مقاله طرح مساله شکل گیری شعر عرفانی در زبان فارسی

word قابل ویرایش
10 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
10700 تومان
107,000 ریال – خرید و دانلود

طرح مساله شکل گیری شعر عرفانی در زبان فارسی
چکیده
شعر فارسی (هم از حیث موضوع ، هم از حیث قالب و هم از حیث درونمایه ) بسیار متنوع است .
تقریبا همه نوع موضوعی که به صورت یک جریان فکری و ادبی در ادبیات جهان وجود دارد، در شعر فارسی موجود است به گونه ای که بعضی موضوعات که در نثر موجود بوده ، نظیر قصص ، تمثیل ، حکمت و عرفان ، در شعر فارسی به حدی است که از نظر تنوع بر نثر غلبه دارد.
یکی از شاعران بلندپایه کلاسیک که در قالب شعر فارسی (قصیده ، مثنوی و غزل ) آغازکننده حرکتی نوین بوده و در محتوای شعر، نوآوری کرده و موضوعات عرفان ، تصوف ، اخلاق ، حکمت ، جامعه ، نقد، تنوع مضامین ، کلام و زهد و مثل را در شعر وارد نموده و شعر را به صورت یک جریان ممتد درآورده است ، سنایی غزنوی است . این مقاله عهده دار بررسی موضوعات مطروحه در شعر این شاعر عرفان گراست که از نگاهی تازه به طرح مساله پرداخته است .
کلید واژه ها: شعر،هنر، عرفان ، حکمت ، اخلاق ، زهد، عشق ، دین ، سنایی ، فرهنگ ، اجتماع .

طرح مساله شکل گیری شعر عرفانی در زبان فارسی
شعر قبل از سنایی ، جریان چندان پویایی نبود و منحصر به شعر مدحی و توصیفی و تغزل بود
(جز در پاره ای موارد معدود، چون حکیم فردوسی ، حکیم کسایی و حکیم ناصر خسرو و تنی چند از سخنوران گمنام ) سنایی نخستین گام را در جهت تلفیق دو جریان سالم و پویای شعر و عرفان برداشت و مقطعی نوین را در تاریخ شعر فارسی ایجاد کرد.«این ویژگی دوران سازی در کار حکیم سنایی ، برای مورخان عرفان و شعر از اهمیتی ویژه برخوردار است »
نگاه تازه و دیگر گونه ای که او به تأسّی از جریان عظیم عرفان و تصوف (تا روزگار خود) به شرع و دین انداخت باعث شد تا شعر با شرع درآمیزد.
شرع در نگاه سنایی همان باطن دین است که در زبان عرفان ، معنایی معادل حکمت دینی ، اشراق ، شهود و درونگرایی دارد و با شریعت که در بردارنده مسایل ظاهری و احکام ظاهری دین است تفاوت دارد.
سنایی در شاعری دستی تمام داشت و حالات متضاد انسانی بر روح و روان او غلیان می کرد. در آمیختن ذوق شعری با عرفان حکمی و دینی ، کار مهمی بود که او در شعر سنتی به صورت حرفه ای آغاز کرده بود.
سنایی با این حرکت مهم خود جریان شعر فارسی را عوض کرد و شعر فارسی را به تکاپو انداخت .
به واسطه ی او بود که جریانِ ایستای شعرِ سنّتی (در محتوا) به جریانِ پویای شعر تبدیل شد و آنگاه این جریان پویا با سیلان جاری عرفان به هم پیوست .

سنایی مبادی و اصول عرفان حکمی را در طی بیانی منظوم و غالباً استوار و متین ، بیرون از حال و هوای خیال انگیزی های شاعرانه ذکر نمود و بعضی آداب و اخلاق جامعه عصر خود را نقد و تفسیر کرد. بدین ترتیب شعر را با عرفان و شرع در آمیخت و شیوه تحقیق و وعظ را بنیان نهاد.
آنچه مسلم است این است که سنایی به سلسله و خانگاه منسوب نبود و خود، به شیوه تعلیمی و تأمّلی در شعر و ترویج عرفان و تصوف می کوشید.
اغلب محققان متأخّر برآنند که «سنایی پیشرو قافله شعر تعلیمی عرفانی است و شعرش نیز در غالب موارد از لحاظ شورآفرینی و خیال انگیزی شاعرانه اهمیت دارد»١ اما باید دانست که خیال انگیزی های شاعرانه سنایی ، چندان مورد توجه اهل ذوق نیست بلکه بیشتر اهمیت سنایی در باب قصاید حکمی و عرفانی و مثنوی حدیقه و سایر مثنویهای مسلم اوست .
«البته سنایی را نمی توان قدیم ترین شاعر عرفان گرا برشمرد چرا که قبل از او هم از ابوذراعه بوذجانی ، شعر صوفیانه نقل کرده اند، هم از ابوسعید ابوالخیر، و هم تعدادی اشعار صوفیانه هست که ابوسعید و دیگران از قدما روایت کرده اند. با این همه ، گرایش سنایی به تصوف بی شک تأثیر قابل ملاحظه ای در تطور و تکامل شعر عرفانی در زبان فارسی داشته است .»
نخستین خاستگاه عرفان حکمی ، قرآن و سیره معصومین ، صلوات الله علیهم اجمعین است – سنایی از این سرچشمه ی ناب و اصیل در طرح و تدوین شعر عرفانی استفاده های فراوانی کرد.
اصطلاح عرفان اسلامی یا تصوف ، یادآور همان مکتبی است که با آموزه های باطنی دین سازگاری دارد. گرچه ظاهر اندیشان از آن بهره ای ندارند.
تأمّل در اوضاع و احوال اجتماعی و فرهنگی ایران (از قرن اول تا قرن پنجم هجری ) محققان را بر آن می دارد تا انگیزه زهدگرایی مسلمانان را با سرچشمه قرآن و حدیث پیوند بزنند. از آنجا که بسیاری از چهره های برجسته شعر و ادبیات فارسی ، گرایش به عرفان داشتند، شعر فارسی نیز از این رهگذر با جریان پویای عرفان در آمیخت . ذکر این نکته نیز ضروری به نظر می رسد که جریان شعر عرفانی فارسی از شعر حکمی و زهدآمیز عرب تاثیر پذیرفت . نخستین نمونه های شعر زهد آمیز به زبان عربی ، مربوط به سده دوم هجری است . نظیر آنچه در شعر شاعرانی همچون ابونواس (در گذشته به سال ١٩٨) و ابوالعتاهیه (در گذشته به سال ٢١١) دیده می شود. از سویی نیز پیشینه شعر عرفانی به زبان فارسی به قرن سوم و چهارم می رسد.
پاره ای از عبارات موزون و شعر گونه در کتاب «النور من کلمات ابی الطیفور» که مجموعه مستندی از اقوال و احوال بایزید بسطامی (در گذشته به سال ٢۶١ یا ٢٣۴) صوفی پر آوازه و شخصیت شگفت انگیز خراسان است ، دیده می شود.
منابع سنایی ، به جز قرآن و حدیث ، منابعی از این دست است که شمرده آمد.
به جز ابوذراعه بوزجانی (در گذشته به سال ٣٨٧)، پیر ابوالقاسم بشر یاسین (در گذشته به سال ٣٨٠)، و خواجه ابوعلی واعظ سرخسی (در گذشته در قرن چهارم هجری ، سال وفات او معلوم نیست )، ابوعلی دقاق (در گذشته به سال ۴٠۵) و نیز خود ابوسعید ابوالخیر (صوفی نامدار اواخر قرن چهارم هجری ) از جمله عارفان و صوفیان پرآوازه ای بودند که جریان عرفان پویای ایرانی را با شعر عروضی فارسی در آمیختند.٢ (اگر چه نه به صورت حرفه ای و فعال ، و نیز نه به صورت گسترده و حتی شاعرانه ) با توجه به این پیشینه ، سنایی را می توان به عنوان یک شاعر حرفه ای و فعال که در شعر، موضعی عرفانی اتخاذ نموده بر شمرد. زیرا هم «تمایزی شگرف و ژرف میان شعر او و قبل از او احساس می شود، و هم حدیقه او سرآغاز نوعی شعر است که تا پیش از او سابقه ای نداشت و هم قصاید او، سرآغاز نوعی دیگر از شعر، و هم غزلهایش با حال و هوایی تازه ، متمایز از غزلهای قبل از اوست .»
سنایی را آغاز کننده حرکت تکاملی غزل فارسی نیز خوانده اند، به گونه ای که غزل مصطلح فارسی به واسطه حرکت های تحولی او به «انوری ، ظهیر فاریابی ، جمال الدین اصفهانی ، کمال الدین اسماعیل ، سعدی »١ منتقل می شود و دسته دیگری از غزلیات او هست که اخلاقی و عرفانی است «که در سیر تکاملی خود از طریق او به خاقانی ، نظامی ، عطار و مولوی می رسد» برخی از محققان متأخّر پس از سیر مطالعاتی در دواوین شعرا به این نتیجه دست یافته اند که ادبیات ، جدای از عرفان ، موضوعی قابل طرح برای بیان مسایل حکمی و دینی ندارد.
از این روی ، از شاعری چون سنایی با اهمیت و احترام یاد کرده و گفته اند: «تا عصر سنایی ، شعر فارسی ، خالی از معانی بلند عرفانی است »٣ همچنین ، «تمام خصوصیات ادب عرفانی در شعر سنایی طی قرنها به شکوفایی دست یافت ، و بعد از سنایی ، پیروان شیوه او (همچون عطار، مولوی ، خاقانی ، نظامی و ….) راه را برای دیگران هموار کرده اند.»
سنایی ، قهرمان میدان عرفان در شعر عرفانی است «او شاعری درباری بود که بر دربار و شعر درباری شورید و تمام قدرت سخنوری و ابداع خویش را در راه رشد و اعتلای ادب نو پای عرفانی صرف کرد»
سنایی در سرودن شعر عرفانی ، الهام بخش و محرک مولانا جلال الدین مولوی بوده است . از همین روی او را باید نخستین شاعر شعر عرفانی به معنی واقعی قلمداد کرد.
زیرا همو بود که با گنجینه قصاید حکمی و عرفانی خویش ، همچنین با منظومه بدیع و بلند حدیقه ، تحولی شگرف در شعر فارسی به وجود آورده است .
باید دید که سنایی چگونه به این مقام دست یافت . برخی بر این عقیده اند که او به علت تغییر حال ، وارد عالم عرفان شد. باید دانست که این قول تذکره نوسیان قدیم است و از نظر علمی چندان اعتباری ندارد، اما حقیقت مطلب این است که تغییر حال وی به واسطه شنیدن صدای غیبی بود که در بیرون از وجود او انعکاس یافته بود.
بعضی نیز تغییر حال وی را منوط به پیروی او از شیخ ابو یوسف یعقوب همدانی (متوفی به سال ۵٣۵ هجری ) دانسته اند.١ محققان متأخّر این قول را به علت تهی بودن از ذکر اسناد تاریخی رد کرده اند. به هر حال آنچه مسلم است این است که سنایی در اواسط قرن پنجم هجری و ربع آخر همان قرن (به سال ۴٧٣ ه.ق ) پس از کسب معارف اسلامی و سرخوردگی از دربار مسعود بن ابراهیم غزنوی به عرفان روی آورد و شعر را در خدمت عرفان و شرع بکار گرفت .
به نظر اغلب محققان معاصر «تصوف و عرفان در خراسان بزرگ ، بعد از عهد محمود و مسعود به جهت اسباب گوناگون ، رواج تمام یافت و با غزلهای سنایی در پوشش معانی و واردات عارفانه ، به شور و جذبه ای دیگر دست یافت . چرا که شعر نزد عرفا و صوفیه برای بیان جذبات روحانی به کار می رفت .»٣ و با این حال «نزد سنایی ، شعر فقط نتیجه سکر و وجد نیست و همواره جذبات و غلبات روحانی را بیان نمی کند، زیرا در مجالس وعظ و تذکیر، همچنین در زهد و تحقیق ، بیان معانی از لونی دیگر است و از این روست که معانی مربوط به توحید و مناجات و موعظه و مضامین راجع به حقایق شریعت نیز در شعر صوفیه منعکس شده است و این گونه معانی ، شعر تعلیمی عرفانی را پدید آورده است که عالیترین و قویترین مظاهر آن را در سه منظومه تعلیمی عرفانی (حدیقه سنایی ، منطق الطیر عطار و مثنوی معنوی مولوی ) باید جست ۴ «
باید دانست که شیوه عرفانی سنایی در شعر، شیوه ای معتدل است «و از تندرویهای عطار و مولوی خالی است »۵ با این همه به خاطر بیان برخی مسایل انتقادی در عصر خود «مورد طعن بعضی فقیهان عصر واقع شده است »۶ شعر شاعر، آیینه تمام نمای شخصیت اوست .
زندگی سنایی با شعر و عرفان – سخت – به هم در آمیخته است . از این روی ، شعر او بیان همان مسایلی بوده که در ساحات چندگانه وجودی شاعر، ریشه دوانیده است . حدیقه سنایی از آنجا که «اولین منظومه مهم صوفیه در بیان حالات عرفاست ، به ایجاز در آمیخته است »
پیش از مدون شدن عرفان اسلامی به وسیله محیی الدین ابن عربی و پیروان او، سنایی ، آغاز کننده راهی بود که منتج به نحله ی عرفان علمی ابن عربی در آن سوی عالم شد. شواهدی در دیوان و حدیقه و نیز در سایر مثنوی های حکیم سنایی هست که دال بر این حقیقت است . (ما در جای خود، در بخش قصاید و مثنویات آن شواهد را بدون شرح و تطبیق نقل کرده ایم ).
این نکته نشان می دهد که عرفان علمی پیش از ابن عربی نزد عارفان ایرانی و شاعران عارف مسلک به جریان عظیمی تبدیل شده بود. با این تعبیر سنایی بنیانگزار عرفان علمی در قالب شعری است که با نام او عجین شده است . او پدر شعر عرفان در ایران است . بنابراین شعر و عرفان او به صورت یک جریان تلفیقی از این چشم انداز نیز شایسته تأمّل و درخورِ بررسی است .
سنایی نیز همچون ابن عربی در آغاز حال ، و در بدایت امر در اثر رؤیا و مشاهده ی عالم مثال به بیداری عرفانی رسید. از نظر کثرت آثار و خلق شعری ، درست است که او نه به پای ابن عربی می رسد و نه به پای مولوی ، اما بینابین ، عارفی است که در نوع خود ممتاز،شناخته شده است .
گرچه نه عرفان ابن عربی با عرفان سنایی قابل قیاس است و نه آثار این دو، و نه حتی اثرگذاری و تأثیرگذاری آنها بر یکدیگر، اما با این همه در طرح برخی مسایل عرفانی نظیر معرفت الله ، انسان شناسی و جهان شناسی ، سنایی از پیشروان عرفان علمی است البته او نه وحدت وجودی است و نه وحدت شهودی و نه هیچ یک از آن چیزی که به صورت مصطلحات عرفا و صوفیه در دوره های بعد از او، طرح در انداخته است . اما نوعی نگرش عرفانی و ذات عارفانه بر وجود او مستولی و غالب است .
راه و رفتاری که سنایی در شعر عصر خود پیش گرفت ، راه و رفتاری کاملاً تحولی و تازه بود.
«اگر چه شعر او نیز در زمره اشعار سبک عراقی از شعر سبک خراسانی جدا می گردد، اما چنین توصیفی نمی تواند همه ویژگیها و نکته ها و ناگفته های شعر سنایی را به جلوه درآورد، زیرا آنچه در شعر این دوره از گذشته ادبی ما پدید آمده تحول و تغییری است همه سویه و عمیق در باورها، ارزشها، اندیشه های اجتماعی و اعتقادی و نیز در هستی نگری و وجودشناسی ، بنابراین آشنایی با همه این موارد و مقولات ، مستلزم آشنایی با اندیشه و عرفان و شعر سنایی است .
اندیشه ها و باورهای سنایی را نیز بیش از هر چیز باید در دیوان شعر و در حدیقه او جست »
ترسیم سیمای جامعه ای که سنایی در آن می زیسته ، بیانگر این نکته ی روشن اجتماعی است «انسان ها محصول فرهنگی روزگار خود هستند. محیط جغرافیایی غزنین و خراسان بزرگ در قرن پنجم و نیز اوایل قرن ششم ، در شکل گیری شخصیت او تأثیر مستقیم داشته است . در واقع شعرهای عرفانی و انتقادی و اجتماعی سنایی ، واکنشی است نسبت به فضای فرهنگی غزنین و خراسان بزرگ در آن روزگاران »
بی گمان فرهنگ جامعه از جریانهای سیاسی ، تاریخی ، رنگ می گیرد و سنایی پرورده جامعه ای است که فساد اخلاقی ، مال دوستی امیران و حکمرانان ، کوته اندیشی علمای مذهبی ، مصادر امور و به طور کلی رونق بازار دروغ و تزویر، سنایی شاعر و منتقد را بر می انگیخت تا از طریق شهود و عرفان و نیز رهگذر معرفت دینی ، مردم و حکومت را از هر صنف و طبقه در زیر تازیانه نقد و بیداری قرار دهد.٣ (نمونه اشعار این دوره را در حدیقه ، صفحات ٧۴٢ تا پایان همان باب چاپ مدرس رضوی باید جست ) عرفان پویا و مثبت سنایی در چنبره نامهای سلسله های طریقت و عرفان خانگاهی در نمی گنجد.
در واقع عرفان سنایی ، نوعی عرفان اجتماعی است ، (نه عرفان عزلت گرای خانقاهی ) تعلیمات عرفانی او نیز در کسوت ادبیات منظوم تعلیمی ، طرح در انداخته است . (نه در مدعیات فرضی اهل خانقاه ) و شعر او نیز همچون عرفانش ، شعری پویا و مثبت است که با حذف برخی کلمات و ترکیبات سست و رکیک ، در شمار موجه ترین شعر عرفانی در زبان فارسی محسوب می شود. با توجه به نقش عمده و اساسی زبان فارسی در انتقال معارف الهی به مردم جهان ، می توان به اهمیت کار حکیم سنایی پی برد. انبوه نوشته های دینی ، عرفانی ، ادبی و تاریخی که در سرزمینهای پهناور اسلامی وجود دارد می تواند شاهد این ادعا شناخته شود.
هدف سنایی از طرح مسایل دینی و عرفانی ، جستجوی حقیقت است . او در این راستا همانند یک حکیم الهی و یک فیلسوف متأّله رفتار می کند (نه مثل یک متکلم اشعری ) که پاره ای از محققان ، نیندیشیده مشی حکیمانه او را در کلام اشعری جسته اند. (ما اکنون در این مقال بر سر آن نیستیم که در این نوع قیل و قالها سخن خود را خرج کنیم ) بدین ترتیب ((سنایی در بین

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 10700 تومان در 10 صفحه
107,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد