whatsapp call admin

مقاله حکمت رنگ در معماری اسلامی

word قابل ویرایش
16 صفحه
10700 تومان
107,000 ریال – خرید و دانلود

حکمت رنگ در معماری اسلامی
چکیده :
رنگ ها در هنر اسلامی نشان از عالم معنا دارند که با نهفتن این معنی درون خود بر معماری اسلامی می نشینند. هر رنگ نشان و روانشناسی خاص خود را دارد که توسط دین اسلام بیان شده است . در فرهنگ و هنر اسلامی هنرمند با دانستن این مفاهیم این رنگ ها را آثار خود بکار می برد.
سوال مطرح شده اینست که حکمت رنگ های نام برده شده در قرآن کریم چیست و اینکه در معماری اسلامی چه رنگ هایی استفاده شده است . و هدف از این گردآوری ، پاسخ به این مهم است . فرض در نظر گرفته شده بر آن است که پشت هر رنگی حکمتی بزرگ نهفته است که علاوه بر دیدگاه روانشناسی کشف شده آن سالها قبل توسط اسلام توصیه یا رد شده است . نام برخی از رنگ ها در قرآن به صراحت آمده است . رنگ های بکار رفته در هنر و معماری اسلامی نیز هر کدام معنی و مفهوم ویژه ای دارند و هیچ رنگی بی دلیل در هیچ بنایی بکار برده نشده است . در این گردآوری به روانشناسی رنگ در اسلام و حکمت آن در معماری پرداخته شده است . که برای این منظور ابتدا به بحث رنگ در قرآن کریم و سپس در نگارگری و معماری اسلامی پرداخته و در لابه لای آنها بحث روانشناسی مطرح خواهد شد. روش بکار برده شده در این تحقیق سیستم کتابخانه ای می باشد.
واژه های کلیدی:رنگ ، نگارگری ، هنر اسلامی ، معماری اسلامی

مقدمه :
رنگ یکی از مدرکات بصری است که در فرهنگ و هنر اسلامی ایران با تفسیرهای عرفانی و ابعاد زیبایی شناسانه به جنبه های مختلف آن از جمله تأثیرات روانی و شناختی آن توجه شده است ، بویژه حکمت وجه تمایز رنگ ، آدمی را در بسیاری موارد رهنما
بوده است . در حدیث قدسی آمده است :
« و کذلک أردت فی تقدیری و تدبیری و بعلمی النافذ فیهم خالفت بین صورهم و أجسامهم و ألوانهم و أعمارهم و أرزاقهم و طاعتهم و معصیتهم »
در این حدیث قدسی تفاوت رنگها یکی از تدابیر و حکمتهای خداوندی است . از این رو درک زیبایی هستی و شناخت ابعاد آن براساس اختلاف رنگها خود نعمتی بس عظیم است که برای انسان میسر می شود. (شکاری نیری ، ۱۳۸۲: ۹۳) رنگ زندگی است چراکه دنیای بدون رنگ در نظر، همچون مرده است . (ایتن ، ۱۳۸۲: ۷)
اگر کیفیت ذهنی رنگ نشئت گرفته از وجود درونی شخص باشد. این ترکیبات رنگی می تواند نشان دهنده ی قسمت اعظم نحوه ی تفکر و احساس و عمل او باشد. و سرشت درونی شخص در رنگ هایش انعکاس می یابد. (ایتن ، ۱۳۸۲: ۳۹)
ارسطو سیاه و سفید را دو رنگ اصلی می داند و معتقد است که بقیه ی رنگها از اختلاف و امتزاج این دو رنگ پدید آمده اند و افلاطون رنگهای اصلی را چهار رنگ سیاه ، سفید، سرخ و لامع دانسته است . حکمای اسلامی همانند شیخ الرئیس ابو علی سینا، ملا صدرا و شیخ اشراق و هر کدام در مورد پدیده رنگها نظریات مفصلی را ابراز کرده اند. (شکاری نیری ، ۱۳۸۲: ۹۳)
در فرهنگ ایران بعد و قبل از اسلام ، رنگ نقش مهمی را دارد. در حکمت ایران رنگ ها در نگارگری با عدم تبعیت از رنگ های جهان مادی ، عالمی دیگر و جهانی فراتر را به روایت می کشند. (خوش نظر، ۱۳۸۸: ۷۰) رنگ های خالص و نابی که با تنوع در کنار هم یکدیگر را کامل کرده و چشم را سیراب می کنند. (فرید: ۱۳۸۸: ۵۸)
«رنگ هایی که ما در طبیعت می بینیم ذرات نوری باز پس شده توسط مولکول های اجسام است و چون این فوتون ها در فضا منتشرند با فوتون های مولکول های مختلف ترکیب می شوند و رنگ های متنوعی را در چشم ایجاد می کنند به همین دلیل ما در طبیعت رنگ های خالص را نمی بینیم . نگارگران این نوع رنگ را رنگ نمی دانستند و به آن «نیرنگ » یا «نیست رنگ » می گفتند.
و رنگ را همان می دانستند که خدا به موجودات اعطا کرده است . از نظر نگارگران رنگ های اصلی و فرعی هم معنایی نداشت و رنگ ها بر یکدیگر ترجیح نداشتند و رنگ ها را با همان خلوصی که از طبیعت می گرفتند به کار می بردند. هر وقت نگارگر، رنگ مورد نظر خود را در طبیعت نمی یافت با ترکیب کردن رنگ های دیگر آن را می ساخت . اساسا همه ی رنگ ها در نگارگری ما روشن اند.» (خوش نظر، ۱۳۸۸: ۷۵)
پرسش اصلی این تحقیق ، معنی و حکمت رنگ های بکار برده شده در معماری اسلامی است و اینکه آیا این رنگ ها تصادفی انتخاب گردیده ؟ آیا حکمتی پشت آنها پنهان است و یا چون آن زمان ساخت این رنگ ها آسان بوده مورد استفاده قرار گرفته است ؟ بدین منظور ابتدا به بحث رنگ های نام برده شده در آیات قرآنی و احادیث و روایات پرداخته سپس به رنگ های کاربردی در معماری و هنر اسلامی پرداخته می شود.
برای این گردآوری به منابع دینی و فلسفی و معماری بصورت نسخه های چاپی و الکترونیکی رجوع گردیده و امید میرود برای هر آنکه علاقه ای در این زمینه دارد سودمند واقع شود. روش بکار برده شده جهت نیل به این منظور توصیفی تحلیلی است و از سیستم کتابخانه ای و تجزیه و تحلیل منابع اینترنتی استفاده شده است .
در زمینه پیشینه این گردآوری مطالعات و مقالات بسیاری بیان شده که بیشتر به بحث رنگ و نور در نگارگری و یا معماری داخلی پرداخته شده و نیاز به بحث و تحلیل در باره رنگ های بیان شده در قرآن و معنا و مفهوم آنها در معماری اسلامی از نظر نگارنده احساس میشد.
آفرینش رنگ
آبی آسمانی ، اولین رنگی بود که پدید آمد. و بعد آبی دریایی ، سبز کلروفیلی گیاه ، سپس کره خاکی سرشار از رنگ های گوناگون حیوانات و گیاهان شد.
انسان پای بر زمین گذاشت و «مدت ها رنگ بود و انسان ، و امروز انسان است و رنگ »؛ در آغاز و در زمان های طولانی انسان مطیع رنگ بود و نمی دانست رنگ اربابش است و حال ، تا حدودی رنگ نوکر و مسخرش گردیده و هر روز این انسان است ، که بر رنگ حکم می راند. (حجتی ، ۱۳۸۳: ۱۳)
«رنگ ها آیینه ی عالم وجودند: برتر از همه ، رنگ سپید، کنایه از «وجود مطلق » است و اصل و اساس تمامی مراتب هستی ، که از همه ی رنگ ها را به هم پیوند می زند. و پست تر از همه ، رنگ سیاه ، نشانه ی نیستی است . میان دو مرز نور و ظلمت ، همچون مراتب هستی ، طیف رنگ ها قرار گرفته ان دو البته رنگ سیاه معنای تمثیلی دیگری نیز دارد و آن «ذات خداوند» است که از شدت نورانیت ، تیره و ظلمانی می نماید و برخی از عرفا آن را «نور سیاه » خوانده اند.» (خوش نظر ، ۱۳۸۸: ۷۳)
دانایی تدریجی بشر و رنگ
«مدت ها رنگ بود و انسان ، به مرور زمان دانایی اش نسبت به رنگ ها افزایش یافت ، تا جایی که روزگاری این مسئله ی پر هیاهو را مانند مسائل دیگر به تسخیر خود درآورد، از آن زمان که سلاطین ، آدمیان را به خدمت گرفتند و از رنگ ها نیز استفاده هایی کردند، اما همه به دلخواه و از روی هوس ؛ یکی مناره هایی در نجف ساخت و در روز غضب خود هرکس به او برمی خورد خونش را می ریخت و به علامت غضب ، مناره را سرخ می ساخت . دیگری میرغضب یا جلاد را سرخ پوش می نمود و روز بهجت را بنفش بر تن می کرد یا رنگ دیگر. یکی هم قصر خورنق را با طلوع و غروب آفتاب متلون می ساخت ، دوره های بعد کسانی چون ابومسلم خراسانی با تجربیات سطحی خود رنگ ها را انتخاب کردند، بدون آنکه متوجه اثر روانی یا فیزیولوژیکی آنها باشند، او که بر علیه امویان قیام کرده بود، هر روز سپاهیان را دستور داد لباسی و پرچمی به رنگ مخصوص داشته باشند و سرانجام روزی که همه به رنگ سیاه بودند ابهت لشکر را افزون دید و همان را انتخاب کرد تا بر دل دشمنان بیم افکند و درست برگزید، اما هنوز کسی متوجه اثر و اهمیت رنگ محیط از جماد و نبات و حیوان نبود که قرآن از آنها سخن گفت .» (حجتی ، ۱۳۸۳: ۲۳)
رنگ های قرآنی
«روان شناسی رنگ در متن قدسی مسلمین ، قرآن ، مورد تامل جدی قرار گرفته است ». (بلخاری قهی ، ۱۳۸۸: ۱۱۹) قرآن کریم در بسیاری از آیات خود به صورت کلی و یا به تفکیک، رنگ های مختلف را ذکر می کند. که بی شک تمامی این واژه ها با دلیل و
حکمت خاصی بیان شده است . (صداقت کشفی ، ۱۳۸۴) این رنگ ها عبارتند از:
رنگ سفید
«رنگ سفید در ۱۲ آیه قرآن کریم آمده است . کلمات قرآنی مربوط به این رنگ ، ابیضت ، تبیض ، ابیض ، بیضاء و بیض می باشند.
اولین کلمه مربوط به این رنگ ، ابیض است که در سوره مبارکه بقره قرار دارد.» (صداقت کشفی ، ۱۳۸۴)
و کلوا و اشربوا حتی یتبین لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر ۱ (سوره بقره ، آیه ۱۸۷) اسلک یدک فی جیبک تخرج بیضاء من غیر سوء۲ (سوره قصص ، آیه ۳۲)
و اضمم یدک إلی جناحک تخرج بیضاء من غیر سوء آیه أخری ۳ (سوره طه ، آیه ۲۲)
و آیات دیگر که همه دلالت بر این دارند که سفید علامت پاکی ظاهر و باطن است . (حجتی ، ۱۳۸۳: ۴۲)
«امام باقر (ع ) فرمودند: در روز قیامت خداوند گروهی را مبعوث می کند در حالی که نوری در مقابل آنان همچون لباس های سفید و درخشنده است .» (حجتی ، ۱۳۸۳: ۴۵)
رسول اکرم در تفسیر آیه ۴۸ سوره ابراهیم « یوم تبدل الأرض غیر الأرض ۴ » می فرمایند: «زمین ، سفیدرنگ مانند نقره می شود که درآن هیچ خونی به حرام ریخته نشده وهیچ گناهی ارتکاب نشده باشد. در این بیان سفیدی با پاکی و قداست آورده شده است .» (سایت مدرسه علمیه خدیجه کبری سوسنگرد، روانشناسی رنگ سفید)
«در چند حدیث معتبر از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که بپوشید جامه سفید که آن نیکوتر و پاکیزه ترین رنگها است ، و مرده های خود را در آن کفن کنید». (علامه مجلسی ، نسخه Html، فصل چهارم )
رنگ زرد
درست همان طور که بیش از یک حقیقت وجود ندارد، بیش از یک زرد هم وجود نخواهد داشت . حقیقت قلب شده حقیقتی دگرگون شده است ، یعنی غیر حقیقت است . زرد در محاوره های معمولی ، روشن شدن به معنای واضح شدن و آشکار شدن چیزی است که قبلا پنهان بوده است .
در نظر گرونه والد عروج مسیح به سوی آسمانی با تجلی رنگ پرشکوه زرد صورت می گیرد. رنگ زرد در تابلوی آلت دورفر به نام مریم و کودک و فرشته به جای نور آسمانی به کار گرفته شده است . (ایتن ، ۱۳۸۲، ۱۹۶)
رنگ زرد، دومین رنگی است که در قرآن آمده است . (حجتی ، ۱۳۸۳: ۴۶) درباره معنای صفر گفته می شود که رنگی است بین سیاهی و سفیدی که البته به سیاه نزدیکتر است به همین دلیل بعضی آن را به سیاه تعبیر کرده اند. (صداقت کشفی ، ۱۳۸۵) رنگ زرد، رنگ خوشرویی و خوشحالی و گرم کنندگی است ، رنگ روحانی و ایده آل و تحریک کننده فکری و آرام کننده برخی حالات عصبی است . (حجتی ، ۱۳۸۳: ۴۶) و در قرآن ۵ بار معرفی شده است . (صداقت کشفی ، ۱۳۸۴)
قالوا ادع لنا ربک یبین لنا ما لونها قال إنه یقول إنها بقره صفراء فاقع لونها تسر الناظرین .۱ (سوره بقره ، آیه ۶۹) والأنعام خلقها لکم فیها دف ء ومنافع ومنها تأکلون ۲. (سوره نحل ، آیه ۵)
ثم یهیج فتر اه مصفر ا ثم یکون حطاما۳ (سوره حدید، آیه ۲۰) و زرد آرامش می دهد و انرژی زیادی را به همراه دارد. با وجود اینکه رنگ زرد یک رنگ شاد است اما بیشتر هردم در اتاق زرد هیجانات خود را از دست می دهند و کودکان در این رنگ اتاق ها گریه می کنند. بکار بردن رنگ زرد خالص در اتاق کودکان باعث کور رنگی می شود. (طایفه ، ۱۳۸۸، ۸۰)
رنگ سبز
«رنگ سبز مانند سایر رنگ ها در بردارنده ی معنایی نمادین است . در نمادگرایی طبیعی ، مظاهر تازگی و بی تعلقی است اما در هنر دینی و اساطیری ، کارکرد نمادین آن از این فراتر می رود». (نساجی زواره ،۱۳۸۷) «در مذهب ، رنگ سبز سمبل ایمان و عقیده ، دین و توکل ، فناپذیری ، ابدیت و عمق رستاخیز است ». (حجتی ، ۱۳۸۳: ۵۲)
سبز آرامش بخش است و تنش را برطرف می کند و برای اتاق کودکان اهمیت دارد. رنگ سبز نشان دهنده ی آرامش و امیدواری است . (طایفه ، ۱۳۸۸: ۸۰) سبز رنگ دنیای گیاهان می باشد (ایتن ، ۱۳۸۲: ۲۰۳) و از آنجا که با عنصر چوب در ارتباط است و جوانه زدن را بخاطر می آورد برای رشد کودکان مفید می باشد. (طایفه ، ۱۳۸۸: ۸۰)
خداوند در قرآن کریم می فرماید:
عالیهم ثیاب سندس خضر۱ (سوره انسان ، آیه ۲۱)
الذی جعل لکم من الشجر الأخضر نارا فإذا أنتم منه توقدون ۲ (سوره یس ، آیه ۸۰) و قرآن کریم رنگ سبز را رنگ بهشتی می خواند. تعداد آیاتی که در باره رنگ در قرآن آمده ۹ آیه است . که برخی مربوط به جهان مادی و برخی مربوط به بهشت می باشد. (نساجی زواره ،۱۳۸۷) براساس سنت ، هنگام نزول وحی افق به رنگ سبز در می آمد. (نصر، ۱۳۸۹: ۷۴)
رنگ قرمز
قرمز با واژه «حمر» در قرآن کریم ، تنها یکبار و آن هم در آیه ۲۷ سوره مبارکه فاطر با همراهی رنگ های دیگر آمده است .
(صداقت کشفی ، ۱۳۸۴) و در آیه ۵ سوره قارعه برخی “عهن ” را به پشم قرمز معنا کرده اند. (حجتی ، ۱۳۸۳: ۵۳)
ومن الجبال جدد بیض وحمر مختلف ألوانها وغر ابیب سود۳. (سوره فاطر، آیه ۲۷) وتکون الجبال کالعهن المنفوش ۴. (سوره قارعه ، آیه ۵)
رسول الله فرمود که : جبرئیل گفت که در قیامت من در جانب راست عرش خواهم بود و خدای تعالی دو جامه بمن پوشاند یکی سبز و دیگری سرخ برنگ گل ، تو یا علی در جانب راست عرش باشی و دو جامه چنین در تو پوشانند. پس راوی عرض کرد که مردم رنگ سرخ چنین را مکروه میدانند حضرت فرمود: که چون خدا حضرت عیسی را بآسمان برد دو جامه چنین بر او پوشانید.
(علامه مجلسی ، نسخه Html، فصل چهارم )
قرمز – نارنجی متراکم و مات است و درخشش آن به گونه ای است که گویی گرمای درونی دارد. (ایتن ، ۱۳۸۲، ۱۹۸) قرمز نگاه را به خود می کشاند و گردش خون را سرعت می بخشد. طیف مختلف این رنگ فضا را رمانتیک و عاشقانه یا شیک و رسمی می کند. رنگی پر تحرک و پر جنب و جوش است که می تواند مهیج باشد. احساس صمیمیت ایجاد می کند و فضای نشیمن را دلپذیر می کند و گرمی می بخشد. (طایفه ، ۱۳۸۸، ۷۹)
رنگ آبی
حدود ( ٣ ) سطح کره ی زمین به علاوه ی تمام فضای آسمان به رنگ آبی پوشیده شده است و همواره بشر دعوت به نگاه در زمین و آسمان شده که علاوه بر جنبه آگاهی و توجه به آن از لحاظ رشد عقلی و برای برخورداری از اثرات آرام بخش آنها و حفظ تعادل روحی و روانی و عصبی در انسان است . (حجتی ، ۱۳۸۳: ۵۴) إنا زینا السماء الدنیا بزینه الکواکب ۱. (سوره صافات ، آیه ۶)
«از امام صادق (ع ) درباره ی رنگ آسمان نقل شده است که به مفضل می فرماید: ای مفضل ! در رنگ آسمان بیاندیش که خدا آن را این چنین آبی آفریده که موافق ترین رنگ برای چشم انسان است و حتی نظر کردن به آن دیده را تقویت می کند».
(حجتی ، ۱۳۸۳: ۵۵)
آبی نیرویی شبیه نیروی طبیعت در زمستان دارد. زمستان زمانی است که رویش و رشد در تاریکی و سکوت پنهان کی گردد.«آبی روح ما را به کمک اهتراز ایمان به لاینتاهی فرا می خواند. اروپاییان آبی را تجلی دهنده ی ایمان می دانند و چینی ها سمبل جاودانگی . (ایتن ، ۱۳۸۲، ۲۰۱)
آبی آرامش بخش ذهن و نشانگر صلح می باشد و معمولا برای دکور دفاتر بدلیل کارایی بیشتر افراد کاربرد دارد. آبی اشتها را کم کرده و اندیشه ای بلند القا می کند. فضا را آرام می کند ولی در اتاق کودکان ممکن است کودک را درون گرا و افسرده کند.
تحقیقات نشان داده وزنه برداران در اتاق آبی وزنه های سنگین تری برمی دارند. برای اتاق پزشکان و کاهش درد و تسکین بیمار مناسب است .

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 10700 تومان در 16 صفحه
107,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد