مقاله بررسی تطبیقی مفهوم و نقش محله (درایران ) و واحدهمسایگی (در غرب )

word قابل ویرایش
23 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده :
هدف از این مقاله بررسی تطبیقی مفهوم ، تعریف ، و نقش های محله در شهرنشینی ایران و غرب میباشد. ضرورت این تحقیق به این دلیل است که علیرغم غنای مفهوم محله و الگوهای محله ای در شهرهای تاریخی کشورمان ونقش و جایگاه ویژه ای که در ساختار فضایی/ اجتماعی شکل گیری شهرها داشته است ، در طرح های توسعه ی شهری الگوهای طراحی محله ی غربی که بر مفاهیم کالبدی/عملکردی واحدهای همسایگی تمرکز دارند مورد استفاده قرار گرفته و میگیرد. روش تحقیق تحلیلی وتطبیقی میباشد. منابع گردآوری اطلاعات ، کتابخانه ای، و با استفاده از مطالعات و پژوهش های موجود است . نتایج تحقیق نشان میدهد تفاوت بنیادینی در زمینه پیدایش و شکل گیری مفهوم محله در شهرهای سنتی ایرانی و واحدهای همسایگی شهرسازی معاصر غرب وجود دارد که میتوان اولی را قلمرویی اجتماعی برای سکونت ، و دومی را قلمرویی مسکونی برای برخی مفاهیم اجتماعی دانست .با آن که نقش هایی که در ایده های جدید شهرسازی به واحدهای همسایگی داده شده است و از آن ها به عنوان محملی برای پایداری استفاده میشود، در خور تامل است .با این حال محله ی سنتی ایرانی در زمینه اصول شکل دهنده ، کامل تر و دارای انعطاف پذیری بیشتری نسبت به واحدهای همسایگی تعریف شده در شهرسازی معاصر غرب است .
کلید واژه ها: محله – مرکز محله – سیر تحول تاریخی – الگوهای طراحی محله در غرب و ایران
١- مقدمه
پیدایش مفهومی چون “محله ” دارای تاریخچه ای طولانی در نظام شهرنشینی ایران و جهان اسـت وریشـه در زنـدگی جمعـی مردم و ارتباطات اجتماعی آن ها دارد. مطالعات زیادی در باره ی اهمیت و نقش محله های سنتی در ایران و در غرب خصوصـا در دوره ی اخیر ، هرکدام به طور جداگانه انجام شده است (فلامکی، سلطان زاده ، ١٣۶٧؛ حبیبی، ١٣٨٠؛ توسلی، ١٣٧۶ ، موریس ، ١٣٧۴ ؛٢٠١٠,Smith.١٩٩٨,Mumford). هدف از این تحقیق آن است اصول و انگاره هـای مفهـوم محلـه ی سـنتی ایرانـی بـا مفهوم واحد همسایگی در شهرسازی غرب مورد مقایسه قرارگیرد و به این ترتیب مشخص گردد آیا اصول و انگاره های محلـه ی سنتی ایران قابلیت آن را دارد که در بازتولید مفهـوم محلـه و معاصـر سـازی آن در شهرسـازی کنـونی کشـور مـورد اسـتفاده قرارگیرد. این مقایسه به این دلیل ضروری است که از اواخر دهه ی ١٣۴٠ هجری شمسی که برنامـه هـا و طـرح هـای توسـعه ی شهری در ایران برای شهرهای مختلف کشور شروع به تهیه گردیـد، علـیرغـم آن کـه مفهـوم محلـه بـا مفهـوم شـهر در نظـام شهرنشینی ایران به مدت چندین قرن پیوند خورده بود و محله دارای سابقه ای بسیار طولانی بود ولـی از مفهـوم محلـه سـنتی ایرانی و اصول شکل دهنده به محلات تاریخی عملا در این برنامه ها و طرح ها استفاده نگردید و به جای آن از مفاهیم و الگوهـای شهرسازی مدرنیستی غربی و از جمله محله ی برنامه ریزی شده (واحد همسایگی) به صورت گسترده ای استفاده شـد و عمـلا در مرحله اجرا با مشکلات فراوانی روبرو شده است . در حال حاضر نیز در طرح های توسعه ی شهری در ایران از مفهوم غربی محلـه استفاده میگردد. بنابراین ضرورت دارد در روشی مقایسه ای مفهوم محله ی سنتی ایرانی با مفهوم محله ی غربی مـورد قیـاس و تحلیل قرارگیرد تا قابلیت های محله ی سنتی ایرانی مشخص گردد.
تحقیق حاضر پس از جستجوی جایگاه محلات در ساختار فضایی و اجتماعی شهرهای تاریخی ایران ومفهـوم محلـه در تـاریخ شهرسازی غرب مخصوصا الگوهای محله در دوره ی مدرن و پس از مدرن پرداخته و به مقایسه تطبیقی مفهوم ، نقش ها و اصـول
محله ی سنتی ایران با محله ی غربی میپردازد. سوالات اصلی تحقیق شامل موارد زیر است :
١) مفهـوم ، الگوهـا، اصـول و ویژگـیهـای محلـه ی سـنتی ایرانـی -اسـلامیو هـم چنـین واحـد همسـایگی پیشـنهادی در شهرسازی معاصر غرب چیست ؟
٢) چــه شــباهت هــا و تفــاوت هــایی بــین محلــه ی ســنتی در شهرنشــینی ایــران و واحــد همســایگی تعریــف شــده در شهرسازی معاصر غرب وجود دارد؟
روش تحقیق به صورت تحلیلی و تطبیقی میباشد. گردآوریاطلاعات از طریق منابع کتابخانه ای، مطالعات و پژوهش هایموجود و پایگاه های اطلاعاتی است و به این منظور، ویژگیهای شهرسازی و ساختار اجتماعی و فضایی محلات در دوره های مختلف تاریخی ایران پس از اسلام به طور خلاصه بررسی شده است . هم چنین تحقیق ، به دسته بندی الگوهای مختلف طراحی واحد همسایگی در شهرسازی غرب در صد سال اخیر پرداخته و به این منظور نظرات محققان غربی را مورد بررسی قرار داده است و سپس با استفاده از روش مقایسه ای، ویژگیهای محله ی سنتی ایرانی با واحد همسایگی غربی را مورد قیاس قرار داده است .
قابل توضیح است که نفوذ شهرسازی غرب در ایران و به تبع آن تاثیرگذاری بر الگوی محلات و مخدوش بودن الگوی محله ای در ایران در نیم قرن اخیر سبب شده تا بررسیهای انجام شده در ایران و غرب به لحاظ تاریخ بررسی هم زمان نباشد به این معنا که در رابطه با ایران تاریخ دوره ی اسلامی و در رابطه با غرب به دوره معاصر تمرکز یافته است .
٢- محله در شهرنشینی ایران
١-٢ سیر تحول تاریخی
در اکثر مطالعات و تحقیقات تاریخی، دوران مختلف تاریخ شهرنشینی در ایران به دو قسمت اصلی، دوران قبل از اسـلام و دوران بعد از اسلام تقسیم شده است . بررسی منابع تاریخی نشان میدهد که مفهوم محله در شهرنشینی قبل از اسلام وجود داشـته و عوامل اجتماعی – اقتصادی مخصوصا طبقات مختلف اجتماعی، به طور عمده تعیین کننده ی مرزبندی محله های مسـکونی بـوده است (حبیبی، ١٣٨٠؛ سلطان زاده ١٣۶٧؛ شیعه ، ١٣٨۴).
به منظور بررسی دوره های مختلف تاریخی شهرنشینی بعد از ورود اسلام به ایران و به منظور شناسایی سیر تحول مفهوم محله ، این دوره به دو بخش اصلی تقسیم شده است . بخش اول از ابتدای ورود اسلام به ایران تا دوره ی پهلوی اول را در بر مـیگیـرد.
انتخاب حد نهایی زمان آن با دوره ی پهلوی اول به علت تغییرات گسترده در ساختار اجتماعی و کالبدی -فضایی شـهر در ایـن مقطع زمانی است . بررسی منابع تاریخی نشان میدهد مفهوم محله به عنوان یکی از عناصر اصـلی سـاختار شـهرهای ایـران در تمامی این دوره های تاریخی استمرار داشته و با گذشت زمان گسترش و توسعه مفهوم محلـه ای در سـاختار شهرنشـینی ایـران وجود داشته است . البته در تمامی دوره های تاریخی از لحاظ اجتماعی عدم وجود همبسـتگی و یکپـارچگی در جامعـه ی شـهری وجود دارد و در مقابل روابط اجتماعی قوی در سطح محلات شهری بین ساکنین وجود داشته است . بایـد دقـت کـرد شـهرهای ایران هر یک تاریخ خاص خود را دارند ودر هر شهری محلات میتوانسته به صورت های متفاوتی به لحاظ کالبدی شکل گیـرد.
در جدول ١ساختار کالبدی و ساختار اجتماعی محلات در بخش اول یعنی دوره ی بعد از اسلام تا دوره ی پهلـوی اول بـه طـور خلاصه مورد بررسی قرار میگیرد.
جدول ١- سیر تحول تاریخی محله در شهرنشینی ایران (از ابتدا ورود اسلام به ایران تا دوره ی قاجاریه )
مآخذ : (ثقه الاسلامی، ١٣٨٧)
ادامه جدول ١- سیر تحول تاریخی محله در شهرنشینی ایران (از ابتدا ورود اسلام به ایران تـا دوره ی قاجاریـه ) مآخـذ : (ثقـه الاسـلامی، (۱۳۸۷
بخـش دوم بررسـی دوره ی معاصـر یعنـی از دوره ی پهلـوی اول تـا زمـان حاضـر را در بـرمـیگیـرد. تقریبـا از اواخـر دوره ی قاجار(مخصوصا از زمان ناصرالدین شاه ) و اوایل دوره ی پهلوی اول تغییرات اساسی و گسـترده در سـاختار اجتمـاعی و کالبـدی شهرهای کشور به وجود آمد که بالطبع بر ساختارمحلات شهری نیز تاثیر گذاشت . تغییر ساختار کالبدی محله و ورود خـودرو و سهولت امکان حرکت آن در بافت های مسـکونی باعـث تخریـب فضـای کالبـدی محـلات تـاریخی بـه ویـژه مراکـز محلـه ای و شکل گیری بافت های شطرنجی در محلات جدید شهری شد که در چنین بافـت هـایی قلمـرو محلـه ای بسـیار تضـعیف گشـت .
هم چنین تغییرات در ساختار اجتماعی محله ، با تغییر ساختار کالبدی محلـه و تقسـیمات متمرکـزمحلـه ای بـه مجموعـه ای از لایه های غیرمتمرکز و تغییرات گسترده در نظام اسکان در شـهرها، شـبکه هـای مختلفـی از روابـط اجتمـاعی گـذرا جـایگزین همبستگیهای اجتماعی متمرکز شد. به این ترتیب مفهوم محله بسیار تضعیف گشت . ایجـاد شـهرداریهـا در شـهرهای کشـور باعث گردید تا مدیریت محله زیر نظر این نهاد انجام گیرد. در این دوره هم چنین انواع طرح های توسعه ی شـهری بـا الگـو قـرار دادن محله برنامه ریزی شده ی غربی سعی در به اجرا درآوردن مفهوم غربی از محله در نظام شهرسازی ایران شدند. در جدول ٢ خصوصیات کالبدی و اجتماعی محله از دوره ی پهلوی اول تا حال حاضر به طور جداگانه ودر سه قسمت به طور خلاصه مـورد بررسی و تحلیل قرار میگیرد.
جدول ٢: سیر تحول تاریخی محله در شهر نشینی ایران در دوره معاصر (مآخذ : نگارندگان )
٢-٢- جایگاه محلات در ساختار کالبدی – فضایی و اجتماعی شهرهای تاریخی ایران
برای این که بتوان نقش و جایگاه محلات را در شهرهای تاریخی ایران بررسی کرد باید هم زمـان فضـای اجتمـاعی-فرهنگـی و فضای کالبدی را در ساخت محله با هم در نظر گرفت . این دو هم زمان در شکل گیری مفهوم محله نقش داشته و دارای تاثیرات متقابل و ارتباط تنگاتنگ مفهومی با یکدیگر هستند. فضای کالبدی محلات و شکل گیـری آن تحـت عوامـل مختلـف از جملـه ویژگیهای فرهنگی مردم ساکن ، ویژگی های اجتماعی(نیازهای مردم و الگوهای رفتاری ساکنین ) و وضعیت اقتصادی سـاکنین محله و هم چنین عوامل طبیعی و اقلیمی و عوامل مختلف دیگر قرار میگیرد.نحوه ی شکل گیری و نوع خـدمات شـهری در هـر محله نیز تحت تاثیر عوامل مذکور قرار داشته است .
الف – جایگاه محلات در ساختار کالبدی – فضایی شهرها
شهرهای تاریخی ایران در گذشته به مثابه ی یک کل مرکب از اجزاء به صورت محلات ومرکز شهر شامل بازار و عناصر مرتبط با آن بوده است . بنابراین محلات به عنوان سلول ها و عناصر پایدار سازنده سکونت ساکنان شهر در کنار هم در ساخت و سازمان کالبدی – فضایی شهر نقش داشته اند. با وجود آن که عوامل مختلف محیطی ، اقلیمی و موقعیت جغرافیایی و هم چنین ویژگیهای اجتماعی- سیاسی و اجتماعی- اقتصادی و فرهنگی ساکنین در شکل گیری فضاهای محله تاثیرگذار بوده است ولی در تمامی شهرهای ایران در گذشته میتوان ویژگیها واصول مشخصی را در ساختار کالبدی- فضایی و ساختار اجتماعی پیجویی کرد که محله ی ایرانی- اسلامی بر اساس این اصول و ویژگیها شکل گرفته است .
پیوند میان مرکز شهر و مراکز محلات : در اغلب شهرهای تاریخی ایران ، سازمان فضایی شهرها بر پیوند میان مرکز شهر و مراکز محلات از طریق گذرهای اصلی و میدان ها استوار بوده است (توسلی،١٣٨١). از نظر کالبدی – فضایی مجموعه ی شهر، محلات و مرکز شهر ترکیبی وحدت یافته و متجانس ایجاد میکرده اند.
مرکزیت : مرکز محله مهم ترین فضای اجتماعی و قلب هر محله محسوب میگردد. مرکز محله های شهر مظهر بیشترین تماس ها و تجمع های افراد هرمحله محسوب میشد مرکز محله علاوه بر آن ، مکان استقرار فضاهای خدماتی مورد نیاز ساکنین محله بوده است . ارزش های معنوی در شکل گیری فضاهای کالبدی محله ، تاثیر خود را به خوبی نشان میدهد. مسجد به عنوان محور فعالیت ها، نشانه ی اصلی و مهم ترین عنصر کالبدی هر محله نقش ایفاء نموده است .
پیوند میان شبکه راههای منطقه ای با شبکه گذرهای اصلی محلات :. شبکه راههای منطقه ای پس از گذر از دروازه های شهر و ورود به شهر، گذر اصلی محلات شهر را تشکیل میداد و به تدریج خانه ها، مرکز محله و سایر عناصر محله ای مانند مساجد، تکایا و غیره در حول این محورها تشکیل و توسعه یافته اند.در این زمینه به شهر تاریخی قم میتوان اشاره کرد که چنین ویژگی در ساختار کالبدی -فضایی آن وجود دارد(سعیدنیا، ١٣۶٨).
قلمرو محله ای : هر محله از لحاظ فضایی دارای قلمرو و حریم مشخصی بود که تقریبا برای تمامی ساکنین شناخته شده بودو ضمن آن که توسط یک راه اصلی خود را به بازار شهر یا امتداد راه اصلی منتهی به بازار وصل میکرد، به همان ترتیب خود را از فضای عمومی و پر تحرک آن دور نگه میداشت .
سلسله مراتب : اصل سلسله مراتب را حداقل به سه صورت سلسله مراتب دسترسی به گونه ای بود که محله از ترددهای عبوری در امان بوده و خصوصیت آرام بخش آن برای ساکنین محله ملموس و محفوظ باشد ، سلسله مراتب عملکردی یعنی استقرار خدمات و عملکردهای عمومی در مراکز محلات به گونه ای که پاسخ گوی مناسبی به نیازهای ساکنین بوده باشد و سلسله مراتب فضای عمومی به خصوصی برخوردار بوده است .
ابعاد محلات : ابعاد محلات با توجه به ویژگیهای هر محله متفاوت بوده است . در برخی منابع (سلطان زاده ، ١٣۶٨) به محلاتی با بیش از ٢٠٠٠ خانه تا محلاتی که ١٠٠ خانه را دربرمیگرفته اشاره شده است . تعداد محله های یک شهر نیز دارای قاعده مشخصی نبود. نیشابور در قرن چهارم هجری دارای ۴٧ محله بوده در حالیکه تهران در قرن سیزدهم هجری قمری دارای ۵محله و نایین دارای ٧محله بوده است .
ب – جایگاه محلات در ساختار اجتماعی شهرهای ایران
محلات شهر سکونتگاه صاحبان حرف و مشاغل خاص ، اقلیت های دینی و طبقات اجتماعی مختلف بوده اند به این ترتیب فضای اجتماعی ̈Iفرهنگی هر محله نمایانگر یک گروه اجتماعی بوده که افراد این گروه با یکدیگر همبستگی و حمایت اجتماعی داشته اند و به این ترتیب هر محله هویت منحصر به فرد خود را پیدا میکرده است .
اتحاد و همبستگی قوی اجتماعی در محلات : عوامل مختلفی باعث ایجاد ارتباط ، اتحاد و همبستگی اجتمـاعی در محـلات میشده است .عواملی مانند: دین و مذهب (محله مسلمان ها، محلـه ی یهودیهـا، محلـه ارامنـه )، قـومی و نـژادی(محلـه ی کردهـا، محله ی ترکها)، عامل شغلی و فعالیت هایاقتصادی(محله ی مسگرها، محله ی شعربافان ) و غیره را میتوان درمحلات شـهرهای ایران نام برد. به این ترتیب ترکیب اجتماعی ساکنان بسیاری از محله ها از گروه ها و قشرهایی همانند و منسـجم تشـکیل یافتـه بود. در اغلب شهرها در هر محله ، ترکیبی از گروه ها و قشرهای مرفه ، متوسط و کم درآمد زندگی میکردند.
محلات در تضاد: بسیاری از محققین به نقش طایفه ها و فرهنگ عشـیره ای در نظـام شهرنشـینی ایـران اشـاره مـیکننـد. در شهرنشینی ایران تقسیم کاراجتماعی در شهر و روستا به وجود نیامد به این ترتیب تضاد میان شهر و روستا نیز به وجود نیامدو وحدت کار اجتماعی در شهر و روستا ایجاد شد. ارتباط شهر و روسـتا ارتبـاطی چنـدجانبـه و متعـدد اسـت . شـهر و روسـتا در نظام های منطقه ای به یکدیگر پیوند خورده اند (شیعه ، ١٣٨۴). روابط و وابستگیهای عشیره ای چنان نهادینه شده بود که شـهر در جامعه ی ایرانی، مجموعه ای از گروههای اجتماعی ناهمگن گردید. به این ترتیب جامعه ی شهری ایران در طول تـاریخ خـود به یکپارچگی و همبستگی لازم نرسید و در مقابل چنین یکپارچگی و همبستگی در سطح محلات شهری ایجاد شد کـه باعـت مشارکت ساکنین در امور محله شان گردید(پاکزاد، ١٣٨٢؛حبیبی، ١٣٨٠). بعضی از اختلافـات حـادث بـین اهـالی چنـد محلـه امکان داشت به سادگی تبدیل به درگیری و جنگ بین ساکنان دو یا چند محله با یکدیگر شود. در اغلب منابع تاریخی به ایـن درگیریها اشاره شده است (اشرف ، ١٣۵٣ و سلطان زاده ، ١٣۶٧و حبیبی، ١٣٨٠).. به همین علت بعضی محققین واژه ی محـلات در ستیز و در تضاد را در شهرنشینی ایران به خصوص از قرن چهارم هجری قمری به بعد به کار برده اند
جمعیت محلات : ضابطه و قاعده ی معینی در مورد حداقل و حداکثر جمعیت یک محله وجود نداشته است . در بعضی منابع تاریخی اشاره شده که مجتمع مسکونی که نام محله را بر خود میگرفت نمی توانست کم تر از۴٠ یا۵٠واحد مسکونی و یا به عبارت دیگر کم تر از ٢٠٠ تا ٣٠٠ نفر باشد.حداکثر جمعیت یک محله دارای میزان ثابت و مشخصی نبود(سلطان زاده ، ١٣۶٧).
مدیریت محله ای : در زمینه ی مدیریت محله در گذشته ، هر محله دارای فضایی نیمه مستقل در اداره ی امور داخلی و تامین نیازهای خود بود. رهبری و هدایت فعالیت های اجتماعی در محله ها و حقوق اجتماعی مردم در محله ها با کدخداها و کلانتران که اغلب از بین مهتران واعیان محله بودند. به این ترتیب مدیریت محله ای نقشی تاثیرگذار در ارتقاء کیفیت خدمات محله ای داشت .
٣زواحد همسایگی در شهرسازی غرب
١-٣ سیر تحول تاریخی در دوره مدرن و پس از آن
بعد از انقلاب صنعتی در کشورهای غربی، با تغییرات گسترده در نظام های اجتماعی و اقتصادی، ساختار فضایی و اجتماعی شهرها نیز دگرگون شد. در نگرش به مفهوم شهر و حل مشکلات به وجود آمده برای جامعه ی ساکن در شهر، اندیشمندان متعددی به بیان ایده ها واندیشه ها خود برای جامعه ی آرمانی پرداختند. از جمله مجتمع های زیستی که پیشنهاد گردید ترکیبی از فضاهایکار و زندگی بود. چنین مجتمع های زیستی سعی داشت بین محدوده ی مسکونی و خدمات مربوط نوعی پیوستگی و همبستگی ایجاد نماید و معیارهای اصلی در طراحی آن ها برابری اجتماعی، مشارکت مردم و روح همکاری جمعی بود و برخی از آن ها نیز به اجرا در آمد ولی به دلیل بیمحتوایی درونی و آرمان گرایی افراطی با عدم موفقیت روبرو شد. چنین الگوهای کالبدی در ارتباط با تامین نیازها و خدمات مردم ساکن سعی در ایجاد یک جامعه ی محلی داشت و به نوعی تاثیر خود را در سال های بعد در الگوهای ارائه شده برای محله نشان داد(١٩٨۵,.Rohe et al).
-الگوی کلرنس پری: یکی از معروف ترین اشخاص در دهه ی دوم قرن بیستم میلادی در نظریه پردازی محله ی برنامه ریزی شده (واحد همسایگی ) است

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 23 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد