مقاله توسعه مجدد بافت های فرسوده و اراضی سوخته در ایران ( نمونه موردی: کلان شهر شیراز)

word قابل ویرایش
20 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

خلاصه
کمبود فضا برای توسعه ، خصوصا در بافت های میانی و متراکم شهرهای بزرگ یکی از چالش های مهم برنامه ریزی شهری است . در شرایط کمیابی فضا، استفاده از تمام توانمندیهای موجود و بهینه سازی بهره برداری فضا، اصلی اساسی است که در قالب توسعه درون زا مطرح شده است . در کشورهای مختلف ، توسعه مجدد و تغییر کاربری بافت های فرسوده و اراضی سوخته و بهره مندی کاراتر از زیر ساخت های موجود در آنها روشی است به منظور مقابله با اثرات منفی این اراضی.
توسعه ی مجدد و برنامه ریزی مجدد کاربری این گونه اراضی، خود فرآیندی پیچیده دارد و در کشورهای مختلف ، متفاوت است . هدف از تغییر کاربری اینگونه اراضی استفاده مجدد از ساختمان های موجود جهت فعالیت های عمومی و همچنین جلوگیری از متروک شدن آن ها با توجه به ارزش اقتصادی بالا و حفظ پیوستگی تاریخی شهر و جلوگیری از بیهویت شدن و از دست دادن خاطرات جمعی شهرها و در نهایت رفع آلودگی و فرسودگی و تزریق کاربری جدید به این اراضی می باشد.
در مقاله حاضر، ضمن مروری بر مفهوم توسعه درون زا و فرسودگی ، نگاهی به اهمیت و روند تغییر کاربری این گونه اراضی شده است . روش تحقیق به صورت توصیفی-تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات به صورت اسنادی و کتابخانه ای است و در نهایت نتایج تحقیق قابل تبدیل به الگوی ساماندهی بافت فرسوده برای کلان شهر شیراز میباشد.
کلمات کلیدی: توسعه درون زا، فرسودگی، توسعه مجدد، تغییر کاربری، اراضی سوخته ، شیراز.
١. مقدمه
گسترش شهری سبب به وجود آمدن مشکلاتی در زمینه طراحی شهری شده است . این مهم خصوصا در کلان شهرها بیشتر مشاهده می گردد. در این حالت ، فضاهای شهری نقش خود را از دست داده اند؛ فضاهایی که روزی برای قرارگیری در خارج از شهر طراحی شده بودند و امروز نتوانسته اند با گسترش شهر و ورود به حوزه ی شهری ، نقش و جایگاه واقعی خود را پیدا کنند و در حیات شهر جدید نقش مؤثری ندارند. این فضاها مفهوم خود را باخته اند و به عناصری وسیع ، بدون شکل و فارغ از هرگونه نقش موثر در حیات شهری و حس تعلق در اذعان عمومی تبدیل شده اند. امروزه در کشورهای توسعه یافته تغییر کاربری و نوسازی این فضاها امری شناخته شده و متداول است . در گذشته ساختمان های کهنه کاملا تخریب میشدند؛ اما امروزه استفاده ی مجدد از آن ها رو به افزایش است . یکی از دلائل این امر آن است که ساختمان ها همواره جهت حفظ پیوستگی فرهنگی و تاریخی منابع با ارزشی به شمارآمده اند و در حفاظت از آن ها کوشش شده است .
همچنین با این عمل از هدر رفتن منابع اقتصادی جهت تخریب و ساخت ساختمان های جدید، نیز جلوگیری میشود.
امروزه در بسیاری از کشورهای جهان ، مجموعه های صنعتی به فضاهای مسکونی، اداری، فرهنگی و نمایشگاهی تبدیل شده اند. در حالی که در ایران ، تخریب این گونه فضاها از اولویت بیشتری برخوردار است تا حفاظت و احیای آن و تنها نمونه های اندکی از بناهای صنعتی پیشین ، احیاء و تغییر کاربری داده شده اند. این در حالی است که این بناها، به واسطه داشتن ابعاد بزرگ ، استقرار در نقاط مطلوب شهری، انعطاف پذیری پلان ها ( به علت دارا بودن ساختار مدولار) و …. برای تبدیل به کاربریهای متنوع ، به خصوص خدمات عمومی و شهری، از قابلیت فوق العاده ای برخوردار میباشند. در این راستا و به منظور جلوگیری از تخریب بیشتر این بناها، در وهله ی نخست باید به مستندنگاری و معرفی ارزش ها و پتانسیل های این بناها توجه شود. همچنان که مطالعه تجارب چند دهه ی گذشته ی سایر کشورها، از دیگر گام های مهم برای درک اهمیت و حفاظت از این ساختمان ها به شمار می آید.اهداف مقاله عبارتند از:
-گسترش فرهنگ نوسازی و بهره گیری از قابلیت های اراضی سوخته و قابل بازیافت با تغییر کاربری و فراهم آوردن بستر مناسب جهت حضور فعال مردم و مشارکت آن ها در بهره برداری از این گونه اراضی؛
-استفاده از ساختمان های موجود و استفاده مجدد جهت فعالیت های فرهنگی و جلوگیری از متروک شدن آن ها با توجه به ارزش اقتصادی و هویتی بالای آن ها؛
روشی که در این پژوهش به کار گرفته شده است با توجه به کنکاش در نظریه هایی از شهرسازان ، به صورت توصیفی – تحلیلی و روش جمع آوری اطلاعات به صورت اسنادی و کتابخانه ای می باشد.
٢. توسعه درونزای شهری
شهرها نهادهای اجتماعی پویایی هستند و از این حیث میتوان آن ها را با موجودات زنده ای شبیه دانست که همواره در سیر تکاملی خود، سیکل حیات فیزیکی خود را پشت سر میگذارند؛ به وجود میآیند؛ رشد میکنند؛ تکامل مییابند و تجدید مکرر این سیکل نشانگر پویایی فضای کالبدی شهر میباشد. همزمان با تداوم سیکل حیات شهر، عناصر شهری نیز دچار تحول میشوند؛ پدید میآیند؛ کیفیت شان افزایش مییابد؛ تغییر نقش میدهند؛ پیر و دچار فرسودگی میشوند، اما همان گونه که در موجودات زنده با تجدیدشوندگی سلولی از مرگ بافت های زنده جلوگیری میشود، برای جلوگیری از مرگ بافت های شهری باید بر تجدیدشوندگی سلول های آن و احیای بافت های فرسوده آن تکیه کرد
سیاست توسعه ی درونی یا درون زای شهری، یکی از سیاست های سه گانه توسعه ی شهری است که در کنار دو سیاست توسعه ی شهری متصل یا پیوسته (ایجاد شهرک های متصل به شهر و در محدوده رسمی شهر) و سیاست توسعه ی شهری منفصل یا ناپیوسته (ایجاد شهرهای جدید با فاصله از شهر مادر) مطرح میشود(جدول ١). توسعه ی درون شهری بر خلاف سایر سیاست های توسعه ی شهری، با توجه به این که در بستر شهر موجود و با حضور ساکنان و شهروندان و واحدهای همسایگی صورت میپذیرد، موضوعی پیچیده ، چندوجهی، میان بخشی و حتی فرابخشی است که نه فقط یک کار فیزیکی، کالبدی، معماری و شهرسازی است ، بلکه دارای ابعاد قوی فرهنگی، اقتصادی و زیست محیطی است
جدول ١- سیاست های سه گانه توسعه ی شهری(مأخذ: نگارندگان )
از اهداف کلان در توسعه ی درون زای شهری می توان به موارد زیر اشاره کرد:
 عواقب اجتماعی: خارج کردن بافت فرسوده از چرخه ی فقر و ایجاد فرصت های برابر رشد و بالندگی ساکنان این مناطق جهت تحقق حقوق شهروندی؛
 ایمنی: کاهش سطح آسیب پذیری مناطق فرسوده در برابر حوادث غیرمترقبه ؛
 امنیت : کاهش سطح آسیب پذیری اجتماعی؛
 رفاه : بهبود شاخص های کیفیت زندگی و محیط زیست انسانی بافت های فرسوده ؛
 هم پیوندی بافت با فضاها و عملکردهای شهری: ارتقاء پویایی بافت در کل شهر با تنظیم روابط عملکردی فضاها؛
 احیاء هویت محله ای: احیاء نقش و هویت محله ای با به کارگیری اصول و مبانی طراحی با ارائه سیمای زیبا و روح نواز؛
 افزایش ثروت شهری: تبدیل میراث موجود در بافت های فرسوده ، به ثروت شهری قابل بهره برداری در جهت حیات شهری؛
 به هنجار درآوردن شهر؛
 جلوگیری از توسعه ی افقی و بیرویه شهر
٣.فرسودگی و انواع بافت های فرسوده شهری
مراد از فرسودگی، ناکارآمدی و کاهش کارآیی یک بافت نسبت به کارآمدی سایر بافت های شهری است . فرسودگی بافت و عناصر درونی آن یا نسبت قدمت و یا قفدان برنامه توسعه و نظارت فنی بر شکل گیری آن بافت به وجود می آید.
فرسودگی از ابعاد متعددی برخوردار است که با یک دیگر ارتباط و پیوند متقابل دارند [٣].اما مهمترین ابعاد فرسودگی به اشکال زیر است : (جدول ٢).
جدول ٢- مهمترین ابعاد فرسودگی
اجزاء و عناصر بافت شهر عبارتند از: ساختمان ها، قطعه بندی اراضی، راه های فرعی درون بافت و فضاهای باز. جهت ارزیابی نوع بافت شهر و عوامل فرسودگی آن ، به ویژگی ترکیبی ساخت و سازها و روحیه ی شهر (مردم و زندگی ایشان در شهر) توجه شده است . تاکید بر این است که برای برنامه ریزی مناسب بافت شهری، شناخت عوامل ایجاد آسیب در کالبد و فضای شهر به عنوان یکی از مراحل مهم برنامه ریزی بسیار ضروری است . بر همین اساس در ادامه به معرفی انواع فرسودگی بافت های شهری خواهیم پرداخت (جدول ٣).
جدول ٣- انواع فرسودگی بافت های شهری

۴.بافت های فرسوده و اراضی سوخته
اراضی سوخته (عرصه های ناکارآمد شهری)، لغتی است که به طور کلی برای توضیح اراضی به کار می رود که در گذشته توسعه یافتند و ممکن است آلوده شده باشند. برای مثال ، در سراسر اروپا هزاران عرصه ی سوخته وجود دارد که در گذشته دارای کاربریهای صنعتی بوده و در حال حاضر مخاطره ای برای سلامت انسان ها و محیط زیست پیرامون به شمار می روند. اخیرا دولت ها اقداماتی را برای حرکت به سمت ساماندهی عرصه های ناکارآمد شهری به جای عرصه های پیرامونی توسعه نیافته در پیش گرفته اند (برای مثال ، مطابق سیاست های دولت بریتانیا ۶٠ درصد از مسکن های جدید در سایت های عرصه های ناکارآمد شهری ساخته می شوند. تا به این ترتیب فشار به محیط زیست پیرامون شهر، به اصطلاح کمربند سبز شهری، کاهش یابد). در حالت کلی، عرصه های پیرامونی توسعه نیافته نیازمند حفظ و نگهداری هستند؛ در حالی که در تضاد با آن ، اراضی سوخته به طور کلی محدوده هایی هستند که پیشتر دارای کاربریهایی خطرناک بودند و با دارا بودن پتانسیل های توسعه در دل شهرها و با توجه به نیاز شدید به زمین مناسب جهت توسعه ی شهری، اهمیت ویژه – ای پیدا کرده اند
اراضی سوخته ممکن است زمین های مخروبه -متروکه باشند که پس از پاکسازی مخاطرات شیمیایی و پاک سازی تاسیسات فرسوده ، توسعه ی مجدد در آن ها امکان پذیر است . راه و روش اصلی برای مقابله و مواجهه با اراضی سوخته شهری و سایت های آلوده ، تغییر کاربری است که از طریق فرآیند برنامه ریزی انجام میشود و سود اقتصادی را با ارتقای شرایط اجتماعی و زیست محیطی مرتبط میکند. در واقع ، از آنجا که عرصه های ناکارآمد شهری در فرآیندهای صنعتی آلوده شده اند، در طول یک بررسی لازم است معلوم شود که ماهیت آلاینده ها چیست و در مورد بهترین راه حل مواجهه با آن تصمیم گیری شود و پس از آن بر اساس پتانسیل های بافت ، نسبت به تخریب یا نوسازی ساختمان های موجود این اراضی، تصمیمات لازم اتخاذ میگردد.
۵.ساماندهی بافت های فرسوده در توسعه درونزای شهری و اهداف آن
مفهوم فرسودگی شهری را می توان تنزل شرایط اجتماعی، اقتصادی و کالبدی بافت شهری دانست . به طور کلی کاهش کارآیی هر پدیده ای، فرسودگی آن را در پی دارد. هنگامی که حیات محدوده ای از شهر به هر علتی رو به رکود میرود، بافت شهری آن محدوده در روند فرسودگی قرار میگیرد. عوامل و عناصر مختلفی، ارزش های کیفی محیط زیست انسان را فراهم میآورند (جنبه های کالبدی، عملکردی، زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی)؛ با نزول ارزش های سکونتی، نوسازی در بافت متوقف میشود و میل مهاجرت در جمعیت ساکن فزونی می یابد
بافت های فرسوده ، بخش قابل توجهی از پهنه ی بسیاری از شهرهای کشورمان را تشکیل میدهند که به دلیل معضلات خاص خود از گسترش حیات شهری خارج گشته و به بخش های مسأله دار شهرها تبدیل شده اند. این بافت ها علاوه بر مسائل و مشکلات کالبدی، ابعاد و کیفیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهر، فضاهای شهری را نیز دچار تنزل نموده و حضور انسان در شهر را با معضل رو به رو و یا مختل میسازند. بنابراین زدوده شدن خاطرات جمعی و افول حیات شهری، که به از بین رفتن سرزندگی و نشاط بافت منجر می گردد، از عواقب افت شاخصه های کیفی در فضاهای شهری و پهنه های فرسوده محسوب می شود. اتخاذ تصمیمات صحیح و منطقی و انتخاب نوع مناسب و متناسبی از مداخله جهت ساماندهی این بافت ها، که به ارتقاء کیفیت شهری در این بافت ها نیز میپردازد، جهت بازگرداندن هویت و حیات شهری بدانها ضروری به نظر میرسد
هر پروژه ی ساماندهی، نیازها و شرایط ویژه ای دارد که آن را از سایر پروژه ها متمایز مینماید. تفاوت های هر بافت ، از اهمیتی ویژه در منحصر به فرد شدن یک پروژه برخوردار است و باید مد نظر قرار گیرد. با این وجود در ساماندهی، اهدافی کلی نیز وجود دارد که در تمامی طراحیها باید در نظر گرفت (جدول ۴). این اهداف به صورت زیر بیان میشود:
جدول ۴-اهداف پروژه های ساماندهی بافت های فرسوده
هر چند بسیاری از این اهداف با اهداف کلی در نوسازی بنای معماری یکسان است ،اما آنچه اهمیت دارد آن است که در اینجا طراح با ساختمانی موجود در ارتباط است و همواره باید به ارزیابی بپردازد. همچنین با توجه به رویکرد پایدار که در تمامی پروژه های معماری باید مورد توجه قرار گیرد،هدف اصلی توجه به استفاده ی حداکثر از مصالح و مواد موجود به صورت بازمصرف یا بازیافت در گسترش فضاها، افزایش کارایی مصرف انرژی، و استفاده از راهکارهای غیرفعال در پروژه ی ساماندهی بر شمرده میشود
۶.نگرش ها و روش های مداخله در بافت های شهری
روش های مختلف مداخله در بافت های شهری تحت تأثیر شرایط اجتماعی، اقتصادی و رویکردهای غالب در هر جامعه قرار دارد.به طور کلی، مداخله شهری پس از انقلاب صنعتی، بر اساس نوع سیاست گذاری رایج آن ها به سه دوره اصلی تقسیم میشود
-دوره اول : شهر سازی بولدوزری(از انقلاب صنعتی تا دهه ١٩۶٠ میلادی)

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 20 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد