله، بیان جنبههای مجهول و مبهم و متغیرهای مربوط به پرسش های تحقیق ، منظور تحقیق )
زیارت بقاع متبرکه از دیر زمان جزء فرهنگ ما بوده است . مردم همواره با ایمان و اعتقادی که به خدا و پیامبر ( صل لله علیه و آله ) و ائمه اطهار ( علیهم السلام ) دارند، جهت صفای روح خود به زیارت ائمه و نوادگان آنان می روند و سفره دل به رویشان می گشایند.(رجب زاده ، بهاره ، ١٨٣١)
در گوشه و کنار این سرزمین ،مزارات و بقاع بسیاری از امامزادگان ، عرفا و اولیاء لله ، حکما، علما، ادبا و شعرا، حاکمان و پادشاهان ، اهل سیاست و… پراکنده است .(حاجی قاسمی،کامبیز،١٨٣١،ص ٣) از اصطلاح امامزاده چنین برمی آید که مزار و مشهد فرزند یا فرزندزادگان آل رسول و علی و زهرا باشند دارای بقعه و بارگاهی می باشند و مورد توسل و زیارت زوار قرار می گیرند. ( شریف ، احمدآقا، ١٨٣١، ص ۵)
این بناها همواره دارای رونق بوده است و در طول زمان ها و ادوار مختلف توسط گروهها و حکومتها تجدید، مرمت و یا توسعه یافته اند و از آنجا که جزئی از زندگی مردم را در بر می گیرند، در آنها امکانات مختلف از قبیل مراکز تفریحی، مراکز آموزشی چون حوزه علمیه و کتابخانه و مراکز بهداشتی درمانی مانند دارالشفاء در جوار آنها شکل می گرفتند و مورد استفاده عموم قرار می گرفته است .(رجب زاده ، بهاره ، ١٨٣١)
خاطر نشان میگردد که اوایل اسلام ایجاد آرامگاه و مقبره معمول نبود “عده ای نهی پیامبراکرم (ص ) از شاخص کردن قبر و بی میلی ایشان بر مقبره سازی را علت نبود مقبره در قرون اولیه بعد از اسلام دانسته اند.(حاجی قاسمی، کامبیز، ١٨٣١ ،ص ٩)”
با گذشت زمان این نوع فرهنگ برخورد با ابنیه مذهبی تغییر نکرده است و همواره مورد لطف و عنایت مردم می باشد و نه تنها جنبه زیارتی و تفریحی دارد، بلکه جنبه های فرهنگی و آموزشی نیز در آن تعبیه می گردد. این مراکز به گونه ای هستند که همه افراد از هر طبقه و در هر سنی از آنها بهره می جویند.
احترام به انسان و کرامت انسانی و آرمان های او و اصالت و نیازهای جسمی و روحی انسان ، مسیر اساسی طراحی برای انسان است و میزان سنجش طراحی مناسب ، انسان و نیازهای اوست .
در ایران دوران اسلامی، معماری آرامگاهی از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است ، بطوریکه کمتر منطقه ای یافت می شود که سهمی از این بناها نداشته باشد. بعد از مسجد، بدون شک بناهای ارامگاهی بیشترین حجم معماری را به خود اختصاص داده اند. (کاووسی، عمار، ١٨٣١، ص ۶)
بناهای آرامگاهی به طورکلی به دو گروه بناهای مذهبی و غیرمذهبی تقسیم می شوند.تقسیم بندی دیگر بناهای آرامگاهی از لحاظ فرم و ریخت شناسی می باشد که از این نظر به دو گروه بناهای برجی شکل و غیربرجی تقسیم می شوند.(کاووسی، عمار، ١٨٣١، ص ۵)
بسیاری از امامزاده ها را می بینیم که اصولا برای آرامگاه مسلمانان ساخته نشده اند و با قبله به هیچ وجه مواجه نیستند.
اینگونه بناها در اصل اسلامی نبوده اند و ایرانیان پس از مسلمانی معبدها و مکانهای مقدس خود را باجزیی تغییر و تعمیر و یا بازپیرایی به صورت مسجد و آرامگاه بزرگان دین و مقدسان درآورده اند. که به اتکاء ارادت ایرانیان به خاندان پاک پیامبر همیشه آراسته و برپای بماند و اگر ویران کاردانی چون سبکتکین و ترکان غزوه مانند آنها آنهمه گستاخی داشتند که گنبد آنرا فرو ریزند فرزندان ایشان ناچار شدند بار دیگر بارگاه را آراسته تر و بازپیرایی کنند و چنین است چند بقعه معروف دیگر چون آستانه سهل ابن علی در اراک و بسیاری از بقاع نزدیک کاشان ، یزد، کرمان و خراسان و آذربایجان ( پیرنیا، محمدکریم ، ١٨٧۶،ص ١۶٧ )
برج بنایی منفرد و مرتفع با دیوارهای بسته و فضای داخلی کوچک و تاریک است و همه هم و غم معمار به نما و حجم بیرونی آن معطوف شده است .گنبدخانه نیز بنایی منفرد است که ارتفاع آن نسبت به قاعده اش کمتر از برج و فضای داخلی اش بزرگ تر و مهم تر و قابل استفاده تر از برج است .براساس تحقیقات ، بنای اولیه مجموعه هایی چون آستان حضرت رضا(ع ) در مشهد و حضرت معصومه(س ) در قم و حضرت عبدالعظیم در ری و تربت شیخ احمدجام در تربت جام نیز به شکل گنبدخانه بوده است .(حاجی قاسمی، کامبیز، ١٨٣١ ،ص ٩)
بناهای آرامگاهی بعد از مساجد در شمار پرتعدادترین آثار معماری قرار دارند.ساخت این بناها از سده چهارم هجری با پدید آمدن سلسله های مختلف در شرق و شمال ایران همزمان با تضعیف خلاف عباسی بود رواج یافت ؛ به خصوص در زمان حکومت شیعه مذهب آل بویه و به دلیل قدرت سیاسی آنها ساخت این نوع بناها به صورت گسترده ای انجام پذیرفت .(کاووسی، عمار، ١٨٣١، ص ۵)
تاملی در بناهای بازمانده از قرن هشتم هجری قمری(دوران آرامش و ثبات پس از حمله مغول ) آغاز تحولات عمده را در طرح آرامگاهها نشان می دهد. در این دوره احداث مقابر برجی و گنبدخانه ای ادامه می یابد؛ اما در کنار این الگوهای قدیمی، بناهایی ظاهر می شود که در آنها، با اهمیت یافتن فضاهای داخلی، بازشدن سطوح ، دعوت شدن به درون بنا و از همه مهمتر تمایل به ترکیب با بناهای دیگر، همچون مسجد و مدرسه و خانقاه و حتی بناهای خدماتی، مواجهیم .
ترکیب مقابر با بناهای دیگر مجموعه های معتبر شهری پدید آورده است که بنای مقبره تنها جزئی از آنها-البته جزء مهم آن – محسوب می گردد و دیگر به تنهایی ادراک نمی شوند. این ترکیب تحول جدی در معماری مقابر پدید آورد سبب ایجاد مجموعه هایی شد که می توان آنها را «مجموعه آرامگاهی » یا «مقبره مجموعه ای » نامید.
در کنار این مجموعه ها، آرامگاههای دیگری هم پدید آمد که بیشتر متعلق به قرن نهم هجری قمری است . این بناها، که به نوعی به مقابر مجموعه ای شباهت دارند، آرامگاههایی وسیع اند با فضاهایی متنوع و متعدد، مانند گنبدخانه ها و ایوان ها و رواق ها و صحن ها و … که همه به دور گنبدخانه اصلی مقبره قرار گرفته اند. به این ترتیب بنای آرامگاه از حالت تک فضایی و منفرد مقابر اولیه به بنایی با فضاهای مختلف با قابلیت استفاده بسیار تبدیل شده است . این بناها را «مقابر گسترده » نامیده ایم .(حاجی قاسمی، کامبیز، ١٨٣١ ،ص ٩) شکل گیری مجموعه های آرامگاهی و مقابر گسترده نوعی آرامگاه زیارتی را در مقابل بناهای یادمانی قرون اولیه پدید آورد. این نوع بناها که بیشتر مزار امامزاده ها و عرفا و متصوفه است و البته گاهی نیز مدفن حکام و امیران از قرن هشتم و نهم هجری قمری به بعد مهمترین الگوی طرح یا گسترش و تغییر شکل آرامگاهها بوده اند.(حاجی قاسمی، کامبیز، ١٨٣١ ،ص ١١)
در واقع ، این امر از نوعی تغییر بنیادین در نگاه مردم به مقبره و مقبره سازی حکایت می کند. در تشیع و تصوف ، هردو، مفاهیمی همچون ولایت و شفاعت و توسل ، که زمینه اصلی زیارت مزارات و اهل قبور است .(حاجی قاسمی، کامبیز، ١٨٣١ ،ص ١١)
قبرستان کهن کججان متعلق به سده های ششم و هفتم هجری است که در نوع خود بینظیر و میراثی است بر جای مانده از پیشینیان که حرف های ناگفتنی زیادی را در خود نهان دارد.(الوانساز خویی، محمد،١٨٩١) (برای)تعریف گورستان کججان ، قلمی توانا و بیانی رسا می خواهد.
درواقع مجموعه ای است از نمونه های عالی خط و طراحی و مجسمه سازی و حجاری، هرجا می نگری طرحی است بدیع و هرسو رو می کنی نقشی است دل انگیز بدون اغراق هر تماشاگر هنرشناسی را واله و حیران می سازد. در میان این گورستان مقابر خواجه محمد کججانی، خواجه احمدشاه ، خواجه علی، قاضی عمرخراسانی، خواجه عوض ، امیرغیاث الدین محمد و دهها تن از رجال علم و سیاست و عرفان روشن و نمایان است .
(کارنگ ، عبدالعلی،١٨٧١، ص ۵٩٧)
از مزارات مهم که تا حال موجودیت خویش را حفظ کرده و بلکه بر عظمت و بزرگی آستانش صد چندان اضافه شده ، مزار خواجه محمد بن صدیق کججانی است که هم اکنون با عنوان «امامزاده سید محمد کججانی » شناخته میشود. ایشان به سال ۶١١ق دیده به جهان گشود و نسبش با چهارده واسطه به امام زین العابدین ـ علیه السلام ـ می رسد. .(الوانساز خویی، محمد،١٨٩١)
قبر خواجه محمد کججانی در درون بقعه ای کوچک فرار گرفته است .
عمارت بقعه قدیمی نیست ، شاید در نیمه اول سده اخیر بناگردیده و مصالح ساختمانی آن قطعه سنگهای حجاری شده قبور بزرگان و مشایخی اما قبر خواجه ١است که در گورستان کججان به خاک سپرده شده اند.
محمد، صحیح و سالم مانده و قبری است مرتفع به بلندی قریب یک متر که در میان نرده جالبی از سنگ مرمر قرار گرفته و میل بلندی بر بالاسر آن نصب گردیده است .(کارنگ ، عبدالعلی،١٨٧١، ص ۵٩٧)
وی در جوانی و در حالی که بهره ای از علم نداشت ، به زارعت اشتغال ورزید و پس از آن تحت تربیت جدش پیر محمد مشهور به «پیر ممد» قرار گرفت و در اثر تلاش های وی به اعلا مقامات کشف و شهود نائل آمد. در این راه پیشرفت های قابل توجهی به دست آورد، به گونهای که پادشاهان ، علما و عرفا به حضورش میشتافتند و از محضرش بهره میجستند. از جمله آن شخصیت ها میتوان به ارغون خان ، خواجه یوسف حیران دهخوارقانیو ناصرالدین عبدلله مشهور به «بیضاوی»اشاره نمود.خواجه محمد به تاریخ ذیحجه الحرام ۶٧٧ق ، در ۶٨ سالگی و در زمان سلطنت آباقا خان بن هلاکوخان وفات نمود و در قبرستان کججان به خاک سپرده شد.سال احداث بنای اولیه آستان خواجه محمد کججانی معلوم نیست . اما عبدالعلی کارنگ معتقد است که عمارت بقعه مربوط به نیمه اول سده اخیر بوده و مصالح به کار رفته در آن قطعه سنگ های حجاری شده قبور بزرگان و مشایخ کججان است .(الوانساز خویی، محمد،١٨٩١)
رساله جاضر با هدف رسیدن به راهکارهایی در جهت بهینه کردن خدمات رسانی به زائرین و گردشگران دینی از طریق ساماندهی هرچه بهتر مجموعه حرم می باشد. که ابتدا پیشینه تاریخی مبحث مورد ارزیابی قرار می گیرد. در مرحله بعد به نمونه های اولیه آرامگاهها و بقاع متبرکه در ایران پرداخته می شود و از اصول و مبانی نظری آنها استفاده کرده و نکات مهم تأثیرگذار در طراحی و ساماندهی امامزاده استخراج می گردد. در مرحله بعد مطالعات کاملی از منطقه به عمل می آید که در پی آن آمار مسافرین یا مراجعین به امامزاده مورد ارزیابی قرار می گیرد تا مقدار سرانه ها در کاربریهای مختلف محاسبه شده و برنامه ریزی فیزیکی تهیه گردد.
در این برنامه ریزی عملکردهای مختلف با روابط و و انتظام فضایی بین آنها لحاظ می گردد. عملکردهای پیش بینی شده در این طرح عبارتنداز :
١ – مذهبی ١ – اقامتی ٨ – فرهنگی ١ – خدماتی ۵ – تجاری ۶ – تفریحی
طراحی هایی که در این مجموعه انجام گرفته است مشتمل بر ساماندهی و نظام بخشی به حرم و اطراف آن ، طراحی زائرسراها جهت اتاقهای یک یا چند شبه اغلب در تابستان ، رستوران ، استخرهای کوچک آب سرد، لایه روبی رودخانه و اطراف آن ،محوطه سازی و نشیمن گاه های متعدد در مجموعه و … می باشد.
۶. سوابق مربوط (بیان مختصر سابقه تحقیقات انجام شده
درباره موضوع و نتایج بدست آمده در داخل و خارج از کشور و نظرهای علمی موجود درباره موضوع تحقیق )

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 10700 تومان در 18 صفحه
107,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد