مقاله برنامه ریزی راهبردی برای ایجاد تغییر فضایی در نواحی خرد شهری نمونه موردی: محله باغ شاطر دربند

word قابل ویرایش
18 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
شهر محیطی است بسیار پیچیده ، نامعلوم و پیش بینی ناپذیر و برنامه ریزی راهبردی در واقع به عنوان کوششی برای اسـتفاده از رهیافت های عملی برای تصمیم سازی در چنین محیطی، به نحوی که قادر به رویارویی با پیچیدگی های آن باشـد، شـکل گرفتـه است . عمده ترین ویژگیهای این تفکر در برنامه ریزی شـهری و منطقـه ای شـامل “صـراحت بیشـتر در تصـمیم گیـری و اجـرای برنامه ها”، “اهمیت یافتن به کارگیری فنون برنامه ریزی”، “دوری جستن از تصویر یک وضعیت نهایی برای آینده دور و در مقابـل تأکید بیشتر بر جرح و تعدیل ممتد سیاست گذاریهـا”، “اهمیـت یـافتن فرابینـی، مشـارکت و رعایـت سلسـله مراتـب در سـطوح برنامه ریزی” و جز آن میباشد.
هدف تحقیق حاضر، ارائه برنامه راهبردی تغییر و توسعه فضایی برای محدوده شمالی منطقه یک شهرداری تهران مـی باشـد.
برای این منظور ابتدا مفاهیم ، ویژگیها و اصول اصلی رهیافت برنامه ریزی راهبردی مرور میشود و ابزار سوآت به عنـوان یکـی از ابزارهای اصلی برنامه ریزی راهبردی مورد اشاره قرار میگیرد و سپس نمونه ای از کاربرد این ابزار در تدوین برنامه راهبردی توسعه محله باغ شاطر دربند در منطقه یک شهرداری تهران به عنوان یک ناحیه خرد شهری با ویژگی ها و خصوصیات ویـژه نسـبت بـه محیط پیرامونیاش که آن را نیازمند نوع خاصی از مداخله میسازد، ارائه میگردد.
واژه های کلیدی: برنامه ریزی راهبردی، سوآت ، نواحی خرد شهری، باغ شاطر دربند

١ـ مقدمه
تا پیش از تهیه طرح جامع جدیـد تهـران کـه در آن سـعی شـده از رهیافـت برنامـه ریـزی راهبـردی بهـره گرفتـه شـود و سلسله مراتب معینی از برنامه ها شامل طرح جامع شهر، طرح های تفصیلی مناطق ، پروژه های موضـعی و موضـوعی و پـروژه هـای اجرایی در آن رعایت شود، هدایت و کنترل شهر تهران در سطح کلان ، عمدتا توسط طرح جامع شـهر تهـران ، طـرح سـاماندهی تهران ، طرح های بخشی و موضوعی مثل طرح تهران ، طرح جامع حمل و نقل و … که اغلب فاقد هماهنگی کامل بـا یکـدیگر بودند، انجام میگرفت (مهندسین مشاور بافت شهر، ١٣٨۴) و در سطح خرد نیز هدایت و کنتـرل شـهر عمـدتا توسـط طـرح هـای گذربندی انجام میگرفت که نام طرح تفصیلی را با خود یدک میکشید و نوع مداخله آن ها صرفا در جهت ایجاد و بهبود دسترسی سواره و اصلاح معابر بوده و تقریبا در همه نقاط شهر نیز نوع مداخله با ویژگیهای یکسان از طریق تیپ بندی و اسـتاندارد نمـودن انواع گذرها انجام میگرفت . این نوع مداخله به ویژه در محله های قدیمی و بافت های ارگانیک مسکونی ناکارآمدی بیشتری داشته و صدمات جبران ناپذیری را باعث گردیده است (برای مثال نگاه کنید به لطفی و دیگران ، ١٣٨٢).
در تهیه طرح جامع جدید شهر تهران ، از رهیافت برنامه ریزی راهبردی بهره گرفته شده است . در این رهیافت ، طرح جامع سند تصمیم سازی در روند توسعه و عمران شهر محسوب میشود که راهبردهـای کلـی هـدایت و کنتـرل شـهر در آن گنجانـده شـده و پس از آن الگوی توسعه و طرح های تفصیلی مناطق قرار میگیرند. در این رهیافت ، تمام محدوده هر منطقه لزوما به تهیه طـرح تفصیلی نیاز ندارد بلکه بنابر ضرورت نوع مداخله ، انواع طرح ها در چارچوب سه مقوله اصلی طرح های تفصـیلی پایـه ، طـرح هـای موضعی و طرح های موضوعی تهیه میشوند (مهندسین مشاور بافت شهر، ١٣٨٢).
در الگوی توسعه منطقه یک شهرداری تهران ، محدوده ی مطالعه با توجه به ویژگیهای خاص و متفـاوت آن شـامل ویژگـیهـای خاص بستر طبیعی و ویژگیهای خاص سکونتی و اجتماعی در مقایسه با محیط پیرامون ، به عنوان یک ناحیه عمل ویژه به حساب آمده است . این ویژگیها در کنار قابلیت ها و فرصت های موجود برای توسعه محله باغ شاطر از یک سو و امکانـات و قابلیـت هـای محور دربند به عنوان یکی از کانون های اصلی گردشگری در شهر تهران که بر خلاف بخش مسکونی محدوده مطالعه محلـه بـاغ شاطر دارای مقیاس عملکردی در سطح شهر تهران میباشد از سوی دیگر، سبب شده تا تهیه برنامه توسـعه ایـن محـدوده دارای خصوصیات ویژه ای باشد که در این مقاله سعی شده تا با استفاده از رهیافت برنامه ریزی راهبردی و با استفاده از ابزار جدول سوآت ، برنامه راهبردی توسعه این محدوده به عنوان یک ناحیه عمل ویژه تدوین گردد.
٢- روش تحقیق
تحقیق مورد نظر بطور کلی یک پژوهش کاربردی است کـه بـه روش توصـیفی ــ تحلیلـی انجـام و دو مرحلـه مختلـف را دربـر میگیرد: مرحله اول شامل شناسایی ساختار فضایی محدوده مورد مطالعه یعنی محله باغ شاطر دربند می باشد. داده ها و اطلاعـات مورد نیاز این بخش هم شامل داده های اولیه که به شیوه مشاهده و برداشت میدانی جمع آوری شده اند و هم شامل داده های ثانویه که از طریق منابعی نظیـر مرکـز آمـار ایـران ، طـرح هـای فرادسـت و مرکـز اطلاعـات جغرافیـایی شـهرداری تهـران بـه دسـت آمده اند، میگردد. داده ها و اطلاعات گردآوری شده در این بخش با استفاده از جداول سوآت مورد تحلیل قرار می گیرند. بخش دوم تحقیق شامل تدوین برنامه راهبردی تغییر فضایی در محدوده مطالعه است . این مرحله با استفاده از جداول تحلیلـی سـوات کـه در مرحله قبل تهیه شده اند انجام میگیرد.
٣- پیشینه تحقیق
برنامه ریزی شهری به مفهوم امروزی آن ، در اوایل قرن بیستم در امریکا و اروپا بنیاد گذاشته شد اما از آن زمان تاکنون تغییرات وسیعی را به خود دیده است . (مهدیزاده و دیگران ، ١٣٧٧). در ابتدا برنامه ریزی شهری به عنوان هنری شناخته میشد که هدف اصلی آن ، تشویق و ترویج زیبائیشناسی بود. به تدریج برنامه ریزی شهری به حرفه ای که هدف آن گشودن مشکلات شهرها با راه حل های بیشتر کالبدی بود، تبدیل گردید. واسطه ی عمل در این مرحله از توسعه تفکر برنامه ریزی، برنامۀ کل بود. این شیوه علیرغم آن که قادر به کنترل محیط بوده است ، اما اولا همواره در معرض تأخیر بین تصمیم های سیاسی، تهیه برنامه ، اجرای برنامه و مرور و اصلاح بوده و ثانیا فرض اصلی این بوده که فعالیت های پیچیده انسانی را میتوان توسط نظم کالبدی تحت کنترل درآورد (دانشپور، ١٣٨۵). تأثیردیدگاه های مختلف چون جامعه شناسی بر برنامه ریزی، منجر به آشکار شدن کاستیهای برنامه ریزی کالبدی و حرکت برنامه ریزی از رهیافت ساده ـ جامع به رهیافت های جامع ـ عقلانی وسیستمی ـ چرخه ای و پذیرش تفکر برنامه ریزی فضایی به معنای توجه به جنبه های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، سازمانی و مدیریتی در کنار جنبه های کالبدی پدیده مورد برنامه ریزی و برنامه ریزی راهبردی شد. (دانشپور، ١٣٨٢)
الگوی برنامه ریزی که با عنوان برنامه ریزی ساختاری ـ راهبردی شهرت یافته است ، از اواخر دهه ١٩۶٠ میلادی و در پی قانون برنامه های ساختاری انگلستان ، درکشورهای توسعه یافته رواج یافت . ظهور این شیوه برنامه ریزی، به دنبال پیشرفت های انجام یافته در تکنیک های برنامه ریزی و نیز گسترده و پیچیده تر شدن مشکلات سیستم شهری بوده است (دانشپور، ١٣٨۵).
در ایران با وجود گذشت بیش از چهار دهه از تهیه و اجرای طرح های توسعه شهری، تا پیش از تهیه طرح جامع جدید تهران که در آن سعی شده است از رهیافت برنامه ریزی راهبردی بهره گرفته شود و سلسله مراتب معینی از برنامه ها شامل طرح جامع شهر، طرح های تفصیلی مناطق ، پروژه های موضعی و موضوعی و پروژه های اجرایی در آن رعایت شود که بررسی در مورد میزان موفقیت آن به گذشت زمان نیاز دارد، در عمل مبانی نظری طرح های توسعه شهری بر پایه الگوی قبلی یعنی شناخت / تحلیل / طرح استوار بوده و تکیه بر اهداف فیزیکی و کالبدی محتوای اصلی اندیشه تهیه این طرح ها را تشکیل میداده است . البته در سال های اخیر تلاش هایی در جهت اصلاح نارساییهای این طرح ها و همگامی با تحولات زمان از سوی سازمان های تهیه کننده همچون وزارت مسکن و شهرسازی ، وزارت کشور، مهندسین مشاور، همانند بازنگری در شرح خدمات طرح ها صورت گرفته اما به دلیل مشکلات زیرساختی همانند مشکلات سازمانی ، قوانین و مقررات ، مشکلات اجتماعی و سیاسی مربوط به درک متقابل مردم و حکومت در فرایند مشارکت در تهیه و اجرای طرح ها این اقدامات نتوانسته اند کاملا موفق باشند (پوراحمد و دیگران ، .(۱۳۸۵
۴ـ مبانی نظری برنامه ریزی راهبردی تغییر فضایی
اصطلاح راهبرد، بیانگر نوعی نگرش در حوزه فعالیت آگاهانه انسانی است که بر فرآیند ارتباط و پیوستگی میان اندیشه و عمل در بستر زمان تأکید میورزد (مهدیزاده و دیگران ،١٣٧٧) و برنامه ریزی راهبردی، در واقع در کوششی برای توسعه رهیافت های عملی به مدیریت و تصمیم سازی به نحوی که قادر به رویارویی با محیط های بسیار پیچیده ، نامعلوم و پیش بینیناپذیر باشد شکل گرفته است . تفکر راهبردی با سازماندهی و هدایت مجموعه ای از عملیات و تدبیر تدارکات با هدف پیروزی ـ و در صورت امکان ناپذیر بودن پیروزی، فراهم ساختن موجبات کمترین شکست ـ سروکار دارد (دانشپور، ١٣٨٢). دو اصطلاح ساختاری و راهبردی با توجه به خاستگاه و مضمون اصلی خود، ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند به طوری که هم به عنوان دو مفهوم مترادف و نیز به عنوان یک اصطلاح واحد به کار میروند. رهیافت برنامه ریزی ساختاری ـ راهبردی، به عنوان شیوه ای خاص برای تهیه طرح های توسعه و عمران شهری و منطقه ای به کار میرود. (مهدی زاده و دیگران ، ١٣٧٧).
مبنای اصلی در تفکر برنامه ریزی ساختاری، تفکر برنامه ریز است و بر این اساس لازم است که برنامه ریز نیروهای توسعه و تغییر در جامعه را از طریق خط و مشیهای پیشنهادی خود در سمت و سو و جهت مورد نظر به حرکت درآورد و بنابراین در این شیوه برنامه ریزی ، به تکنیک اهمیت داده میشود و در ممیزی، تحلیل و آینده نگری و تدوین اهداف راهبردها و ارزیابی، از فنون جدیدتر استفاده میشود (دانشپور ، ١٣٨۵).
فرآیند برنامه ریزی ساختاری ـ راهبردی، سه مرحله کلان را دربر میگیرد:
• مرحله پایه : در این مرحله ممیزی و تحلیل اولیه سیستم برنامه ریزی انجام میگیرد و اهداف لازم برای تدوین راهبردها تنظیم میشوند.
• مرحله راهبردی: در این مرحله ، راهبردهای گزینه بر پایه عواملی مثل نیازها، فرصت ها، نیروهای بالقوه و تمایلات جامعه ی مورد برنامه ریزی که از ممیزی و تحلیل وضعیت گذشته به دست آمده اند، تنظیم میشوند.
گزینه ها برحسب معیارهای کلانی مثل امکان پذیری، قابلیت انعطاف و مقبولیت مورد آزمایش و ارزیابی قرار میگیرند تا گزینه برتر انتخاب شود و گزینه انتخاب شده پایه پیشنهادهای اجرایی مرحله سوم قرار میگیرد.
• مرحله اجرایی: در این مرحله پیشنهادهای اجرایی شامل طراحی سیستم پایش و اقدامات اجرایی برنامه گنجانده میشوند و زمینه لازم برای تولید برنامه های عملیاتی فراهم می آید (همان ).
نظام برنامه ریزی راهبردی ـ ساختاری در دو سطح اصلی قابل طبقه بندی است :
• برنامه های ساختاری که در قالب برنامه های ساختاری شهرستان یا شهر انجام میگیرد.
• برنامه های محلی که با تبعیت از برنامه های ساختاری فرادست شامل برنامه های ناحیه ای، نواحی عمل خاص و برنامه های موضوعی میگردند (مهدی زاده و دیگران ، ١٣٧٧).
برنامه هایی که در قالب برنامه های راهبردی تهیه میشوند باید دارای ویژگیهایی باشند که به طور خلاصه شامل موارد زیر میباشد (دانشپور ، ١٣٨٢).
• برنامه ریزی ساختاری بیشتر فعالیت گرا است تا کاربرد زمین گرا و با صراحتی بیشتر از برنامه های سنتی، با تصمیم گیری و اجرای برنامه ها سروکار دارد.
• در برنامه ریزی راهبردی به کارگیری فنون برنامه ریزی در مراحل مختلف فرایند، اهمیت دارد.
• در برنامه ریزی راهبردی، فرابینی عنصر مهمی در فرایند برنامه ریزی است .
• در فرایند برنامه ریزی راهبردی، از برنامه ریز خواسته میشود که چند تفکر هنجارین ، تحلیلی، آینده نگر، بازگردکننده و راهبردی را همزمان داشته باشد.
• در برنامه ریزی راهبردی، فرایند ممتد مرور و جرح و تعدیل سیاست گذاری مورد توجه است ، به دور از محدودیت های رهیافت های سنتی که یک وضعیت نهایی را برای آینده دور درنظر میگیرند.
• در برنامه ریزی راهبردی بر مشارکت تأکید شده است .
• برنامه ریزی راهبردی به ساختار سازمانی و چارچوب های روند کاری ویژه خود نیاز دارد.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 18 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد