مقاله در مورد تحلیی موردی در بررسی سلسله مراتب فضای شهری از بازار تبریز تا محله ویجویه

word قابل ویرایش
26 صفحه
8700 تومان
87,000 ریال – خرید و دانلود

تحلیی موردی در بررسی سلسله مراتب فضای شهری از بازار تبریز تا محله ویجویه

چکیده :
آنچه در فضاهای شهری امروزه عمیقاً نادیده گرفته شده است آماده کردن فرد برای مواجهه با فضاهای جدید در شهر است. مفاهیمی چون به استقبال رفتن در یک فضا، اجازه خواستن برای ورود به یک فضای شهری، تغییرات حالت حسی فرد برای تغییر حس مکانی و فضایی و در آغوش کشیده شدن توسط فضاهای شهری که در آن زندگی می کنیم، امروزه از یادها رفته اند. اما با

بررسی و تجربه کردن این حس ها به صورت عینی شاید بتوان این مفاهیم را نهادینه کرد. در این پژوهش این بررسی در یکی از قدیمی ترین محلات یک شهر سنتی با پیشینه تاریخی انجام گرفته است در این مقاله حاضر برای تحلیلی دقیق تر تحقیق موردی در محله ویجویه تبریز بر روی سلسله مراتب فضایی صورت گرفته . بی شک انتخاب این محله به دلیل آن است که تغییرات فراوانی در طی زمان بر آن حادث نشده است و آنچه از تغییر احساس در گذر از عرصه های عمومی

تاخصوصی یک شهر انتظار داریم را در مقابل چشمانتان به تصویر می کشد.
توصیف های این فضا از بررسی ها و تجربه های مکانی عینی و ذهنی در دو بعد نقشه و سه بعد حضور در فضا نتیجه شده است که به انضمام مقاله فیلم ای از محله پیوست شده است.
فهرست مطالب

مقدمه :
اهداف انتخاب موضوع
عرصه های حرکت های اجتماعی
مختصری در مورد موقعیت جغرافیای و تاریخچه شهر تبریز
بافت تاریخی تبریز
موقعیت محله ویجویه در شهر تبریز
فضاهای شهری محله ویجویه
نحوه ارتباط محله ویجویه با فضاهای عمومی شهری
سلسله مراتب فضائی براساس تعلق فضائی
سلسله مراتب فضائی براساس محصوریت فضا
استقبال در سلسله مراتب فضائی
نتیجه
فهرست منابع و مدارک

مقدمه :
اهداف انتخاب موضوع:
آنچه در فضاهای شهری امروزه به شدت مشهود است عدم رعایت آنچه احساسات انسان را برمی انگیزاند می باشد. به نظر می رسد پیوستگی چندجانبه فضاهای محله ای در شهرهای قدیمی این حس را در شهروند ایجاد می کند که تمام این فضاها کاملاً متعلق به خود اوست و فرد در حرکت از خصوصی ترین عرصه زندگی خود تا عمومی ترین اجتماع انسانی در شهر هیچگونه احساس استقلال و گسستگی از مایملک خود ندارد. این هدفی است که مقاله در پی اثبات آن

است. احساسی که معنای واقعی عبارت (شهرماخانه ماست) را در وجود او به وسیله ساخت فضائی عینی و در عین حال ذهنی نهادینه کرده است. او در این فضاها خود را مسئول می داند. مسئولیتی که وادارش می کند آن را سالم نگاه دارد از آسیب حفظ کند. زیبائی اش را افزایش دهد، در جهت رشد و اعتلایش بکوشد و تمام اعضای ساکن در آن را دوست بدارد و در قبال زندگی تمامی آنها احساس مسئولیت کند.

در فضاهای شهری امروزه ما این مفهوم وجود ندارد. هنگامی که یک فرد از خانه و مقرر همیشگی خود بیرون می آید به محض بستن در پشت سرخودش گویا از دنیائی که متعلق به اوست جدا می گردد و هیچ مفهوم شهری او را جذب معنائی نمی کند بدین معنا که نه خیابانها، کوچه ها ، ساختمانها فضاها و حتی همشهریانش برای او مسئولیتی ایجاد نمی کنند چرا که هیچ پیوستگی و یا آمادگی برای جدا شدن فرد از فضای خصوصی اش و ورود او با تمام خصوصیات انسانی اش به عرصه پر ازدحام انسان و آهن و شیشه به لحاظ شهری و معماری وجود ندارد.

پس دیگر او نمی خواهد و نمی تواند برای بهتر شدن شهرش تلاش کند. مفاهیمی چون آماده شدن حس و ذهن برای ورود به یک فضا با احساسی چون اجازه خواستن از اهالی آن، احترام و تقدس و خضوع برای ورود به فضای مقدسی چون مساجد، آمادگی برای پذیرائی از محیط آرامی چون مدرسه فضایی پر دغدغه و هیجان چون بازار و از این دست، مقدمات و ماخذاتی برای ورود و خروج لازم دارد که انسان و حس هایش را آماده ورود به فضای جدیدتری نماید. آمادگیهای از نوع نور و روشنایی در فضا هنگامی که در یک فضای محصور و سربسته واقع شده است چنان انقطاعی از فضای بیرون به او حکم فرما گردد که زمان را از دست بدهد و او را به تنها فضائی که در آن است

سرگرم کند. چیزی در دو بازارها ، پاساژها و مراکز تجاری امروز ما مشهود است. او را راهنمایی نماید و سردرگم نکند. گشادگی های فضائی و بصری ، رنگ، نور، دخول نور خارج از روزن ها به درون فضا، مفاهیم و فضاهای واسط در بناهای قدیمی چنین نقشی را جهت این هدف ایفا می نموده اند.
این دغدغه ها و ذهنیات از این دست ما را بر آن داشت که در سیستم گردش زندگی یک فرد در عبور و گذر از عرصه های خصوصی و عمومی زندگی شهری اش عذر و تامل بیشتر نمائیم. این مفهوم را به طور اخص برای فردی متصور می شویم که در محله ویجویه شهر تبریز در قرن ۱۳ می زیسته است. بدیهی است هر حرکتی مبداء ی دارد و مقصدی نقطه شروع حرکت در شهر را

عرصه خصوصی زندگی فرد یا مسکن او عنوان نکرده ایم چرا را که در ذهن و خاطره هر فرد خانه او و محلی که خانواده او در انتظارش هستند مقصد روزمره اوست. لذا نقطه شروع حرکت در این سیر مطالعاتی در این محله را عمومی ترین ، پرجمعیت ترین و پربرخوردترین فضای زندگی شهری چون بازار در نظر گرفته ایم و داستان گذر یک هم محله ای را از فضاهای این محله بررسی می کنیم و رهگذر را تا درب منزل خود در محله همراهی می کنیم. به همراه او می بینیم ، می بوییم ، می شنویم و راه می رویم.

تاثیرات فضایی که این گذرها بر ذهن و جسم شهروند این محله می گذارند بررسی می کنیم.
عرصه های حرکت های اجتماعی
یکی از عوامل پرداختن به این مسئله در ذهن فردی که پس از احساس شدن در فضاهای معماری و تجربه کردن خودآگاه این فضاها در گذشته و فضاهای همتای این فضاها در زندگی امروز شهری تفاوت بسیار بارز در تاثیرگذاری این فضاها در دوران های مختلف زمانی به روح و جسم و روان آدمی است.

برای پاسخ به این سوال به صورت سیستماتیک ابتدا، شهرهایی که نگارنده تجربه فضایی در آنها داشته است مورد بررسی قرار گرفت. از آنجا که برای بهتر و سریع تر نائل شدن به آن می بایست قلمرو تحقیق محدودتر گردد. در انتخاب شهر می بایست نقشه ای دقیق، از محلات مسکونی و دسترسی های فضاهای عمومی در یک دوره خاص و تغییرات و تحولات در ازمنه بعدی در دسترس می بود. شهرهای ایران که این محلات در دوران های متاخرتر کمتر با تغییرات جدی شهرسازی

مواجه شده اند و همچنین نقشه ای قابل استفاده جهت استفاده برای سطح دو بعدی کار تحقیق دارا بودند، پس از مصاحبه و جویا شدن از استادان شهرسازی و مطالعات تاریخی شهر، عبارت بودند از : تبریز، میبد، کرمانشاه، خوی ورشت… اما کثرت نقشه های قابل استناد و دسترسی به بافت و محله به صورت حضوری نگارنده را بر آن داشت تا محله قدیمی ویجویه در نزدیکی بازار قدیمی تبریز غرب محله خیابان در شمال دروازه گجل شهر تبریز در دوره صفویه بوده است. درغرب این محله باغات تبریز قرار گرفته بوده است.

بافت قدیمی و ساختارهای فضائی این محله به صورت تقریبی کماکان حفظ شده است.
آنچه ما در این تحقیق در جستجوی آنیم، کالبد و فیزیک محض در فضا نیست. بلکه آنچه یک فرد را از فضائی به فضائی دیگر هدایت می کند، هدایتی ، حسی، حرکتی ، بصری وعملکردی ، هدایتی که هدف اصلی آن در فضاهای واسط آماده کردن فرد برای استقبال از یک فضا با عرصه های مختلف اجتماعی و فردی و بکارگرفتن تمام احساسات فیزیکی و ذهنی شهروند برای به خدمت گرفتن هر آنچه فضا مایل است برای استفاده به او بدهد.

بررسی ترتیب ها، تقدم و تاخرها، مراتب حرکتی، هم جواریها ، حرکت در طول یک خط فضائی ، سیر از مکانی به مکان دیگر و … همه و همه آن است که از بررسی دو بعدی ( پلان و نقشه ها ، عکس های هوایی) و سه بعدی ، حضور در محله نتیجه شده است. به طبع ممکن است از منظر دیگری تمامی این نتیجه گیری ها مردود باشد اما آنچه که نگارنده از دلپذیری یا عدم تناسب در نقد این محله با اشراف به وجود حرکت های همه جانبه حسی در سیر از عرصه های اجتماعی و

خصوصی بافت های شهرهای ایران این شهر ایران حاصل تمرکز و نظر شخصی خود بوده است. البته پرواضح است که برای اثبات ادعای خود تا آنجا که ممکن است سعی بر استدلال و استناد به مدارک موجود کرده است.

بافت تاریخی تبریز :
بخش تاریخی شهر تبریز مانند بسیاری از شهرهای مرکزی ایران دارای بافت متراکم و پیوسته ای می باشد و نیز فضاهای معماری این شهر نیز مانند اغلب نواحی ایران دارای کلیتی درون گرا می باشند. هرچند شرایط اقلیمی شهر تبریز و طولانی بودن فصل سرما در این شهر باعث بروز تفاوتهایی در معماری این شهر شده است.

شبکه ارتباطی شهر به تبع فراز و نشیب شرایط اقتصادی شهر و نیز داد و ستدهای اجتماعی در ادوار مختلف همچنین پیشینه تاریخی ویژه شهر شبکه ارتباطی شره به تبع به تدریج به شکل فرم کنونی ظاهر شد و رشد بافت های شهری در آن بطور متمادی و خوودرو پیش رفت تا به فرم به اصطلاح ارگانیک و غیر هندسی کنونی رسید.

در مورد بزرگی و شهرت بازار تبریز در ستون تاریخی بارها صحبت شده است، تاورنیه که در دوره صفویه ( قرن ۱۱ ه ق ) در شهر تبریز بوده چنین اظهار کرده : « شهر تبریز به واسطه تجارت بزرگ یکی از معروف ترین شهرهای آسیا است. با عثمانی و اعراب و گرجیها و منگرلی ها و ایران و هندوستان و دولت مسکوی و تاتارها دائماً تجارت دارد و بازارهای آن که تماماً سرپوشیده است همیشه پر است از امتعه نفیس و برای ارباب صنایع بازارهای علیحده مخصوص دارد.»

شهر تبریز علاوه بر بازار راههای مهم دیگری در شهر وجود داشته اند از جمله مسیری که امتداد آن به دروازه خیابان منتهی می شد محور مهم دیگر جاده ایی بود که به دروازه باغمیشه ختم می شد. امتداد این مسیر به دلیل قرارگیری در نزدیکی حرمخانه و دیگر تاسیسات دولتی به یک بازار و محل تجمع مهم شهری تبدیل شده بود که هم اکنون آثار آن به جای مانده است.

قسمت اصلی بازار شامل دو راسته اصلی تقریباً موازی است که در جهت شمال به جنوب قرار گرفته اند و تعدادی راسته هایی که در امتداد مسیرهای مهم شکل گرفته اند عمود بر این در راسته اصلی یک شبکه منسجم را شکل داده اند. از جمله این راسته های عمودی می توان از بازار حرمخانه و بازار کفاشان و بازار مسچی نام برد.

ساختار بازارهای ایران در عین سادگی و عملکردی بودن فضائی دلپذیر و جذاب برای هر نوع مراجعه کننده ایی را فراهم می آورده ترکیب بندی بازار به گونه ای است که فضای آن به وسیله ساختار کلی راسته ها و رسته های حاکم بر آن و نیز نشانه های شهری مناسب و تیمچه ها و سراها و … در ذهن هر فرد به سادگی قابل درک و تصور بوده و در عین حال از یک بافت چند لایه ایی در هم تنیده که کاملاً پیچیده بوده و در نهایت نظم ایی که بر ساختارش حاکم است در بافت ارگانیک و غیر هندسی اطرافش کاملاً سازگار و هماهنگ قرار گرفته .

دکان ها در اطراف راسته ها سازمان یافته اند و مراجعه کننده از یک سو و در حین عبور از میان بازار با آنها در تماس است و از اتفاقات پشت دکان ها و سراها و کاروانسراها و در لایه ای دیگر انبارها و محل نگه داری حیوانات بی خبراست. محل قرارگیری راسته ها با توجه به نوع کالای خام مورد نیاز و دسترسی به دروازه های مربوطه و نیز عوامل موثر دیگری در کنار این روند تولیدی از جمله سروصدای ناشی از کارگاهها و یا نیاز به سکوت و آرامش با دقت در سطح بازار سازمان یافته اند و این هماهنگی عملکردی در کنار عنایت به عوامل اقلیمی در بازار سرپوشیده تبریز ایجازی است که این فضای دلپذیر و فعال را قلب تپنده این شهر می سازد.

جکسن در سفرنامه خود در مورد تبریز می گوید:
« بازار سقف دارد و قسمت آن به وسیله معبد باریک درازی از قسمت دیگرش جدا می شود و در دو طرف آن دکان ها و شاهنشینها ساخته اند …
خریداران داخل دکانها نمی شوند بکله در حین عبور از معبد تنگ و باریک بازار با فروشندگان به معامله کردن می پردازند.»

مختصری در مورد موقعیت جغرافیایی و تاریخچه شهر تبریز :
تبریز در گوشه شر قی جلگه رسوبی همواری قرار گرفته که مساحتش تقریباً ( ۵۵ ۳۰ ) کیلومتر مربع می باشد. این جلگه شیب ملایمی به سوی ساحل شمال شرقی دریاچه ارومیه دارد و به وسیله چند رودخانه آبیاری می شود که مهمترین آنها تلخه رود است که از کوه ساولان ( سبلان) سرچشمه می گیرد. نقاط مختلف تبریز ارتفاعی مابین ۱۳۵۰ تا ۱۵۰۰ متر از سطح آبهای آزاد دارد و به سبب کوههای مرتفع تنها راهی که دریایی خزر را به دریای سیاه و نیز قفقاز را به ایران و عراق متصل می کند باید از تبریز بگذرد.

عبور چند راه تجاری منطقه ای از تبریز، موجب مرکزیت تجاری این شهرشده و بر اهمیت آن افزوده است ، از جمله بر سر راه قدیمی استانبول به هند، تبریز یکی از شهرهای مهم به شمار می رود.
یکی از بارزترین مسائل زمین شناختی تبریز گسله جوان شمال تبریز است که در حال حاضر فعالیت خاصی از خود نشان نمی دهد ولی امکان تجدید حرکت آن وجود دارد.
ژاک دومرگان در سال ۱۸۹۷ به ایران آمد و تحقیقات تاریخی وسیعی در مورد شهر تبریز انجام داد تقویم تاریخی که در مورد شهر تبریز ثبت کرد بسیار جالب است.

۱۷۵ هجری بنای شهر
۲۲۴ هجری ویرانی بر اثر زلزله ۰۰۰/۴۰ نفر کشته
۴۲۴ هجری ویرانی مجدد
۸۹۶ هجری پایتخت صفویه
۹۲۰ هجری سقوط شهر بدست سلیم خان عثمانی

۹۵۵ هجری سقوط شهر بدست ابراهیم پاشا
۹۹۴ هجری شورش شهر بدست ترکان عثمانی و غارت و چپاول شهر به وسیله ترکان
۱۰۱۲ هجری تصرف شهر توسط شاه عباس
۱۷۲۷ میلادی زمین لرزه ایی که ۰۰۰/۷۰ نفر کشته داشته است.
۱۷۸۰ میلادی زمین لرزه ایی که ۰۰۰/۴۰ نفر کشته داشته است.
مو قعیت محله ویجویه در شهر تبریز:
محله ویجویه از قدیمی ترین محلات شهر تبریز است. این محله در زمان صفویان وجود نداشت و خارج از باروی شهر در دوره صفویه است.

محله ویجویه در قسمت غربی بازار بزرگ شهر تبریز قرار دارد و محلات اطراف آن از این قرارند:
محله چهار منار و خیابان حدفاصل محله ویجویه و بازار می باشند. از شمال شرقی تا شمال غربی به ترتیب محلات شتربان ، سنجران ، امیدخیز، چوبست دروازه و حکم آباد می باشد.
محلات حکم آباد و اخونی که در شمال شرق و شرق محله ویجویه قرار دارند. شامل باغات شهر تبریز بوده و نیز محله قرا آقاج در جنوب محله ویجویه قرار گرفته است.

 

بازارچه دروازه محله ویجویه در قسمت شرقی محله قرار گرفته که در نزدیکی کاروانسرای حاج سیدحسین اصفهانی می باشد و از جانب شرقی به میدان ویجویه که مرکز محله این قسمت از محله ویجویه بوده را دارد و از طریق این مرکز محله به مسجد جامع محله خیابان و بازار شهر راه می یابد.
بازارچه دروازه از جانب غربی به میدان سر ویجویه می رسد که یکی از مراکز محله ویجویه می باشد و از طریق این مرکز محله به قسمتهای غربی ویجویه می رسد.
فضاهای شهری محله ویجویه:

از جمله فضاهای مهم شهری محله ویجویه : میدان ویجویه و در مجاورت آن قرادلخانه و مسجد ویجویه می باشد که یکی از مرکز محله های مهم محله ویجویه است. مرکز محله دیگر میدان سر ویجویه است که دارای یک حمام و یک مسجد و یک بازارچه است، از دیگر فضاهای عمده این محله کاروانسرای حاج سیدحسین اصفهانی است که در نزدیکی بازارچه دروازه قرار دارد.
محله ویجویه دارای تعداد متنابهی مسجد و آب انبار و حمام است و نیز یخچال و یک امامزاده نیز در این محله وجود دارد.
نحوه ارتباط محله ویجویه با فضاهای عمومی شهر:
یک گذر اصلی درجه یک که در راستای شمالی و جنوبی و موازی راستاهای اصلی بازار شهر است بنام (راسته کوچه) پل ارتباطی بازار با درون محله ویجویه می باشد.
گذر راسته کوچه از طریق چند گذر افقی به بازار متصل می گردد که بر ترتیب از شمال به جنوب عبارتند از : کوچه میرزا ابوالقاسم ملاباشی که مدرسه صادقیه و کاروانسرای شاهزاره را به راسته کوچه متصل می سازد.

کوچه حاج مطلب خان که مجدداً مسجد مدرسه صادقیه را به راسته کوچه متصل می کند.
کوچه مسجد جامع که مسجد جامع و قسمت جنوبی بازار را به راسته کوچه و میدان ویجویه متصل می کند.
یک گذر درجه دوم راسته کوچه را به قراولخانه ، میدان ویجویه و در نهایت بازارچه دروازه متصل می کند. از بازارچه دروازه می توان به قسمتهای غربی محله و نیز میدان و مرکز محله سر ویجویه راه یافت.
بررسی سلسله مراتب فضائی براساس تعلق فضائی:
در هنگام حضور در فضای یکی از راسته های بازار بزرگ تبریز مخاطب فضای شهری جامعه ای است که اعضای آن لازم نیست حتماً از اهالی شهر یا محله باشند. بلکه افرادی هستند از سراسر مراکز تجاری حتی در حد بین المللی به این مکان آمده اند جهت داد و ستد. مخاطب فضا یک فرد یا یک جامعه محله ای و حتی عامه مردم شهر نمی باشند. کالبد بازار فضایی با مقیاس متناسب را در برخورد با مخاطب خود ایجاد می کنند و رده بالای جدول ما را در تعلق داشتن فرد نسبت به جامعه تجاری و بازار می سازد.

در سطح دیگر بررسی تناسبات فیزیکی فضا در تناسب با مقیاس فردی نمی باشد. بهتر آن است که این اختلاف در مقیاس در فضائی که عابر ما در آن قرار گرفته است به صورت زیر بر شمرده شود.
محل: سرای میانه بازار تبریز
اختلاف مصالح ساختمانی در جداره ها، نسبت به بافت صمیمی و همسان محلات ( به کار بردن کاشیکاریها- گچ بریها و … )
در ساختار بازار و محلات به این صورت که ساختار حاکم بر بازار به این صورت می باشد که وجود راسته ها و رسته ها و نیز نظام لایه لایه و در هم تنیده آن ، همچنین وجود ریتم در تک تک عناصر و جزئیات بازار، به گونه ای بارز خود را از بافت پیوسته و درونگرای محلات مسکونی متمایز می سازد.
وجود جریان فعال زندگی همراه با ادراکات متفاوت و متنوع حسی از جمله سروصدای ناشی از

برخی کارگاههای تولیدی و نیز منظره های متفاوت از فعالیتهای مختلف تجاری، باعث تقویت حس حضور در فضای عمومی می گردد و همان طور که در مقدمه اشاره شد تمام احساسات پنج گانه و ذهنی فرد را برای بودن در فضا فعال می کند.
پس از خروج از یکی از راسته های بازار و ورود به یکی از سراهای آن ، همان اتفاقات در مقابل دیدگان فرد جریان فعالیت روزانه اقتصادی را یادآوری می کند.

پس از این سرا وارد یکی از راسته های بازار می شویم و ما را به سمت یکی از کوچه های بازار هدایت می کند. این تغییر کاملاً با عوض شدن و خرد شدن مقیاس فضائی اتفاق می افتد و فرد را کم کم وارد فضائی با اندازه ها و حسهای آشناتری می نماید .
پس خروج از بازار و درد فضای جلوخان بازار می شویم واین فضا آمادگی لازم را در ما برای خروج از فضای پر همهمه و پرازدحام بازار و ورود به بافت مسکونی ایجاد می کند.

پس از خروج از بازار برای ورود به محله ویجویه از کوچه مسجد جامع عبور می کنیم. دراین کوچه پس از عبور از کنار مسجد جامع ورود کوچه « راسته کوچه» می شویم. از کوچه راسته کوچه به سمت میدان ویجویه حرکت می کنیم.
با حرکت از کوچه درجه یک راسته کوچه به سمت مرکز محله ویجویه ، (میدان ویجویه) کوچه درجه یک مانند پل به یک کوچه درجه دو می گردد و در تناسبات فضائی در برخورد بامخاطب محله ای تغییر حاصل می شود بدین معنا که مقیاس کلان بازار تبریز رفته رفته به سمت محلات مسکونی خرد می گردد واین امر مهم ترین عامل پرورش یافته حس تعلق در نزدیک شدن به بافت مسکونی

و محل زندگی فرد است. در حین ورود به مرکز محله و برخورد با یک میدان محله ای به عنوان یک نشانه محله ای ، فضا بر عنوان یک خاطره آشنا در ذهن فرد ظاهر می گردد. خاطره ای که از تکرار مستمر دیدن این فضا در ساعات مختلف روز ، در طول مدت سکونت فرددر یک بافت مسکونی در ذهن اوایجاد شده است.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 26 صفحه
87,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد